1. Le film « Écrire pour exister - Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия

Реклама
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Л.Н. ГУМИЛЕВ АТЫНДАҒЫ ЕУРАЗИЯ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН
ЕВРАЗИЙСКИЙ НАЦИОНАЛЬНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ ИМЕНИ Л.Н. ГУМИЛЕВА
MINISTRY OF EDUCATION AND SCIENCE OF KAZAKHSTAN
L.N. GUMILYOV EURASIAN NATIONAL UNIVERSITY
Ψ
Жаһандану әлеміндегі адамның денсаулық психологиясы
тақырыбындағы халықаралық ғылыми конференцияның
МАТЕРИАЛДАРЫ
(2013 жылдың 25-26 сәуір)
II том
МАТЕРИАЛЫ
Международной научной конференции
Психология здоровья человека в глобализирующемся мире
(25-26 апреля 2013 года)
II том
MATERIALS
International scientific conference
Psychology of human health in the globalising world
(25-26, April, 2013)
II volume
Астана, 2013
УДК 159.(07)
ББК 88.4 я7
П 86
Редакционная коллегия
Тынышбаева А.А. – доктор социологических наук, кандидат психологических наук,
профессор (ответственный редактор)
Джумагельдинов А.Н. - PhD психологии
Сагинов К.М. - PhD педагогики
Айкинбаева Г.К. – кандидат педагогических наук
Айтышева А.М. – кандидат психологических наук
Карибаева Г.М. – кандидат психологических наук
Мандыкаева А.Р. - кандидат психологических наук
Нурадинов А.С. - кандидат психологических наук
Урузбаева Г.Т. - кандидат педагогических наук
П86 Психология здоровья человека в глобализирующемся мире: Сб. статей Междунар.
науч. конф. (город Астана, 25-26 апреля 2013 г.)/ Под ред. А.А.Тынышбаевой,
А.Н. Джумагельдинова, К.М. Сагинова – Астана: ЕНУ имени Л.Н.Гумилева, 2013.- В 2 т. Т. 2.- 292 с.
ISBN 978-601-7429-81-2
В настоящий сборник вошли материалы Международной научной конференции
«Психология здоровья человека в глобализирующемся мире» (город Астана, 25-26 апреля
2013 г.).
Материалы предназначены для молодых ученых, исследователей, преподавателей,
студентов, магистрантов, докторантов, интересующимися проблемами психологии здоровья.
УДК 159.(07)
ББК 88.4 я7
ISBN 978-601-7429-81-2
©ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 2013
©Кафедра психологии ЕНУ имени Л.Н. Гумилева, 2013
2
Пленарлық мәжіліс
Пленарное заседание
Plenary session
ЗДОРОВЬЕ КАК ОБЪЕКТ ИЗУЧЕНИЯ В ПСИХОЛОГИИ В КОНТЕКСТЕ
ЕГО АКТУАЛЬНОСТИ В ЭПОХУ ГЛОБАЛИЗАЦИИ
Джумагельдинов А.Н.
Евразийский национальный университет имени Л.Н. Гумилева
В настоящее время, проблема здоровья является все более актуальной для всех стран.
Не случайно, Всемирный день здоровья отмечается ежегодно 7 апреля в ознаменование
годовщины основания Всемирной организации здравоохранения (ВОЗ) в 1948 году. Кроме
того, с 1992 года ежегодно 10 октября по инициативе Всемирной федерации психического
здоровья (World Federation for Mental Health) и при поддержке ВОЗ отмечается Всемирный
День психического здоровья (World Mental Health Day). Его главной задачей является
сокращение таких негативных явлений, как депрессия, шизофрения, наркотическая
зависимость, эпилепсия и умственная отсталость.
Согласно данным ВОЗ, более 75% людей с психическими расстройствами, включая
почти 95 миллионов людей с депрессией и более 25 миллионов людей с эпилепсией,
живущих в развивающихся странах, не получают должного лечения. На сегодняшний день в
большинстве стран на охрану психического здоровья расходуется менее 2% всех
финансовых средств на здравоохранение /1/.
В стратегии развития страны «Казахстан-2030» Президент Н.А.Назарбаев определил
«Здоровье, образование и благополучие граждан» одним из долгосрочных приоритетов,
важнейшим компонентом которого является предупреждение заболеваний и стимулирование
здорового образа жизни. Именно здоровый образ жизни является ключом к здоровью нации
/2/. Для исполнения задач, вытекающих из данной стратегии, Президентом Республики
Казахстан издан Указ «О первоочередных мерах по улучшению состояния здоровья граждан
Республики Казахстан». Помимо государственных и ведомственных учреждений, к
реализации указанных задач широко привлечены неправительственные организации,
Министерством здравоохранения впервые размещен государственный социальный заказ на
сумму более 141,0 млн. тенге среди различных НПО. Социальные проекты направлены на
пропаганду здорового образа жизни и укрепление репродуктивного здоровья,
информирования
пациентов
с
сахарным
диабетом,
дальнейшее
укрепление
профилактической медицины и др./3/.
Глобализация и современные угрозы здоровью
Современный мир в эпоху глобализации переживает экономический и духовный
кризис, напрямую влияющий на человеческую психику и здоровье в целом. Такие социоэкономические явления как безработица, неуверенность в завтрашнем дне, информационные
войны способствуют развитию депрессии, агрессивному и аутодеструктивному поведению и
росту суицидальных тенденций. Прогноз неутешителен для всех стран.
По данным ВОЗ (World Health Organization), в течение ближайших 20 лет депрессия
станет самым распространенным недугом среди людей. На сегодняшний день 450 миллионов
человек в мире страдают от расстройств и отклонений психики /4/. Уже к 2020 году
депрессии во всем мире могут выйти на первое место в структуре заболеваемости населения
среди неинфекционных заболеваний. Такие данные были озвучены на Первой глобальной
министерской конференции по здоровому образу жизни и неинфекционным заболеваниям в
2011 году /5/.С депрессией связаны такое негативное явление как суицид. Согласно отчету
ВОЗ (2008) ежегодно в мире от самоубийств погибает 1 миллион человек /6, с.3/. Например,
3
в США каждые 42 секунды совершается суицидальная попытка, и каждые 17 минут завершенный суицид. Причем, каждый 1 час 39 минут - жертва суицида - ребенок в возрасте
до 15 лет (S.Hart-Hester, P.O.Smith, 1998). В России за период с 1990 по 2007 год частота
самоубийств увеличилась почти в 1,5 раза, что вывело её на второе место в мире по этому
показателю (Войцех В.Ф. Гилод В.М., 2000; Положий Б.С., Гладышев М.В., 2007) /7/.
Проблема здоровья в Казахстане
Изучение состояния здоровья населения Казахстана обусловливается острой
актуальностью данной проблемы. Так, согласно рейтингу, составленному агентством
Bloomberg, Казахстан находится на последнем месте в Центральной Азии по уровню
здоровья населения, занимая 111-ю строчку списка из 140 стран /8/. При составлении
рейтинга специалисты ориентировались, в частности, на такие показатели, как
продолжительность жизни и уровень смертности людей разных возрастных категорий,
уровень младенческой и материнской смертности, процент людей, потребляющих табачные
изделия и алкоголь, количество людей с высоким уровнем холестерина, сахара в крови и с
излишним весом, загрязненность окружающей среды, распространенность вирусных и
инфекционных заболеваний, а также склонность населения к активному образу жизни. За
основу были взяты отчеты международных организаций, в частности ООН и ВОЗ.
Нужно отметить, что состояние здоровья населения республики и средняя
продолжительность жизни (в 2009 – 68,5 лет) существенно отстают от показателей развитых
стран. По словам Н.Ботева, директора субрегионального офиса фонда ООН в области
народонаселения (ЮНФПА) для стран Центральной Азии, в Казахстане высокая общая
смертность населения. Он также отмечает особенно низкую продолжительность жизни среди
мужчин: Казахстан - одна из трех стран мира с самой большой разницей по
продолжительности жизни по половому признаку /8/.
Кроме того, в последние годы Казахстан входит в число стран с самым высоким
уровнем самоубийств /9/. По частоте самоубийств, Казахстан находится на 9 месте в мире
(данные ВОЗ, 2006). В 2007 году смертность от самоубийств в Республике Казахстан
достигла 26,9 случаев на 100 000 человек /6, с.3/. Согласно данным Агентства по статистике
РК, в 2011 году в Казахстане зафиксировано 3433 случая суицида (23,7 случая на 100 тыс.
населения), что превышает «критический уровень» ВОЗ (20 случаев на 100 тыс. населения) и
значительно превосходит показатель распространенности завершенных самоубийств,
установленный в качестве среднего для 53 стран мира. Особо следует отметить, что в 2011 г.
в республике было зарегистрировано 1175 случаев самоубийств среди детей и молодежи в
возрасте до 29 лет (22,9 случая на 100 тыс. человек данной возрастной категории), что
отражает мировую тенденцию «омоложения» суицидов. Однако, приведенные
статистические данные еще не отражают реальной распространенности этого социально
опасного явления, так как степень учета самоубийств оценивается в официальной статистике
как 1 из 4-10 случаев /10/.
По сводкам кабинета экстренной психологической помощи (суицидологического) и
центра оперативного управления ДВД города Астаны в среднем каждый месяц жителями
города предпринимается от 30 до 55 суицидальных попыток. Приведенные данные, по
мнению врача-суицидолога Мироновой К.К., несомненно ниже действительности, так как в
г.Астана отсутствует централизованная статистика суицидов,а общая степень недоучета
самоубийств в официальной статистике оценивается в 25- 40 % /7/.
Еще более быстрыми темпами растет заболеваемость психо-поведенческими
расстройствами в результате употребления психоактивных веществ, к которым относятся
наркотики и алкоголь. Только за последний год зарегистрировано около 8 тысяч новых
случаев, определило рост у детей в возрасте до 15 лет – на 22%, у подростков от 14 до 18 лет
– на 32, 7 % /11/.
В этой связи, становится очевидным необходимость введения дисциплины
«психология здоровья» в образовательные программы учебных заведений и проведение
4
исследований для изучения факторов риска и принятия превентивных мер по укреплению
здоровья.
Изучение психологии здоровья в ЕНУ им. Л.Н. Гумилева
С сентября 2011 года, дисциплина «Клиническая психология здоровья и методология
исследования» впервые была введена в учебную программу магистратуры по психологии
ЕНУ им.Л.Н.Гумилева. К такому решению послужили партнерские отношения нашего вуза с
межуниверситетской лабораторией «Здоровье, Индивид и Общество» французских вузов
Клод Бернар Лион 1, Люмьер Лион 2 и Жан Мулен Лион 3. В качестве пилотного проекта
были внедрены и адаптированы некоторые модульные образовательные программы
Департамента PSED университета Люмьер Лион 2.
В сентябре 2012 г., решением кафедры психологии ЕНУ им. Л.Н.Гумилева
психология здоровья была принята как приоритетное научное направление. Для выбора
такой научно-исследовательской деятельности были следующие причины:
1.
Государственная программа «Здоровье нации – основа нашего успешного
будущего», изложенная Президентом Республики Казахстан Н.А.Назарбаевым в стратегии
«Казахстан-2050». В ней, в частности, говорится о том, что здоровье нации является одной из
приоритетных ценностей государства /2 /;
2.
Актуальность проблемы здоровья в Казахстане и необходимость ее изучения с
позиции психологической науки, что требует разработки теоретической базы и
методологических основ;
3.
Актуальность и универсальность проблемы здоровья в мире, что дает
возможность проводить совместные сравнительные исследования с зарубежными учеными;
4.
Заслуживающий внимания современной психологической науки богатый опыт
казахского и других казахстанских этносов в лечении серьезных заболеваний с помощью
традиционных методов народной психотерапии.
В настоящий момент, преподаватели кафедры психологии работают в данном
направлении. Исследуются методы казахской народной психотерапии как прикладной
отрасли
этнопсихологии,
этнопсихиатрии
и
культурной
психопатологии
(А.Н.Джумагельдинов, А.М.Айтышева). Изучается проблема ментального здоровья горожан
(К.М.Сагинов), психологии стресса (Г.Ш. Акымбек), здоровье как ценность у пожилых
людей (А.С.Нурадинов) и проблемы эмоционального благополучия (А.А. Тынышбаева).
Студенты (А.Лимаренко, Н.Сатиева) и магистранты кафедры (Н.Пахомова, Ж.Ибрагимова)
занимаются исследованиями в области здоровья и его профилактики, а также коррекционных
мер для работы с людьми с ограниченными возможностями, в частности ДЦП и аутизмом.
Таким образом, мы можем сказать, что сегодня в ЕНУ им. Л.Н.Гумилева
закладывается основа для создания целостной научной психологической школы изучения
здоровья, интегрирующей в себя как современные подходы кросс-культурной, клинической,
социальной, спортивной и др. психологии, так и традиционные методы народной
психотерапии. Налаживается партнерство с зарубежными коллегами для обмена опытом и
проведения совместных исследований. Мы надеемся, что наша первая Международная
конференция «Психология здоровья человека в глобализирующемся мире» станет
традиционной для встреч психологов по обмену опытом в изучении глобальной проблемы
человеческого здоровья.
Литература
1. Упрощенное руководство по диагностированию психических заболеваний спасет тысячи
больных людей. 08/10/2010, источник http://www.meddaily.ru/article/08oct2010/upro6ennoerukov.
2. Послание Президента Республики Казахстан - Лидера нации Н. А. Назарбаева народу
Казахстана Стратегия «Казахстан-2050».
5
3. Аналитическая справка о реализации Стратегического плана Министерства
здравоохранения Республики Казахстан на 2011-2015 годы за первое полугодие 2012
года.
4. Врачи
предрекают
эпидемию
депрессии,
02/09/2009.
Источник
http://kp.ua/daily/020909/192871/.
5. В День психического здоровья врачи напоминают о риске депрессии
10/10/2011.http://ria.ru/society/20111010/454083996.html.
6. Распопова Н.И. Механизмы формирования, клинические особенности и профилактика
суицидального поведения у больных с психическими расстройствами Автореферат
диссертации на соискание ученой степени доктора медицинских наук, Москва – 2010.
7. Миронова Е.К. Актуальные вопросы превенции суицидов. ГУ « Медицинский центр
проблем психического здоровья» г.Астана. 2012.
8. Казахстан
на
последнем
месте
в
регионе
по
уровню
здоровья
населения,17.08.2012.http://rus.azattyq.org/archive/news/20120817/360/360.html?id=24679520
9. Алимханова М. Казахстан входит в число стран с самым высоким уровнем самоубийств,
источник – КазТАГ. Опубликовано 11.07.2012. http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1342003560.
10. Распопова Н.И. Основные тенденции динамики распространенности суицидов в
республике Казахстан // Медицинская психология в России: электрон. науч. журн. – 2013.
– N 2 (19). – URL: ttp://www.medpsy.ru/mprj/archiv_global/2013_2_19/nomer/nomer03.php.
11. Турдалиева Б.С., Аимбетова Г.Е., Абдукаюмова У.А., Байсугурова В.Ю., Мусаева Б.А.
Здоровье детей и подростков республики Казахстан: проблемы и пути решения, Вестник
КазНМУ, 1/27/12, с.1-4.Источник: http://uknews.kz/zozh/zozh-novosti/zdorove-detei-ipodrostkov-respubliki-kazakhstan-problemy-i-puti-resheniya.
ПСИХОЛОГИЯ ЗДОРОВЬЯ ЧЕЛОВЕКА В ГЛОБАЛИЗИРУЮЩЕМСЯ МИРЕ:
СИСТЕМНЫЙ ЛИЧНОСТНО-РАЗВИВАЮЩИЙ ПОДХОД1
Митина Л.М.
ФГНУ «Психологический институт» РАО, Москва, Россия
Модернизационные процессы в России, отвечающие глобальным вызовам реальности
и предполагающие кардинальные преобразования во всех сферах человеческой
жизнедеятельности, опосредованы сложным комплексом объективных и субъективных
условий. В их число входят, с одной стороны, готовность личности к эффективной
инновационно-преобразующей деятельности, а с другой – возможность формирования такой
готовности в системе образования, что в свою очередь, предполагает модернизацию самой
этой системы, основанную на внедрении в образовательный процесс инновационных
личностно-развивающих технологий.
Особую остроту вышесказанное приобретает в связи с необходимостью решения
проблемы личностно-профессионального развития и сохранения здоровья всех субъектов
образовательного пространства школы, колледжа, вуза, системы непрерывного образования
взрослых, ответственных за обеспечение развития, здоровья и эффективной
жизнедеятельности подрастающего поколения.
Исследование выполнено при поддержке Российского гуманитарного научного фонда. Проект №
12-06-00584.
1
6
Решение наиболее актуальных проблем современного образования требует
постановки ряда взаимосвязанных теоретических, экспериментальных и практических задач:
1) разработки нового методологического подхода к исследованию личностнопрофессионального развития как полисистемного, поливариативного, полисубъектного
процесса, детерминирующего сохранение здоровья человека и эффективность его
деятельности; 2) изучения целостной личностно-профессиональной эволюции человека с
момента поступления ребенка в школу, через стадию осознанного и самостоятельного
выбора профессии и профессиональной подготовки к творческой самореализации в
профессии; 3) исследования комплекса условий личностного и профессионального развития
человека (интерпсихологических, интрапсихологических, интер-интрапсихологических) как
ресурсов сохранения здоровья субъекта.
Рассмотрение личностно-профессионального развития человека, его здоровья и
эффективной жизнедеятельности на современном уровне и в категориях современной
психологии требует обращения к новым методологическим подходам, представленным в
науках интеграционно-синтезирующего плана, смысла и характера, которым принадлежит
особая роль в понимании и изучении личности, в осмыслении ее жизненных возможностей,
высших целей и смыслов жизни.
Разрабатываемый нами /2, 3, 4, 5/ системный личностно-развивающий подход к
изучению психологических основ профессиональной жизнедеятельности человека вытекает
из системы философско-психологических воззрений на феномен жизни и человека в мире, из
теоретико-методологического и практического изучения человека с парадигмальных
позиций философской антропологии, основным предметом которой является проблема
творческой активности, саморазвития и внутренней детерминации жизнедеятельности
человека.
В русле этого подхода используются идеи культурно-исторической детерминации
развития психики (Л.С. Выготский), в которой сформулирован принцип саморазвития
личности. Идея субъектной детерминации жизненного пути человека, основанная на
приоритетности деятельностно-преобразующего способа существования, обусловила
выделение рефлексии в качестве основного механизма саморазвития (К.А. АбульхановаСлавская, Б.Г. Ананьев, Л.И. Анцыферова, А.В. Брушлинский, С.Л. Рубинштейн). Идея
системной детерминации (Б.Ф. Ломов, В.А. Барабанщиков и др.), позволила выделить такие
модусы, как многомерность, многоплановость, многоуровневость, множественность
детерминант психики. Эти конструкты характеризуются динамичностью, нелинейностью и
опосредованностью не только прошлым, но и будущим, потенциальным.
В отличие от теоретиков общей теории систем (В.Н. Садовский, А.И. Уемов, И.В.
Блауберг, Э.Г. Юдин и др.), Б.Ф. Ломов подчеркивал специфичность и разнообразие
целостных образований психики, их зависимость от сферы бытия, уровней организации и
развития. В этой связи исследовательская логика в построении обобщающей концепции
личностно-профессионального развития и здоровья человека опирается на понятия системы
как целостной совокупности психических явлений, как многомерного, иерархически
организованного, динамического целого (Б.Ф. Ломов), с присущими новыми
интегративными качествами, не свойственными образующим ее частям компонентам.
Система обусловливает взаимосвязь, взаимодействие, взаимопереход и взаимовключение ее
составляющих.
Эти идеи подготовили основу для анализа внутренней динамики личностнопрофессионального развития (саморазвития) человека /1, 2, 4/ через обоснование положения
о том, что формирующиеся потенциальности в виде рефлексивного ресурса
профессионального самосознания личности обусловливают новый уровень и новое
содержание психологических новообразований – интегральных личностных характеристик,
посредством которых человек творит, созидает себя.
В концепции личностно-профессионального развития человека и сохранения его
здоровья /2, 3/ рассматриваются: в качестве объекта развития – интегральные личностные
7
характеристики (направленность, компетентность, гибкость), в качестве фундаментального
условия – переход на более высокий уровень профессионального самосознания; в качестве
психологического механизма – превращение собственной жизнедеятельности человека в
предмет практического преобразования; в качестве движущих сил – противоречивое
единство Я-действующего, Я-отраженного и Я-творческого; в качестве результата развития –
творческая самореализация в профессии, достижение неповторимости личности.
Интегральные характеристики, объединяясь в сложные констелляции, обусловливают
профессиональную
мобильность,
стрессоустойчивость,
жизнестойкость
субъекта
деятельности, тем самым способствуя сохранению и укреплению его здоровья. Каждая
интегральная характеристика состоит из определенной комбинации профессионально
значимых личностных качеств, существенных для эффективного действования в рамках той
или иной конкретной ситуации. Таким образом, личностно-профессиональное развитие,
здоровье, эффективность – это единый процесс повышения уровня и совершенствования
структуры направленности, компетентности, гибкости путем актуализации рефлексивного
ресурса разрешения внутриличностных противоречий и осознания необходимости
изменения, преобразования своего внутреннего мира и образа жизни. Работа рефлексивных
процессов самосознания может иметь характер как регулятивного, так и интеграционного,
смыслопорождающего механизма, определяя тем самым психологическое содержание
(способы и формы активности) рефлексивного ресурса личности и индивидуальную
траекторию разрешения возникающих у нее внутриличностных противоречий.
Признавая положение о многовариантности изменений человека как открытой
саморазвивающейся системы и значимости ценностных оснований выбора вектора этих
изменений,
мы
утверждаем,
что
многообразие
индивидуальных
траекторий
профессиональной жизнедеятельности человека происходит внутри двух основных
стратегий (моделей).
При адаптивном поведении (первая модель) в самосознании человека доминирует
тенденция к подчинению профессиональной деятельности внешним обстоятельствам,
процессы самоприспособления и подчинения среды исходным интересам специалиста.
Модель отражает несформированные, неразвитые личностные характеристики человека,
которые и обусловливают профессиональный регресс.
Профессиональный регресс личности отражает искажение сущностных сил человека,
ведущее к неспособности личности воспроизводить себя на более высоком уровне
сложности, к отсутствию внутренней работы по обобщению собственного опыта, к
снижению потребности в творчестве, смыслообразовании, целеполагании.
Динамика профессионального функционирования специалиста проходит три стадии:
адаптации, становления и стагнации.
Преодоление (или предупреждение) профессионального регресса и профессиональной
стагнации обеспечивает альтернативная модель (модель 2), в которой фактором развития
является внутренняя среда личности, ее активность, потребность в самоосуществлении.
В модели профессионального развития (вторая модель) ситуация принципиально иная
– человек характеризуется способностью выйти за пределы непрерывного потока
повседневной практики, увидеть свой труд в целом и превратить его в предмет
практического преобразования. Этот прорыв дает ему возможность стать хозяином
положения, полноправным автором, конструирующим свое настоящее и будущее. Это
позволяет внутренне принимать, осознавать, оценивать трудности и противоречия разных
сторон профессионального труда, самостоятельно и конструктивно разрешать их в
соответствии со своими ценностными ориентациями, рассматривать любую трудность как
стимул дальнейшего развития, как преодоление собственных пределов, как возможность
экспериментировать и рисковать.
Рассматривая профессиональное развитие в виде непрерывного процесса
самопроектирования личности, мы выделяем в нем три основные стадии психологической
перестройки личности: самоопределение, самовыражение и самореализацию.
8
Выделенные в концепции модели профессиональной жизнедеятельности проверялись
под руководством автора статьи в исследованиях сотрудников, аспирантов, докторантов
лаборатории психологии профессионального развития личности на профессиях как
социономического профиля: учителях (К.А. Аветисян, О.А. Анисимова, Е.С. Асмаковец,
В.Н. Барцевич, Л.В. Брендакова, И.В. Вачков, О.Г. Дониченко, Н.С. Ефимова, И.Г.
Колмакова, О.В. Кузьменкова, К.В. Пирумова, А.В. Сергеева, Л.Т. Сочень, Э.Р. Хабибуллин,
Д.Ю. Чернов), социальных педагогах (А.В. Попова), преподавателях высшей школы
(А.В.Козлова, З.Н. Галина,), психологах (М.П. Лекарева), специалистах службы занятости
(Я.В. Голубева), – так и технономического – студентах технических вузов (Е.В.Токарева);
технических работниках, инженерах (В.А. Сорока) и социотехнического – руководителях,
персональных водителях (В.Ю. Соловьев).
В указанных работах показано, что модель профессионального развития
характеризует конструктивный путь человека в профессии, путь созидания, наращивания
своего творческого потенциала, сохранения и укрепления профессионального здоровья,
тогда как модель адаптивного поведения определяет деструктивный путь в профессии, путь
стагнации и невротизации, путь разрушения, расходования, расхищения своего креативного
потенциала, личностных ресурсов и физических сил.
Многолетние исследования, проведенные нами (Митина Л.М., 1986-2012) были
направлены на эмпирическую проверку моделей профессионального труда учителя –
представителя самой массовой профессии и основного субъекта преобразований
образовательного пространства школы.
Исследования показали, что для отечественного образования типична модель
адаптивного поведения педагога, которое является неконструктивным на всех стадиях
профессионального функционирования, особенно на стадии стагнации. Наиболее отчетливо
динамика изменений интегральных характеристик личности проявляется у учителей с
разным стажем работы в школе: в первые 10-15 лет работы в школе происходит рост
показателей компетентности, направленности, гибкости, затем тенденция меняется на
противоположную: для учителей со стажем работы 15-20 лет и более характерно резкое
снижение всех показателей. Период стагнации чреват возникновением патологий: нервными
и психическими расстройствами, соматическими заболеваниями, а в наиболее тяжелых
случаях – развитием метапатологии, «свёртыванием» отдельных способностей, инволюцией,
деградацией. Как профессиональная группа учительство отличается крайне низкими
показателями физического и психического здоровья, а именно от здоровья учителя в
огромной степени зависит здоровье подрастающего поколения – будущего страны.
Результаты наших многолетних исследований показали, что резкое ухудшение здоровья
учащихся во многом определяется невротизирующей средой, создаваемой, помимо прочих, и
учителями.
Высокий уровень развития интегральных характеристик личности выявлен у
незначительного числа (от 12 до 18%) учителей с большим стажем работы в школе (модель
профессионального развития).
Подобная тенденция характерна и для других субъектов образования.
Итак, эффективность профессиональной деятельности и профессиональное здоровье
педагога во многом обусловлено стратегией (моделью) его профессиональной
жизнедеятельности: адаптивного функционирования или профессионального развития.
Специально разработанная нами психологическая технология профессионального
развития и здоровья педагога направлена на преобразование мотивационной,
интеллектуальной, аффективной и, в конечном счете, поведенческой структур личности, в
результате чего внешняя детерминация жизнедеятельности меняется на внутреннюю.
Мы выделяем четыре стадии оптимизации личности и поведения педагога:
подготовку, осознание, переоценку, действие. Модель объединяет основные процессы
изменения поведения: мотивационные (I стадия), когнитивные (II стадия), аффективные (III
стадия), поведенческие (IV стадия).
9
Формами реализации технологии профессионального развития и здоровья педагога
могут быть научно-практические семинары, психолого-профилактические тренинги, коучпрактикумы. Вместе с тем, необходимо отметить, что наиболее эффективным психологопедагогическим условием совершенствования процесса личностно-профессионального
развития субъектов образования являются интегрированные в образовательное пространство
школы, колледжа, ВУЗа комплексные программы «развитие-здоровье-эффективность»,
реализуемые на разных уровнях психологического воздействия.
Обращение к инструментально-экспрессивному уровню саморегуляции может помочь
педагогу изменить стилевые характеристики, развить социальные навыки, что способствует
его социально-психологической адаптации к текущей ситуации. На смысловом уровне
педагогу можно помочь принять решение, разобраться в проблеме, как правило, не выходя за
пределы привычных смысловых ориентаций. Указанные направления воздействия отвечают
задачам развития конкретных способностей (коммуникативных, рефлексивных,
гностических и др.), что, несомненно, оказывает позитивное влияние на эффективность
профессиональной деятельности педагога и его психическое самочувствие. Высший
экзистенциальный уровень обеспечивает возможность личностного выбора и автономного
развития. Он становится ведущим фактором развития зрелой личности педагога, способного
выступать активным и автономным субъектом собственной жизнедеятельности в
меняющемся мире и оказывать позитивное воздействие на личностное развитие учащихся и
укрепление их здоровья.
Многолетние экспериментальные (лонгитюдные) исследования, проведенные нами,
доказали возможность и необходимость интеграции в образовательное пространство
психологической технологии, направленной в рамках единой системы на одновременное,
непрерывное личностное и профессиональное развитие субъектов образования как основных
участников образовательного пространства и как со-субъектов этого пространства /5/.
Таким образом, теоретико-эмпирические исследования, проводимые в русле
системного личностно-развивающего подхода, позволили создать обобщающую концепцию
профессионального развития личности и сохранения ее здоровья, разработать
инновационную здоровьесберегающую психологическую технологию конструктивного
изменения поведения специалиста и выделить комплекс психологических условий
личностно-профессионального развития человека, обусловливающих эффективность его
профессиональной деятельности, совершенствование профессиональной подготовки при
условии сохранения и укрепления здоровья.
В качестве важнейших составляющих этого комплекса можно выделить следующие
группы условий.
Внутренние условия – система интрапсихологических факторов, определяющих
активное качественное преобразование человеком своего внутреннего мира, внутренняя
детерминация его активности, включающая актуализацию рефлексивного ресурса и
приводящая к принципиально новому способу профессиональной жизнедеятельности.
Внешние условия – система интерпсихологических факторов, задаваемых внедрением
инновационной психологической технологии в процесс подготовки и переподготовки
специалиста, внешняя детерминация, задающая человеку представление о новом результате
и предлагающая новое системное средство достижения такого результата.
Внешне-внутренние условия – система интер-интрапсихологических факторов
развития личности, определяемых ее участием в полисубъектном взаимодействии в
общностях «учитель-ученик-родитель-психолог», «преподаватель-студент», «наставник«молодой специалист» и в других полисубъектах.
Таким образом, решение проблемы здоровья человека в глобализирующемся мире
предполагает необходимость рассмотрения категории здоровья как интегрального качества в
системе «развитие-здоровье-эффективность».
10
1.
2.
3.
4.
5.
Литература
Личность и профессия: психологическая поддержка и сопровождение / под ред. Л.М.
Митиной. – М.: Академия, 2005.
Митина Л.М. Психология труда и профессионального развития учителя. – М.: Академия,
2004.
Митина Л.М., Митин Г.В., Анисимова О.А. Профессиональная деятельность и здоровье
педагога. – М.: Академия, 2005.
Митина Л.М. Психология профессионального развития личности: теоретикометодологические проблемы // Российский научный журнал, 2010, № 1(2), с. 57-63.
Митина Л.М. Личностное и профессиональное развитие субъектов образовательного
пространства в условиях полисубъектного взаимодействия // Век психологии. К 100летию Психологического института РАО / под общей редакцией В.В. Рубцова. – СПб.:
Нестор-История, 2012. – С. 422-445.
CULTURAL INJUSTICE AND HUMAN HEALTH
Knud S. Larsen
Oregon State University, USA
This paper seeks to address the issues of cultural injustice and human health. Health is the
fundamental issue in all human societies and the key to well-being and happiness. World
organizations are involved in health promotions through the prevention of disease and the creation
of primary care agencies. More and more specialists in health care have come to recognize the
importance of the social sciences in promoting healthy practices through the use of public education
and the media. Successful approaches to health care must be based on accurate cross-cultural
understandings of what is universal and what is culture-bound in illness. The involvement of
indigenous communities is seen as important in order to achieve successful outcomes for example
in the creation of Aboriginal Health Centers in Australia (Larsen, 1979a, 1979b, 1980).
The very conceptions of health have been altered in response to advances in social science.
Health is now considered to be a human state that is more than the absence of disease. Health has
become conceptually complex and covers all dimensions of life and the mental and social wellbeing implied in the term “quality of life”. Subjective well-being takes into account all factors from
a person’s psychological life space and the cultural surroundings required for optimal human
development. In fact an interdisciplinary approach is essential in order to reduce the health
disparities that are primarily related to socio-economic deficits so obvious in the world (Anderson,
2009).
Cross-cultural psychology is making important contributions, particularly by providing an
understanding of the cultural framework for both physical and mental health services. In fact
physical health and mental healthcare are interdependent, and must be understood within the
framework of both cultural knowledge and cross-cultural comparative findings. In particular
psychology has produced helpful knowledge in salient areas including cognition, but also in
understandings of emotional, behavioral and social aspects of life considered essential information
for culturally based practices and individual therapy. Cross-cultural researchers recognize the need
for cultural sensitivity in delivering empirically verified treatment in a still heterogeneous world.
The need for cultural and cross-cultural knowledge can be ascertained by the large scale
differences between various cultural groups in physical and mental health (Gurung, 2010). Cultural
values produce different conceptions about the nature of health and illness and what treatment
strategies will have optimal outcomes. Not all cultural groups are on a level playing field and being
11
poor is implicated in the etiology of most infectious and chronic disorders in the world. Low socioeconomic status is linked consistently to health related death rates and produces health related
disadvantages from birth throughout life.
The injustice of health disparities in the world.
Health disparities connected to socio-economic status occur all over the world. In the U.S.,
African Americans suffer especially from appalling infant mortality rates that are twice as high as
European Americans. Likewise deaths from heart disease are 40% higher among African
Americans compared to descendants of Europeans. The most salient statistic that reflects health is
life expectancy, and here there is a difference of 35 years between some ethnic groups in the U.S.
(U.S. Department of Health and Human Services, 2009; Murray, Kulkarni, Michaud, Tomijima,
Bulzacchelli, Iandiorio, & Ezzati, 2006). Nearly one in two people in the U.S will suffer from a
major mental disorder in their lifetimes, and millions of sufferers do not receive any care
whatsoever, and this is in the richest country in the world. While mental illness strikes people in all
social classes the poor are disproportionately represented. At any time about one in six people
living at or below the poverty line in the U.S. suffer from a severe mental health problem. From an
economic point of view inadequate mental health care cost billions of dollars to the U.S economy
each year (Editors, 2012).
It is not difficult to understand that people living in poverty are also more depressed as
compared to more well of people (Pratt & Brody, 2008). Parallel socioeconomic disparity occurs
also between poor and wealthy countries. In rich countries the well off have access to the latest in
health care that is too costly for poor countries to acquire. For people who believe that good health
and effective health care is a basic human right the socioeconomic disparity that drives health
outcomes within and between countries appear as a grand injustice. While the effect of
socioeconomic disparity in health is supported by available statistics there are notable differences.
Cuba, a relative economically poor country, has poured a major portion of their meager resources
into health care and education making both accessible to all citizens. A major result is a lower birth
death rate in Cuba compared to the U.S. a much richer neighbor, and Cuban doctors serve all over
the world in poor countries trying to bridge the disparity caused by poverty like for example in Haiti
and Venezuela.
Socio-economic disparities and well-being.
Culture is affected by the ecological environment, but at the same time culture also changes
the environment in ways that affect both physical and mental health. Population increases in
developing nations have created many challenges to provide adequate nutrition to people and
affects infant survival rates. The population of the world is increasing, especially in developing
countries, stressing the world’s resources, economic relations between rich and poor countries and
ultimately socio-economic stability. One reason for the larger fertility rate in developing nations is
the inability of these societies to provide social security for people reaching old age, and the need to
have surviving children provide the essential psychological and material support. Cultural values
play an important role as women who are socialized with traditional gender values tend to have
larger families which perpetuate the limited social roles of females in traditional cultures.
Population increases are not benign as they are typically also related to industrialization of
society, larger cities and socioeconomic disparity between rich and poor. In terms of physical health
the stress caused by industrialization includes hypertension and many associated outcomes like
heart disease. Whether the result of industrialization is positive or negative appear directly related to
wealth disparity. Where there is a relative equitable distribution of wealth and health related
resources the outcome is better for overall health and increased longevity of the population. The key
is not the overall wealth of a nation, but the degree to which the wealth is distributed in egalitarian
or disparate ways. For example in the U.S. mortality rates vary between the states directly as a
function of the inequality of income. The injustice is also present between nations varying in
12
wealth, and the differences in health related expenditures differ widely between countries with
people needing services the most getting the least.
The economically disadvantaged whether within or between countries suffer more
malnutrition. A major concern is the relationship between malnutrition and psychological
functioning. This is an issue of catastrophic proportions and likely to get worse with a growing
world population. In developing countries a full 46 percent of children suffer from malnutrition that
has very negative consequences on physical and psychological development (UNICEF, 1996).
Malnutrition is a complex phenomenon involving cultural practice, limitations of the environment,
and economic and social organization. Nevertheless there is sufficient food in the world as a whole
if political will and organization would permit it to reach those that suffer from malnutrition (Barba,
Guthrie, & Guthrie, 1982). Psychologically the greatest impact of malnutrition is on cognitive
development . The earliest years are of greatest significance for intellectual development. Children
who need hospitalization to recover from malnutrition or suffer malnutrition that persist over a
period of months in the first two years of life suffer a severe decline in intellectual functioning of
about 10 IQ points. There is some evidence that even milder forms of malnutrition may affect
intelligence and increase infant mortality. Not having sufficient nutrition also causes passivity in
children and removes the normal intellectual stimulation that children experience when well
nourished through exploration activities.
Typically, malnutrition does not occur in isolation, but is present in conjunction with other
adverse environmental conditions including exposure to disease, unhygienic conditions, and
substandard housing. These are the effects of unjust economic distribution both within and also
between cultures. For example traditional cultures with many adverse environmental conditions
frequently produce additional stress by the challenges of large families and dysfunctional family
life. It is clear that the adverse affects of malnutrition goes far beyond mere intellectual functioning
as it may for example contribute to an acceptance of the status quo for lack of individual and social
energy and innovation. Given the critical period of early childhood the general rule is that the
earlier the nutrition intervention in the child’s life the better. International intervention includes
emergency food, but also could provide skills to the community that optimizes child development.
Mental health among ethnic minorities: Injustice in the United States.
Native Americans have inherited poverty and discrimination as the outcome of cultural
genocide carried out initially by European invaders. The disruptions of the traditional economic
lives of Native Americans and resettlement into reservations that are socio-economically
dysfunctional have created stress, poverty and alcoholism. Compared to other ethnic groups Native
Americans suffer the highest level of anxiety based disorders (Smith, Stinson, & Dawson, 2006). It
is easy to conceive that the marginalization of Native American communities translate into
fundamental mental health disorders including depression. The social and economic base for a
healthy life is missing from many Native American communities that in turn produce mental ill
health, and destroys hope for the future (Organista, Organista, & Kurasaki, 2003).
African Americans brought to the U.S. as slaves centuries ago is another group suffering
from historical discrimination and cultural genocide. That humiliating tradition and subsequent
discrimination still affects Blacks psychologically with the principal heritage being poverty and
social dysfunction. Research has shown that mental disorders are significantly higher among
African Americans compared to European Americans. Again these results appear the direct
outcome of poverty, inadequate physical and mental health services, and an economy that channels
many young people into crime as the only utilitarian way to escape economic realities. The socioeconomic disparities between European and African Americans are so high that rate differences in
mental disorder cannot be unrelated. For example when socio-economic differences are controlled
in research, the mental health differences between the two groups largely disappear with African
Americans suffering similar rates of mental disorder as whites. However, these socioeconomic
disparities remain today and African Americans suffer disproportionately much higher rates of
13
Schizophrenia, depression, and anti-social personality disorders. Other studies also support the
higher rate of bipolar disorders among African Americans (Smith et al., 2006).
Since Latin Americans constitute the fastest growing ethnic group in the U.S. there is a very
large social and cultural base of support for individuals suffering stressful events. Members of some
Latin groups integrate very readily into the broader society and do not suffer the socio-economic
deprivations. There are however significant differences in health between various Latin groups that
can be attributed to differences in socio-economic status, the experience with discrimination from
the broader community and the cultural support available (Guarnaccia, Martinez, & Acosta, 2005).
For example, to undermine Cuban society and encourage defections, the United States have treated
Cuban immigrants preferentially with immediate socio-economic support and permanent residence,
while discriminating against more needy groups like migrants arriving from Haiti. Cubans as a
group have a relative high socio-economic status and are less likely to report symptoms of mental
disorder.
Likewise Asian Americans typically have a strong cultural base; however there are
significant differences in socio-economic status and mental disorders between different ethnic
Asian groups. The Asian immigrant groups that suffer most from socio-economic disparities also
report greater mental health related symptoms. Those living with poor socio-economic
circumstances and/or have refugee status have higher rates of mental disorder. We can conclude
that the differences in mental health between European Americans and other ethnic groups in the
U.S. are primarily attributed to unfavorable socio-economic circumstances among the ethnic
minorities.
References
Anderson, N. B. (2009). Health disparities: A multidimensional approach. Communique,
March, 7-9.
Bhui, K., Craig, T., & Mohamud, S. (2006). Mental disorders among Somali refugees:
Developing cultural appropriate measures and assessing socio-cultural risk factors. Social
Psychiatry and Psychiatric Epidemiology, 41, 5, 400-4008.
Editors (2012). Science Agenda. A neglect of mental illness. Scientific American, March,
p 8.
Gottfried, A. W., Gottfried, A. E., Bathurst, K., Guerin, D. W., & Parramore, M. M. (2003).
Socioeconomic status in children’s development and family environment: Infancy through
adolescence. In M. H. Bornstein & R. H. Bradley (Eds.), Socioeconomic status, parenting, and child
development (pp. 189-207). Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum.
Guarnaccia, P. J., Martinez, I., & Acosta, H. (2005). Mental health in the Hispanic
immigrant community: An overview. Journal of Immigrant and Refugee Services, 3, 21-46.
Gurung, R.A . R. (2010). Health psychology: cultural approach (2nd Ed.), San Francisco:
Cengage.
Larsen, K. S. (1979a). A black community health program-perspective for training.
Australian Psychologist, 14, 1, 45-56.
Larsen, K. S. (1979a). Social crisis and Aboriginal alcohol abuse. Australian Journal of
Social Issues, 14, 2, 143-159.
Larsen, K. S. (1980). Aboriginal group identification and problem drinking. Australian
Psychologist, 15, 3, 385-392.
Murray, C., Kulkarni, S., Michaud, C., Tomijima, J. (2006). Eight Americas: Investigating
mortality disparities across races, counties, and race-counties in the United States. PloS Medicine,
3, 9, 260.
Organista, P. B., Organista, K. C., & Kurasaki, K. (2003). The relationship between
acculturation and ethnic minority health. In K. M. Chun & P. B. Organista (Eds.), Acculturation:
Advances in theory, measurement, and applied research (pp. 139-161). Washington, DC: American
Psychological Association.
14
Pratt, L. A., & Brody, D. J. (2008). Depression in the United States household population
2005-2006. National Center for Health Services Data Brief, 7. Retrieved from
http://www.cdc.gov/nchs/data/databriefs/db07.pdf
U. S. Department of Health and Human Services (2009). Healthy people 2010. Retrieved
from www.healthypeople.gov
Smith, S. M., Stinson, F. S., & Dawson, D. A. (2006). Race/ethnic differences in the
prevalence and co-occurrence of substance abuse disorder and independent mood and anxiety
disorders: Results from the National Epidemiological Survey on Alcohol and Related Conditions.
Psychological Medicine, 36, 7, 987-998.
ДЕНСАУЛЫҚ ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ СУБЪЕКТІЛІК НЕГІЗІ
Ерментаева А. Р.
Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті
Жеке индивидтен бастап бүкіл ұлттың денсаулығын сақтау мен нығайтуды тек
медицина ғана қамтамасыз етпейді. Қазіргі замандағы экологиялық жағдайдың төмендеуі,
әлеуметтік-психологиялық мәселелердің көбеюі, стрестің артуы денсаулық құбылысының
психологиялық жақтарына ерекше назар аудартады. Сондықтан, денсаулық мәселесі
медициналық қана емес, психологиялық ғылым салаларында да тереңінен, әдіснамалықтеориялық тұжырымдап, қарастыруды қажет етеді.
Осыған орай, соңғы жылдары ғылым мен тәжірибеде «денсаулық психологиясы»,
«психологиялық саулық» (И.В. Дубровина), «психикалық саулық» (Денсаулықты сақтаудың
дүниежүзілік ұйымы, 1979), «кәсіби денсаулық психологиясы» (GeorgeEverly, 1986) атты
ұғымдар орнығып қалды. Тіпті, қазіргі кезде психолог мамандығының еуропалық дипломын
(EuropeanCertificateinPsychology, EuroPsy) алу үшін денсаулық психологиясының аясындағы
мәселелерді шешуге қатысты құзіреттердің студенттерде дамуы маңызды шарт болып
табылады (Houdmontetal., 2010) .
Адамның өз денсаулығына қатынасын көптеген психологиялық факторлар
бейнелейді. Осы факторлар бойынша денсаулық психологиясында бірнеше психологиялық
үлгілер бар.
А. Бандураның (Bandura, 1997) әлеуметтік үйрену теориясының аясында тұлғаның өз
әрекеттерінің тиімділігіне сенімді болу тұжырымдамасы іс-әрекеттің басталуын да, барысын
да анықтайды. Индивидтің өз әрекеттерінің тиімділігіне сенімді болуы шылым шегу,
алкоголизм сияқты тәуелділіктерді және көптеген науқастарды емдеуде предиктор ретінде
қарастырылады (Condiotte, Lichtenstein, 1981; Kavanaghetal., 1996; 1999).
Денсаулық психологиясына қатысты мәселелерді бақылау локусымен түсіндіретін
үлгілер бар. Осы орайда «денсаулықты бақылаудың локусы» термині қолданылып,
индивидтің денсаулықты сақтаудың сыртқы немесе ішкі факторларына сенімділігін
бағалаудың арнайы әдістемесі қарастырылады (Wallstonetal., 1976). Субъектінің өз
денсаулығын сақтауға қатысты мінез-құлқы, жүріс-тұрысы денсаулықты бақылаудың локусы
арқылы болжанады. Мәселен, бақылаудың интернальді локусы денеге күш түсіруді үзбей
жүзеге асырумен (Normanetal., 1997); дұрыс тамақтанумен (Steptoe, Wardle, 2001) оңды
корреляция көрсетеді.
Сонымен қатар, адамның денсаулыққа қатынасын анықтайтын психологиялық
факторларға оның тұлғалық сапалары мен әлеуметтік-мәдени ерекшеліктері жатады
(Diefenbach, Leventhal, 1996).
15
Денсаулықты сақтаудың және нығайтудың субъективті жақтары көптеген
зерттеушілердің еңбектерінде қарастырылады. Солардың шегінде адамның өз денсаулығына
қатынасы, өзара әрекеттесудің нәтижесі арқылы анықталатын соматикалық денсаулықтың
психологиялық сипаттамасы – «соматонозогнозия» (Квасенко, Зубарев, 1980) ұғымы
негізделеді.
Жалпы, денсаулықты сақтау мен нығайту тұлға субъектілігінің нәтижесі болып
табылады. Әрине, субъект қасиеттері денсаулық төмендеген жағдайда өзекті болады.
Сонымен қатар, субъектілік ұстаным индивидтің науқастану мазмұнына және тұлғалық
ерекшеліктеріне байланысты сипатталады. Дегенмен, субъектілік тұлғаның әлеуеттік қасиеті
ретінде әрқашан денсаулықты сақтап, нығайтудың негізі болып табылады.
Субъект категориясының философия аясынан шығып, психологиялық теорияға
кіргізілуі болашағы зор, эвристикалық маңызы орасан іс болды. Соның арқасында кейбір
іргелі психологиялық мәселелердің әдіснамалық тіректерін дәлме-дәл келтіруге мүмкіндік
ашылды. Субъект категориясы әртүрлі психологиялық ұғымдарды саралауға әрі оларды
ерекше жүйелікпен жинақтауға әдіснамалық бағдар болады.
Субъект категориясы үздіксіз, жоғары қарай үдемелі жетілуді, дамуды білдіреді.
Осыған орай адамды өмір, іс-әрекет, қарым-қатынас процестерінің субъектісі ретінде
психологиялық зерттеу ғылымдағы түрлі теорияларды ықпалдастыратын тұрғы дәрежесінде
анықталып, өткен ғасырдың 80-ші жылдарынан теориялық-әдіснамалық негізге айнала
бастады. Субъект талдамасы психология ғылымдарының бірлігін орнататын, сондай-ақ,
психологияны жаратылыстану және гуманитарлық тарамдарға айырылып, жікке бөлінуін
жеңуге мүмкіндік беретін жол ретінде аса жоғары дәріптеледі /14, 94 б./. Сондай-ақ бірқатар
зерттеушілер психология ғылымдарының барлық салаларының жалпы зерттеу пәні тек
субъект болатынына әбден негіз бар деп санайды /15, 18 б./.
Теориялық және эмпирикалық зерттеулер арқылы пайда болған жаңа сала – субъект
психологиясы С.Л. Рубинштейннің /16/ адам баласы болмысты және өзін саналылықпен
құрауға, өзгертуге, түрлендіруге қабілетті болатыны жайлы басты идеяның негізінде пайда
болған. Мұнда постулаттық тұжырым жасалған: адам субъект болып дүниеге келмейді,
субъект болып дамып, жетіледі.
А.В. Брушлинский субъект ұғымын белсенділіктің әртүрлі формаларына байланысты
әлдеқайда кең түрде анықтайды: «Субъект, яғни, өз тарихын жасаушы, өзінің өмір жолын
басқарушы болу – адамның барша қасиеттерінің арасындағы аса маңыздысы. Бұл, алдымен,
практикалық іс-әрекеттің, қарым-қатынастың, мінез-құлықтың, танымның, жасампаздықтың
және басқа да ерекше адами белсенділік түрлерінің (шығармашылық, адамгершілік, еркіндік
танытатын) және қажетті нәтижеге қол жеткізудің бастамашысы болу мен іске асырылуын
білдіреді» /17, 5 б./. Осы орайда адам баласының субъект ретінде өзгертуші, түрлендіруші,
жасампаз, шығармашыл белсенділігін, осы белсенділік факторлары мен оны жүзеге асыру
механизмдерін зерттеу бірқатар жәйттерді түсіндіреді. Субъект психологиясының қағидалық
негіздері денсаулықты сақтау мен нығайту мәселесін тұжырымдауға мүмкіндік береді.
К.А. Абульханова /18/ ұстанымы бойынша тұлғаның субъектілігі іс-әрекеттің талапміндеттері мен тұлғаның өз өлшемдеріне сәйкес қайта құрылу, қайта ұйымдастырылу
процесін анықтайды. Субъект ақиқатты бейнелеп қана қоймайды, ол әрқашан осы ақиқаттың
мән-мағынасын айқындап, оның құнды жақтарын ашып, оған өзiндiк мазмұн бередi.
Сондықтан, субъектілік индивидтің денсаулықты нығайтудағы психологиялық шарты
болады.
Субъект адамның барлық нақты қасиеттерін, жан-дүниесін бір жүйеге біріктіреді.
Мұнда А.В. Брушлинский пікірінше тұтастық, бірлік, ықпалдастық субъектінің барлық, тіпті,
өзара қайшылықты және үйлесе алмайтын да қасиеттерін бір жүйеге ұйыстыратын негіз
ретіндегі оның аса маңызды ерекшеліктері болып табылады /19, 6 б./.
Осылайша, бірқатар ілімдерде субъект белсенділіктің, бастамашылықтың,
біртұтастықтың, автономдықтың жоғары деңгейіндегі адам, өз өмірінің жасампазы, өзінің
тіршілік әрекеттерін басқарушы ретінде анықтау орныққан (К.А. Абульханова, Г.И.
16
Аксенова, Б.Г. Ананьев, Л.И. Анцыферова, А.А. Бодалев, Г. Крэйг, Д.А. Леонтьев, В.Д.
Шадриков және т.б.). Мәселеге қатысты әдебиеттерге жасалған талдау зерттеушілердің
ғылыми ұстанымдары әрқалай болғанымен, олардың көзқарасында қиылысатын тұстарды
айқын көрсетті. Бұл субъектінің әрқашан өзін-өзі дамытуға әзірлігіне қатысты.
Сонда, түрлендіруші іс-әрекетпен қатар субъектілік ұстанымдағы адам өзін-өзі
өзгертуге әлеуетті келеді. «Адам мақсаттарды және оларды жүзеге асыруға қажетті
әрекеттерді еркімен таңдау арқылы анықталатын сана және өзіндік сана-сезім иесі ретінде
ғана субъект болып табылады» /20, 26 б./. Осы орайда, субъект тұрғысынан денсаулықты
сақтап, нығайту мүмкіндіктері бойынша индивидтің «Мен-нақты» жағдайын дәлме-дәл
бағалауы, «Мен-идеал» бейнесі жобаланып, анықталады. Сондықтан денсаулық
психологиясындағы субъектілік индивидтің өз денсаулығына саналы қатынасын сипаттайды.
Сонда, денсаулықты сақтау мен нығайту үшін тұлғаның өз өмірін жасаушы,
өзгертуші, түрлендіруші субъект болуы қажетті шарт.
Дегенмен, К.А. Абульханова «… кез-келген тұлғаның іс-әрекет субъектісі бола
алмайтындығын» жазады /18, 63 б./. Әрі, «субъект – кемелге жету шыңы емес, тек оны бетке
ұстап, қозғалу деген жалпы анықтамаға сәйкес әрбір тұлғаның субъект ретінде қалыптаса
бастауы әр шамада болады» /18, 65 б./. Осыған орай, денсаулықты сақтау мен нығайту
үздіксіз, ұдайы дамитын субъектілік ұстаным болатыны нақтыланады.
Шығыстық парадигмаға сәйкес адамның сыртқы ортаны өзгерту, түрлендіру
әрекеттеріне ізгілікті, рухани ұстаным тән. В.П. Зинченко да адамның субъект ретінде өзін
және әлемді, ондағы өз орнын тануға өзгертуші, түрлендіруші іс-әрекетін, тәжірибесін,
ізденушілігін руханилық деп дәйектеген /21, 275 б./. Рухани-тәжірибелік іс-әрекет субъект
жететін айрықша деңгей болып табылады. Бұл түсініктеме денсаулық психологиясындағы
субъект ретінде дамытуының ізгіліктік, руханилық бағытын тағайындайды. Тұлға субъект
ретінде ғана кісіліктің, әдептіліктің оңтайлы даму деңгейіне жете алады. В.В. Знаков /22/
субъектілікті адамның өз қылықтарын саналы аңғаруға және өз әрекеттері үшін
жауапкершілікті ерікті түрде, рухани-адамгершілік тұрғысынан өз мойнына алуға мүмкіндік
беретін тұлға сипаттары арқылы анықтайды. Оның ұстанымынша басқалармен өзара
әрекеттестікте саналы, рухани сенім негізіндегі тәсілдерді қолдануға дербес шешім қабылдай
алатын ерікті адамды ғана субъект деп атау қажет. Осыдан
рухани-адамгершілік
құндылықтарды қабылдамаған, ізгіліктік ұстанымы жетілмеген психолог, дәрігер, пациент,
клиент өзінің де, өзгелердің де денсаулығын құндылық ретінде қабылдай алмайды. Олай
болса, субъектілік парадигма денсаулық психологиясындағы адамгершілік-ізгіліктік
қағидалардың маңызын айқындап береді.
К.А. Абульханова іс-әрекет субъектісі бола алған тұлғаның сапалық өзгерістерін
қарастырып, адам бойында өтетін трансформациялардың үшеуін ажыратады. Біріншіден,
барлық жан қуаттары (психикалық процестер, қасиеттер, қабілет, кейіп) тұлғаның өмірдегі
тірлігі мен іс-әрекетін қамтамасыз ету құралы ретінде қолданылады. Екіншіден, барлық жан
қуаттары тұлғаның іс-әрекетіне бағынышты болатын жеке-даралықтың композициясын
құрайды. Үшіншіден, тұлға субъект болған соң бойындағы өз шамасына, қабілеттері мен
мүмкіндіктеріне қарамастан өмірдегі және іс-әрекеттегі өз стратегияларына арқалана
бастайды. Міне, сондықтан өзінің ерік-күшін, зерде-зиятын, қабілеттерін өмір сүру
мағынасынан айырылып қалған адам іс-әрекет пен өзін-өзі жүзеге асыру үшін қолдана
алмайды /18, 68 б./. Бұдан біздің зерттеу үшін 1) субъект негізінде тұлғаның денсаулығы арта
түсетіні және 2) мықты денсаулықтың тұлға субъектілігін дамытуға шарт болатыны жайлы
аса маңызды тұжырым бекітіледі.
Олай болса, психологиялық саулық нашарлағанда тұлғаның субъектілігін қалай
түсінуге болады? Мұнда субъект функцияларының кейбір жеке-дара тұстарына ғана екпін
түседі де, олар адамның жан-дүниесінен, тұлғалық сапаларынан, мінез-құлқы мен жүрістұрысынан жоталанып, ерекше көрінеді. Бұл жағдайда кейбір жеке психологиялық
құбылыстардың үстем ықпалы орын алып, адам өз өмірін өзінің кереғар, адамилықтан аулақ
мазмұнына бағынышты етіп қояды. Маниакалдық жағдайлар, түрлі фобиялар,
17
клептоманиялық, зомбилық құбылыс, агрессия мен девианттылық формалары, гемблингтәуелділік, эгоистік қатынастар, програстинация т.с.с. осыған барынша көрнекі мысал
болады деп танимыз. Басындағы мұндай ауытқушылық жағдайында адам өз-өзіне еркі
жүрмей, өзін-өзі реттеу, өзін-өзі бақылау мүмкіндіктері жоғалып, тәуелді кейіпте күй кешеді.
Осындай біржақты, тұтастығы жоқ, адами тұрпатқа жат, ауытқуға ұшыраған белсенділік,
дербестік, бастамашылық қасиеттерді субъектілік ерекшеліктің бір түрі дегеннен гөрі
бейсубъектілік деп анықтаған жөн сияқты. Сондай-ақ ақкөңілдік, мейірімділік, ізгіліктілік,
білімділік жоталы болғанымен, өзінің «Мен» бейнесін идеалды деп қабылдайтын кейбір
адамдағы тұлғалық деформациялар да бейсубъектілік құбылыс деп санаймыз. Олай болса,
толымды субъект өз тіршілігінде, іс-әрекетінде, қарым-қатынасында мөлшер, шектілік
қағидасын басшылыққа алуға әлеуетті болады. Өзгертуші, түрлендіруші іс-әрекетінің аясын
субъект өзі таңдап, өзі тағайындайды; және қоғамдағы моральға тіректеліп, өз
субъектілігінің денсаулығы мен жансаулығына салдарын өз бағалайды. Ұлттық санасезімінен, ұлттық мәдениетінен, тіршілік әрекетінен, өзара әрекеттестік пен өзара қатынас
саласынан, бейбіт өмірді құндылық ретінде қарастыруынан, этикалық нормаларынан,
стандарттары мен атрибуттарынан дүниеге – табиғатқа, қоғамға, мәдениетке, адамға ықпал
етудің ізгілікті, рухани негізінен қазақ халқының өлшемді білу қабілеті, ұстанымы жоғары
болып, психологиялық саулық мәселесін шеше алуы айқын аңғарылады. К.А. Абульханова
қайшылықтарды шеше алудағы мүмкіндіктерді субъект категориясының анықтауышы
ретінде ұйғарады. . «… өмір жолының субъектісі ретіндегі тұлғаның қасиеттері оның өз өмір
жолын ұйымдастыру, құру кезінде пайда болатын қайшылықтарды шешу тәсілінен (Бөліп
көрсеткен – К.А.А.) көрінеді» /23, 25 б./). Ол «субъектінің қайшылықтарды шешуші ретінде
анықталуы шешім қабылдаудан қашқалақтайтын тұлғаның деформацияға, деградацияға,
фрустрацияға ұшырай бастауын түсінуге мүмкіндік береді» – деп түйіндейді /18, 68 б./. Олай
болса, субъект өлшемі ретінде қайшылықтарды шешуге қабілеттілік алынады. Сонда, тұлға
субъект ретінде ғана денсаулық мәселелерін шешуге психологиялық даярлық таныта алады.
Ал, осы бағыттағы белсенділіктің таңдамалы болуы және оның даралық негіздегі
нәтижелілігі, баламалылығы тұлғаның тек субъект ретіндегі әрекетін сипаттайды. Мұнда
тұлғаның өзін-өзі ұйымдастыру, құру және реттеу деңгейлері басты мәселе болып табылады.
Субъектілікті А.Г. Асмолов /24/ іс-әрекеттің ішкі жоспарын ашатын жүйелі сипаттама
ретінде қарастырады. Ол субъектіліктің ең жоғары формасына тұлғалық мағынаны
жатқызады. Адам өзіне өз іс-әрекетінің субъектісі ретінде қараса, онда, осы іс-әрекетті
жүзеге асыру сипаты тұлғалық мағынаға берілген мәселені шешу сипатына айналады. Олай
болса, мәселені шешуге байланысты субъектіліктің даму деңгейі анықталады. Осыған орай,
субъект ретінде денсаулық мәселесін шешу тұлғалық мағынаға ие болуы керек деп бекітеміз.
Нақты бір проблемалық жағдаятты шешуге қатысты субъектіліктің ерекшелігін «жағдайдан
тыс субъектілік» ұғымы дәлме-дәл анықтайды /25/. Тұлғаның әрқашан денсаулықты сақтап,
нығайтуға қатынасы жағдайдан тыс субъектілік ретінде тұрақты және әлеуетті қасиетке
айналады.
Біз өз зерттеулерімізде субъектілікті тұлғаның өзіне және өзгелерге деген құнды
қатынасы бойынша анықтаймыз. Себебі, субъектілік қатынас ұғымы арқылы мәндік сипатқа
ие болады. В.Н. Мясищев адам қатынасын «оның әрекеттерінен, реакцияларынан, және жайкүйінен танылатын, объективті ақиқаттың әр түрлі жақтарымен саналы, таңдамалы,
тәжірибеге негізделген, психологиялық байланыс» /26, 48 б./ – деп түйіндейді. Ғалым
«басыңқы қатынас» ұғымын енгізіп, дәйектеу арқылы онымен тұлғаның мәнді сипаты, өмір
мағынасы жайлы мәселелерді байланыстырады. Басыңқы қатынас адамның ниеттілектерінен, мүмкіндіктерінен, әрекеттерінен көрінеді. С.Л. Рубинштейн басқа адамдарға
деген қатынасты «адамзат өмірінің өзегі» – деп бейнелеп келтірген /16, 262 б./. Осы
мағынадағы адамның басқаларға қатынасы ортаға да, өзіне де қатысты өзгерту, дамыту,
жетілдіру анықтауышы болады. Сондықтан, денсаулықты арттыруда тұлғаның басқаларға
және өзіне деген қатынасының құнды, ізгі-рухани сипатта болуы өзекті мәселе.
18
Л.И. Анцыферова /27/ тұлға қатынастарын «реципроктілі» деген. Адам өз тарапынан
ғана қатынас жасамайды, ол өзіне деген басқа адамдардың да қатынасын ескеріп,
жинақтайды. Сондықтан субъектілік жеке-дара субъект қасиеті болып қоймайды. Олай
болса, кез келген субъект өз субъектілігінің жалғыз ғана иесі емес. Адамдар арасындағы
қатынас субъектілік дамудың шарты болып табылады. Осы орайда өзара қатынас сипатын
зерттеу субъектіліктің реципроктілік ерекшелігін айқындайды. Қатынастардың
реципроктілігін В.А. Петровский /25/ анықтаған, біреуді басқа адамның идеал ретінде өзінше
көрсетуін (бейнелеуін, қайталауын) білдіретін «бейнеленген субъектілік» ұғымына мағынасы
жағынан бара-бар келеді. Мұнда, «бейнеленген субъектілік» тұлғаның басқалармен
байланысын аңғаруды білдіреді. Бейнеленген субъектілік басқа адамдарда субъектінің
жалғастық табуын түсіндіреді. Олай болса, субъектілік денсаулықты нығайтып, арттырудың
әлеуметтік сипатын айқындайды. Сонда, біздің ойымызша, өзінің денсаулығын сақтап,
арттыруда субъектілік танытатын тұлғаның «бейнеленуі», басқа адамдардың
көзқарастарының, дүниетанымының, қатынастарының, ұстанымдарының оңды өзгерісіне
ықпал етуі орын алады. Сонымен, тұлғаның денсаулыққа қатынасы 1) басқаларға және 2)
өзіне құндылық ретінде қарап, өзін субъект ретінде қабылдауы арқылы бейнеленеді.
Жалпы, адам дамуының мақсатында барынша субъект ретінде дами түсу бағыты
жатыр. Ал, К.А. Абульханова, В.И. Слободчиков, Г.А. Цукерман және т.б. зерттеушілердің
еңбектерінде адамның өзіндік сана-сезімге негізделетін жалпы психологиялық дамуы
субъектілікті жетілдіріп, «объектіліктен» құтылумен байланысты болатыны ашылады.
Ғылыми-әдіснамалық қағидалар негізінде денсаулықты арттырып, нығайтуда тұлға тек
субъект ретінде танылуы ғана емес, субъектілік дамуы орын алады деп тұжырымдаймыз.
Жалпы, студенттердің кез-келген әлеуметтік-психологиялық мәселелерді шеше
алудағы субъектілік біздің зерттеулерде тұжырымдалған (2004; 2007; 2008). Сондай-ақ,
субъектілік парадигмасы денсаулық мәселесінің психологиялық астарларын ғылымиәдіснамалық тұрғыдан түсіндіруге; денсаулық пен жансаулықты сақтауға, нығайтып,
арттыруға психологиялық негіз болады. Олай болса, тұлғаның денсаулық деңгейіне
субъектілік анықтауыш, психологиялық механизм және қажетті шарт болып табылады.
Әдебиет
1. Дубровина И.В. Практическая психология образования. – СПб.: Питер, 2004. – 592 с.
2. Everly G.S. An introduction to occupational health psychology. In: P.A. Keller, L.G. Ritt (Eds.),
Innovations in clinical practice: A source book. Sarasota, FL: Professional Resource Exchange,
1986. Vol. 5. pp. 331–338.
3. Houdmont J., Leka S. (Eds.). Contemporary occupational health psychology: Global
perspectives on research and practice. Oxford, UK: Wiley-Blackwell, 2010. Vol. 1.
doi:10.1002/9780470661550
4. Houdmont J., Leka S., Bulger C. Identifying core curriculum areas in occupational health
psychology. European Academy of Occupational Health Psychology Newsletter, 2010, 7(1),
11–13. http://www.eaohp.org/uploads/ 1/1/0/2/11022736/eaohp_newsletter_vol_7_issue_1. pdf
5. Bandura A. Self-efficacy: the exercise of control. New York: W.H.Freeman, 1997.
6. Condiotte M.M., Lichtenstein E. Self-efficacy and relapse in smoking cessation programs //
Journal of Consulting and Clinical Psychology. 1981. Vol. 49. P. 648– 658.
7. Kavanagh D.J., Sitharthan T., Sayer G. Prediction of outcomes in correspondence programs for
controlled drinking // Addiction. 1996. Vol. 91. P. 1539–1545.
8. Kavanagh D.J., Sitharthan T., Spilsbury G., Vignaendra S. An evaluation of brief
correspondence programs for problem drinkers // Behavior Therapy. 1999. Vol. 30. P. 641–656
9. Wallston B.S., Wallston K.A., Kaplan G.D., Maides S.A. The development and validation of
the health related locus of control (HLC) scale // Journal of Consulting and Clinical Psychology.
1976. Vol. 44. P. 580–585.
10. Norman P., Bennett P., Smith C., Murphy S. Health locus of control and leisure-time exercise //
Personality and Individual Differences. 1997. Vol. 23(5). P. 769–774.
19
11. Steptoe A., Wardle J. Locus of control and health behaviour revisited: a multivariate analysis of
young adults from 18 countries // British Journal of Psychology. 2001. Vol. 92(4). P. 659–672.
12. Diefenbach M.A., Leventhal H. The common-sense model of illness representation: theoretical
and practical considerations // Journal of Social Distress and the Homeless. 1996. Vol. 5. P. 11–
38.
13. Квасенко А.В., Зубарев Ю.Г. Психология больного. Ленинград: Медицина, 1980.
14. Брушлинский А.В. Деятельностный подход и психологическая наука // Вопросы
философии. – 2001. – №2. – С. 89-95.
15. Максимова Н.Е., Александров И.О., Тихомирова И.В. және т.б. Структура и актуалгенез
субъекта с позиций системно-эволюционного подхода // Психол.журн. – 2004. – Т.25. –
№1. – С. 17-40.
16. Рубинштейн С.Л. Избранные философско-психологические труды. – М., –1997. – 463 с.
17. Брушлинский А.В. Проблемы психологии субъекта. – М., 1994.– 109 с.
18. Абульханова К.А. Мировоззренческий смысл и научное значение категории субъекта //
Российский менталитет: вопросы психологической теории и практики. – М.: ИПРАН,
1997. – С. 56-75.
19. Брушлинский А.В. Деятельностный подход и психологическая наука // Вопросы
философии. – 2001. –№2. –С. 89-95.
20. Каган М.С., Эткинд А.М. Общение как ценность и как творчество // Вопр. психологии. –
1988. – №4. – С.25-34.
21. Зинченко В.П., Моргунов Е.Б. Человек развивающийся. Очерки российской психологии.
– М., 1994. – 304 с.
22. Знаков В.В. Духовность человека в зеркале психологического знания и религиозной веры
// Вопросы психологии. – 1998. – №3. – С. 104-115.
23. Абульханова К.А. Рубинштейн С.Л. – ретроспектива и перспектива // Проблема субъекта
в психологической науке. – М.: ИПРАН, 2000. – С. 13-27.
24. Асмолов А.Г. Психология личности. – М.: МГУ. – 1990. – 367 с.
25. Петровский В.А. Психология неадаптивной психологии. – М.: ТОО "Горбунок", 1992. –
224 с.
26. Мясищев В.Н. Психология отношений / Под ред. А.А.Бодалева. – М.: ИПП; Воронеж:
НПО МОДЭК, 2007. – 500 с.
27. Анцыферова Л.И. Психология формирования и развития личности // Человек в системе
наук. – М., 1989. – С. 426 – 434.
REMARKS ON SOCIOLOGICAL IDEAS CONCERNING HEALTH AND ILLNESS
E. Dittrich
Magdeburg University, Germany
After the Second World War, sociology of health and illness became one of the fastest
growing specialties in sociology. Its development is intertwined with an equally growing industry
concerning health and illness, to which traditional elements belong, such as hospitals, the medical
professions, the pharmaceutical and medical industry, but also health movements, sports activities,
TV and radio shows, a vast literature on self-help, the beauty cult, food, diet and life style
industries, the expansion of all kinds of aid, advice and guidance by professionals and laymen and
laywomen being active in the field, and other elements.
In many countries on the globe, health and illness have become a major social topic and a
social problem. And globally, the social topic found its expression in the World Health
20
Organization, founded after the Second World War. In its view, “Health is a state of complete
physical, mental and social well-being and not merely the absence of disease or infirmity.”
1) This becoming a major social topic and a social problem is closely related with a switch
in the public perception, usually referred to as the “socialization of nature”. This is supposed to
mean that phenomena usually termed as natural, are gradually perceived as social, depending on our
own decisions. Although this process has been well known for about three centuries, it has gained
speed especially since the Second World War, and the WHO definition may be looked upon as a
cornerstone of this development.
The theoretical reasoning in the field may also be understood as mirroring this development.
I shall briefly discuss it by confronting sociological reasoning in the field with the so called
biomedical model. The “triumph of science and reason over traditional and religious based
explanations of the world”
2) since enlightenment is closely linked with the establishment of a biomedical model of the
body and of health and illness. This model can be looked upon as basically established since the
germ theory of the 19th century. According to Blaxter, it is based on four postulates:
“(1) the doctrine of specific etiology, that is the idea that all disease is caused by agents
which are at least theoretically identifiable – germs, parasites, trauma, bacteria. Ideally, the search is
for single causes;
(2) the assumption of generic disease, that is the idea, that each disease has its distinguishing
features that are universal within the human species;
(3) the model of ill-health as deviation from the normal with health defined as equilibrium
and disease as a disturbance of the body’s function;
(4) the principle of scientific neutrality, that is the belief that medicine adopts the values of
objectivity and neutrality on the part of the observer, and sees the human organism as the product of
biological or psychological processes over which the individual has little control”.
3) These postulates have gradually been questioned from within and without the medical
professions. For sociology, dealing with the social basis of health, they represented a basic
challenge. The idea of single causation especially but also in general has been severely doubted
“Etiology is sometimes a part of a chain of causation. An etiological agent of disease may require
an independent co-factor, and be subject to a promoter (that) increases its expression to cause
disease. Many chronic diseases of unknown cause may be studied in this framework to explain
multiple epidemiological associations or risk factors which may or may not be causally related, and
to seek the actual etiology.” /4/ If one takes the latter description as the state of the arts, the
biomedical concept of etiology must be questioned resp. put on newer grounds. The rapid growth of
eating disorders is only one among other examples for the need of a more sophisticated etiology, taking
into account allso social and cultural factors and linking them to the deep changes the notions of
body and health and illness have undergone. We possess a body, “but this is not something physical
that exists outside of society. Our bodies are deeply affected by our social experiences, as well as by
the norms and values of the groups to which we belong”/5/. Our bodies are socially and culturally
constructed, are part of a wider social control mechanism, a social control technology, as the French
author Michel Foucault has convincingly argued in several of his works /6/.This implies that
diseases as well as well-being are differently spread around the globe and may appear in one culture
and not in the other. Aaron Antonovsky has argued that the "traditional medical-model dichotomy
separating health and illness" is obsolete. He described the relationship as a continuous variable
which he called the "health-ease versus dis-ease continuum". He argues that people may learn how
to “manage stress and stay well". He called this coping /7/. Coping is an ability acquired in the life
course of an individual, not an endowment. Further research has shown, that “categories of social
status like age, gender or social class (professional group) in general mean assignable risks for
diseases and especially for ischemic heart diseases as well as malignant tumors. Habits and
practices of the private sphere have been detected as risk factors for lung cancer, cirrhosis of the
liver, AIDS (HIV-infection). This means, on the one hand, the healthy carries a relative risk of
21
illness according to his social categories, and on the other hand, everyday social actions are
prodromes of certain illnesses” /8/.
The importance to integrate social categories in an extended conception of health and illness
can be discussed if looking at height. In his interesting book on durable inequalities, the sociologist
Charles Tilly refers to the multidisciplinary literature and sums it up like this: “Class, gender, race,
ethnicity, and similar socially organized systems of distinction clearly qualify” to explain the
variations between the height of individuals. “In each of these cases, differences in ‘nutritional,
hygienic, disease and stress experience’ contribute to differences in adult stature” /9/.
Since the works of Ivan Illich, Michel Foucault and others, the idea of neutrality of the
medical profession cannot any longer be considered uncontested /10/. As all professions, the
medical profession has a special interest in defining and defending its hegemony concerning the
field. Socio-economic views on the professions discuss the monopolization of entrance barriers, of
defining the priorities of the field and the internal procedures. Health professions play a certain part
in the definition and production of health and illness. Apart from this, patients cannot be looked
upon solely as objects of medical treatment as its success also depends on the role they are willing
to take on. And other agents who have a say in the field have caused the hegemony of the medical
profession to be further questioned. Especially the idea of public health has broadened the view on
health and illness within communities and societies and between them. Additionally, alternative
forms of knowledge as opposed to the ‘expert knowledge’ conventionally possessed by the medical
profession have started to play a role in the field.
Today, in general, one may say that the relationship between health and class, a classical
topic of sociology since its institutionalization, is clearly established and that variations of mortality
and morbidity are now conceptualized with help of concepts of class, stratification and more
general of social cohesion. Despite better health in most countries on the globe, disparities based on
class persist “affecting health indicators from birth weight to blood pressure, risk of chronic
disease” etc /11/.
A similar account is to be given if looking at differences of health and illness between men
and women. As with class, in this subfield different theoretical explanations exist, too. To present
one here, I refer to Lesley Doyal. She suggested “that patterns of women's health and sickness may
best be explained in relation to the main 'areas of activities which constitute their lives. Women's
lives are inherently different from men's in terms of the roles and tasks that are commonly
performed - domestic work, sexual reproduction, childbearing and mothering, regulating fertility
birth control, and so forth. (Although it could be argued that this is decreasingly true as more
women enter the workplace.) According to Doyal, ' it is the cumulative effects of these various
labours that are the major determinants of women's states of health'” /12/.
Compared to class and gender, ethnicity still lacks thorough investigation. Giddens sums up
the literature in saying: “There is no consensus on the connection between ethnicity and health
inequalities. Indeed, much research needs to be done. It is clear that the question of ethnicity and
health inequalities must be considered in relation to larger social, economic and political factors
which effect the experiences of ethnic minority groups in the developed countries” /13/
In general, one may argue that medical sociology or the sociology of health and illness
partly complements medical knowledge from a sociological viewpoint. This seems the case in the
vast fields of measurement of disease and of the distribution of health and illness among
populations as well as in identifying the social components and the social roots of the causes of the
relations between health and illness. But in the attempts at a social definition of health and illness,
social science presents a challenge to conventional medicine /14/.
Literature
1.) Preamble to the Constitution of the World Health Organization as adopted by the
International Health Conference, New York, 19-22 June, 1946;signed on 22 July 1946 by
the representatives of 61 States (Official Records of the World Health Organization, no. 2, p.
22
100) and entered into force on 7 April 1948.The definition has not been amended since
1948.
2.) Giddens, A., 6 2009, Health, Illness and Disability, in, A. Giddens, Sociology, rev. and
updated version, Cambridge, Malden, p.391
3.) Blaxter, M., 2006, Health, in, B.S. Turner, Ed., The Cambridge Dictionary of Sociology,
Cambridge, New York, p. 261
4.) Etiology, from Wikipedia, accessed 28. 03. 2013, 16.18h
5.) Giddens, A., 6 2009, p. 388
6.) Foucault, M., 1988, Die Geburt der Klinik. Eine Archäologie des ärztlichen Blicks,
Frankfurt, Foucault, M., 1976, Mikrophysik der Macht, Über Strafjustiz, Psychiatrie und
Medizin, Berlin
7.) Antonovsky, A., 1979, Health, Stress and Coping, San Francisco; A. Antonovsky, 1987,
Unraveling the Mystery of Health – How People Manage Stress and Stay Well, San
Francisco
8.) Gerhardt, U., Gesundheit und Krankheit als soziales Problem, p. 403; own translation
9.) Tilly, Ch.,1999, Durable Inequality, Berkeley, Los Angeles, London, p. 4
10.) Illich, I.,Limits to Medicine. The Expropriation of Health, London; Gerhardt, 402 f
11.) Giddens, A.,6 2009, p.407; the following remarks are largely influenced by Giddens
general account.
12.) Quoted from Giddens, A., 6 2009, 412 f
13.) Giddens, A., 6 2009, p. 414
14.) Bruce, St., Yearly, 2006, Ed., The Sage Dictionary of –Sociology, London, Thousand
Oaks, New Delhi, p. 132
СОЦИАЛЬНАЯ РАБОТА В СФЕРЕ ЗДРАВООХРАНЕНИЯ
КАЗАХСТАНА: СОЦИАЛЬНАЯ ЦЕННОСТЬ И ДЕЙСТВЕННОСТЬ
Тынышбаева А.А.
Евразийский национальный университет имени Л.Н.Гумилева
Состояние здоровья населения - индикатор, по которому определяется уровень
социального благополучия общества. По своей социальной значимости здоровье взрослых и
детей в обществе, их надлежащая социальная защита, создание благоприятных условий
жизнедеятельности, являются ключевыми задачами национального развития, так и
обязательным условием демократического прогресса общества. Вместе с тем здоровье
человека - это одна из острых проблем современности и в ряде случаев социальная работа
может сыграть решающую роль в предупреждении заболеваний, обеспечения эффективности
лечения и реабилитации больных, их социальной адаптации, возвращения к трудовой
деятельности. Значимость социальной работы существенно возрастает применительно к
таким уязвимым категориям населения, как дети, лица с ограниченными возможностями,
хроническими заболеваниями, пожилые люди.
1. Государственная социальная политика Республики Казахстан
В Казахстане принципиально новые направления по социальной защите населения
открылись после начала либерально-демократических реформ в стране. В постколониальную
эпоху казахстанское общество, решая жизненно важные для него проблемы, стало более
сильным и действенным субъектом социальных преобразований по развитию комплексной и
эффективной системы социальной помощи - важнейшего показателя состояния социальной
23
сферы общества. Цель казахстанской системы состоит, прежде всего, в том, чтобы путем
разносторонней поддержки и реабилитации обеспечить каждому человеку, независимо от
возраста и других факторов, необходимую помощь в решении жизненных проблем. Среди
них, активная нормотворческая деятельность государственных органов власти в области
здравоохранения, приведение казахстанского законодательства республики в соответствие с
лучшими образцами международного права, защищающего интересы человека, претворение
в жизнь новых форм социальных программ. Так, согласно Конституции Республики
Казахстан, граждане вправе получать бесплатно гарантированный объем медико-социальной
и психологической помощи, установленный законом.
В частности в отношении
медицинского обслуживания детей в Казахстане признаются права ребенка на пользование
наиболее совершенными услугами системы здравоохранения и средствами лечения болезней
и восстановления здоровья. Социальные мероприятия по защите детей в Казахстане
выступают составной частью общей социальной политики государства и представляют
систему мер экономического, правового, медицинского, культурного характера. Они
направлены на улучшение жизнедеятельности семьи. Семья выступает посредником между
человеком и государством, между ребенком и обществом /1,2,3/.
1.1.Управление и администрирование социальной защиты населения
Сущность управления социальной защиты населения в Казахстане воплощена в
государственных программах и социальной практике, регулирующих отношения в обществе
в интересах и через интересы основных социальных групп населения. Субъекты,
реализующего данную программу, выступают органы управления системой социальной
защиты населения, а в ее лице социальные работники. Именно они должны обеспечивать
целенаправленное воздействие на социальную сферу с учетом складывающейся ситуации,
целей и задач социального развития. Такое воздействие осуществляется путем разработки и
внедрения нормативных социальных показателей, комплексных и целевых программ
удовлетворения потребностей населения, развития социальной инфраструктуры и
оперативной реализации принимаемых решений, контроля планируемых состояний и
параметров социальных процессов. С позиций существующего процессного подхода
представляется, что все функции управления являются взаимосвязанными. Институт
социальной защиты регулирует благосостояние, поддерживая его на уровне, приемлемом как
для человека, так и для общества, и несет ответственность за соблюдение в минимальном
объеме основных прав человека и обеспечение гарантированного минимума материальных
условий жизни. Компонентами института социальной защиты населения в деятельности
государства
выступают следующие составляющие социальной политики: система
социального обеспечения, базирующаяся на принципах бесплатного предоставления
социальных благ и всеобщей (универсальной) доступности к ним; ориентация на
распределение по потребности; социальное обслуживание дезадаптированных и социально
уязвимых групп; оказание социально-бытовых, социально-медицинских, психологопедагогических, социально-правовых услуг и материальной помощи, проведению
социальной адаптации и реабилитации населения, находящихся в трудной жизненной
ситуации.
В современном казахстанском обществе существующая структура управления
социальной сферой, в наиболее общем виде представлена тремя ветвями власти:
законодательной, исполнительной и судебной. Процесс управления в социальной сфере
выполняют законодательные и исполнительные органы государственной власти. Судебные
органы выполняют надзорные функции проводимой социальной политики государства.
Институциональный анализ показывает, что решение всех координационных вопросов в
области государственной социальной поддержки, ее идеологическое и организационное
обеспечение на уровне центральных органов исполнительной власти возложены на
Министерство труда и социальной защиты населения РК, Министерство образования и науки
РК, Министерство здравоохранения РК. Отдельными вопросами социальной защиты
24
занимаются Министерство юстиции РК, МИД РК, Министерство финансов РК, Госкомстат
РК, другие министерства и ведомства социальной направленности.
1.1.1 Охрана здоровья в социальной сфере
В частности, реализацией государственной социальной защиты жизни и здоровья
населения занимаются государственные организации, имеющие определенную зону
ответственности и целевую группу. Министерство образования и науки охватывает весь
контингент детей, поскольку право на получение среднего образования имеют все дети,
программы здоровья выполняются в центрах здорового образа жизни. Целевой группой
Министерства труда и социальной защиты являются лица с особыми нуждами: дети из
многодетных семей, дети сироты и оставшиеся без попечения родителей, социальные
сироты, дети с ограниченными возможностями. Министерство здравоохранения охватывает
весь контингент детей, а также взрослое население. Для подростков и молодежи при
поликлиниках открыты медико-социальные службы. Таким образом, для каждой целевой
группы,
действуют институциональные структуры социальной защиты на местном
исполнительном уровне государственной власти, так в негосударственном секторе. Все
учреждения работают в едином нормативно-правовом поле, регулирующем соблюдение прав
человека на территории РК (Конституция РК, законы РК, международные документы о
правах человека, ратифицированные РК). Деятельность этих учреждений также
регламентируется законами, определяющими специфику их целевой деятельности в
зависимости от категории детей, находящихся в трудной жизненной ситуации (законы РК),
нормативными инструкциями и положениями ведомственного характера, разработанными
министерством, в подчинении которого находится данное учреждение.
В целом, министерства являются центральными исполнительными органами
Республики, осуществляющими руководство в социальной сфере государственного
управления, а также в пределах, предусмотренных законодательством, межотраслевую
координацию. Министерство полномочно в пределах своей компетенции самостоятельно
принимать решения по вопросам, не отнесенным к компетенции Правительства Республики.
Структурными подразделениями министерства являются ведомства, департаменты и
управления. Решения, принимаемые министерством, оформляются приказами министра.
2. Постколониальные проблемы здравоохранения в социальной сфере
Вместе с тем, в республике и в настоящее время имеется достаточно много
нерешенных проблем в деле охраны здоровья населения, обусловленные тем что, Казахстан
унаследовал от эпохи социализма систему здравоохранения, получившую наименование
системы Семашко. Данная система предоставляла чрезвычайно широкие гарантии
бесплатной медицинской помощи населению и была ориентирована на массовое применение
относительно простых и недорогих медицинских технологий. Развитие медицинской науки и
фармацевтики значительно расширило возможности лечения многих заболеваний и
соответственно обусловило рост потребностей населения в получении медицинских услуг
более высокого качества. Но удовлетворить все эти потребности путем бесплатного
предоставления всем гражданам всех видов медицинской помощи государство уже не в
состоянии и в обозримой перспективе не будет способно это сделать. Из-за невозможности
бесплатно предоставить всем желаемую медицинскую помощь происходят снижение
доступности качественной медицинской помощи для широких слоев населения, нарастание
объема платных медицинских услуг и расширение практики неформальных платежей.
Больше всего от этого страдают малообеспеченные слои населения, так как велико неравенство возможностей различных социальных групп в получении качественной медицинской
помощи.
Службы здравоохранения Казахстана, оказывающие медицинскую помощь человеку,
функционировали в условиях переходной экономики. Характерным для этого периода
явлением стало снижение объемов финансирования здравоохранения, недостаточность
25
средств, поступающих как из государственного бюджета, так и из источников, связанных с
развитием медицинского страхования. На фоне снижения уровня доходов населения
происходил рост цен на лекарственные средства, расширялся спектр платных медицинских
услуг.
Вместе с тем в настоящий период для органов государственного управления на уровне
регионов характерны слабость применения нормативно-правовой базы, нередкое
расхождение понимания распределения исполнительских функций с центральным уровнем,
односторонность, дублирование действий различных властно-управленческих структур,
разночтение в законах и других нормативных актах, касающихся управления социальноэкономической сферой на региональном и местном уровнях. А также и тем, что уделяется
недостаточное внимания к вопросу о роли и места социальных работников в местных
органах самоуправления, поэтому пока не удается задействовать огромный потенциал
низовых звеньев территориального управления в решении социальных проблем в сфере
здравоохранения населения.
Предоставление медико-психологических и социальных услуг населению,
семьям
занимается большое количество учреждений (государственных и негосударственных). Тем
не менее, организация и предоставление медико-социальных услуг для населения и
уязвимых групп имеется немало проблем, ожидающих своего решения. Это, несовершенство
законодательства и недостаточность межведомственного взаимодействия в системе
социальной защиты населения для уязвимых групп; несовершенство статистического учета.
При принятии решений и определения объема, гарантированных государством медицинских
услуг не учитывается мнение самих потребителей услуг, адресность, что способствовало бы
улучшению деятельности служб, отмечается социальная дифференциация обеспеченных
слоев населения от проблем уязвимых групп детей и др., и ограничение доступа к
дорогостоящим медицинским услугам других.
Социально-экономическое положение и устройство общества являются важным
фактором в формировании образа жизни населения. Затруднения в экономической сфере
особенно влияют на положение семей с детьми и их социальные проблемы и могут
сопровождаться негативными явлениями в их жизни и здоровья. Социальное неравенство,
инфляция, высокие цены товаров первой необходимости и услуг резко ухудшают
социальные позиции детей как особо уязвимой группы населения к доступу к качественным
услугам в сфере образования, медицинского обслуживания, удовлетворения основных
потребностей, культурного досуга. Наряду с этим, причинами роста заболеваемости среди
населения, являются неблагополучное экологическое окружение,
коммерциализация
здравоохранения, низкая санитарно-гигиеническая культура и отсутствие возможности ее
поддерживать у низших социальных слоев населения.
3. Роль социальной работы в сфере репродуктивного здоровья
Из общей проблемы здоровья населения выделяется своей общественно политической
и социально-экономической значимостью репродуктивное здоровье женщин, поскольку оно
напрямую влияет на здоровье новорожденных, а следовательно на будущее нации и
государства. В Казахстане разработана национальная программа по репродуктивному
здоровью, планирования семьи, ее основные аспекты включены в учебные программы для
медицинских образовательных учреждений
на всех трех уровнях медицинского
образования. Во всех областных центрах функционируют отделения (кабинеты) по
планированию семьи. В Республике работают интегрированные программы по просвещению
среди женщин рожениц (профилактика пеленочного дерматита), по гигиене ротовой полости
(профилактика стоматологических заболеваний), и физиологии созревания девочекподростков (гигиена девочки-подростка). Меры по охране материнства предусматривают
предоставление женщинам оплачиваемого отпуска по беременности и рода (Закон
Республики Казахстан «О труде»), продолжительностью 70 календарных дней до родов и 56
календарных дней после не осложненных родов, а при осложненных и многоплодии – 70
26
календарных дней. В этой связи ключевой задачей для социальных работников в
здравоохранении является деятельность социальной службы по охране материнства и
детства, адаптация ее к новым экономическим условиям на основе реструктуризации и
повышения роли амбулаторно-поликлинического звена, обеспечение доступности
медицинской помощи для всех детей и укрепление служб, обеспечивающих реализацию
права на жизнь.
Большой проблемой в республике является отсутствие единой базы учета детей,
начиная с их рождения и до совершеннолетия. Наличие такой системы значительно снизило
затраты рабочего времени работников различных ведомств на сбор статистических данных,
их анализ, составление ответов на запросы по статистическим данным от других ведомств,
позволило бы эффективно перераспределить организационные ресурсы по обеспечению
выполнения функциональных обязанностей по выполнению стратегических задач. Единая
база учета, не допустила бы «утери» детей, что зачастую происходит в связи с их переездом
или по другим причинам, обеспечила бы преемственность социального обслуживания детей
в различных службах.
Важную роль в жизни детей и подростков
имеют службы по медико-врачебному
обслуживанию, образовательные и культурно-воспитательные учреждения. Учреждения,
выполняя свои функции, призваны обеспечить физическое и психическое здоровье ребенка,
образовательное, культурное, нравственное развитие. Главным фактором социальной
защиты детства является расширение сети специализированных и общепрофильных
учреждений, которые могут осуществлять профилактическую и социальную работу с
нуждающимися и неблагополучными семьями и детьми, имеющих риск заболеваний. В
настоящее время в ряде регионов Казахстана созданы и функционируют 90 отделений
социальной помощи на дому, которых обслуживают социальные работники, это более 10
тыс. детей с ограниченными возможностями. В системе образования развивается сеть
психолого-медико-педагогических консультаций, реабилитационных центров, кабинетов
коррекции, ориентированных на медико-социальную реабилитацию и максимально
возможное развитие детей с тяжелыми дефектами здоровья. Трудовые посты социальных
работников вводятся практически в каждом медицинском, образовательном, воспитательном
и правоохранительном учреждении
В Республике действуют 18 детских медико-социальных учреждений, в том числе 17
для умственно-отсталых детей, 1 - для детей с физическими недостатками. Республикой
Казахстан принимаются меры по ежегодному увеличению затрат на содержание этих детей.
Успех исполнения социальных программ и социальной работы этими учреждениями
во
многом определяется кадровым обеспечением. В настоящее время ведется подготовка
специалистов в профессиональных учебных заведениях. Среди них трудятся выпускники
социальной работы кафедры психологии Евразийского национального университета, их
более 500 человек.
3.1. Деятельность социального работника в детском Фонде «Бобек»
С.А. Назарбаевой
Министерством здравоохранения РК принят ряд правовых, организационных мер по
защите прав и интересов детей, оставшихся без попечения родителей. С 2002 года по
инициативе президента детского Фонда «Бобек» С.А. Назарбаевой во всех домах республики
организованы и функционируют группы «Надежда». Главной целью группы «Надежда»
является предупреждение сиротства, благодаря созданию условий для общения ребенка,
временно воспитывающихся в доме ребенка с матерью, которая оказалась в сложной
жизненной ситуации. Кроме того, для оказания психологической и социальной помощи
женщинам, оказавшимся в сложной социально-экономической ситуации, в штат
родовспомогательных организаций здравоохранения введена должность психолога и
социального работника, имеющего специализированную профессиональную подготовку в
27
вопросах семьи и брака. Главной целью деятельности психолога и социального работника
является профилактика сиротства и снижения рисков для здоровья ребенка.
Вопросы лечения и реабилитации лиц, имеющих ограниченные возможности
регламентированы, Законами Республики Казахстан «Об охране здоровья граждан в
Республике Казахстан», «О системе здравоохранения». Кроме того, Законом Республики
Казахстан «О социальной и медико-педагогической коррекционной поддержке детей с
ограниченными возможностями». Предусмотрены вопросы ранней профилактики
инвалидности, педагогической запущенности и приобщения детей и детей-инвалидов к
активному образу жизни. В стационарах, реабилитационных центрах республиканского и
местных уровней дети-инвалиды обеспечиваются бесплатным лечением, реабилитацией в
пределах гарантированного объема.
4. Институционализация социальной работы в Казахстане
В социальной сфере по вопросам здравоохранения, институт социальной работы в
Казахстане сформировался как устойчивый комплекс норм, правил, символов, по
регулированию различных сфер человеческой жизнедеятельности, с помощью которых
удовлетворяются основные социальные и жизненные потребности населения /4, 37/. В
настоящее время, институт социальной работы реализует целый спектр ключевых
общественных потребностей: производство и оказание социальных услуг, социальная
помощь и поддержка, социальная реабилитация людей с особыми потребностями,
социальный контроль, защита гражданских, экономических, политических прав и интересов
населения. Как самостоятельное системное социальное образование и атрибут общественной
жизни, потребность в котором обусловлена необходимостью обеспечения социальных
гарантий, институт свои действия направляет на обеспечение социального здоровья
общества и содействия осуществлению социальных изменений таким образом, чтобы
конфликты и дезинтеграция оставались минимальными, а защита маргинализированных
групп населения не подвергалась дискриминации и дискредитации. Вместе с тем, для
защиты жизни и благополучия населения, как и для упорядочения целостности
социокультурного пространства, требуются специальные усилия со стороны властных
структур. Их эффективность зависит от воли и заинтересованности, а также от
непосредственного участия в этом процессе социально ориентированного государства как
высшей формы организации жизни современного общества, постоянно усложняющего
систему своих социальных институтов.
Другая важная задача, в социальной работе по - прежнему актуальна и мало изучена
проблема профессиональных рисков. Постоянные стрессовые ситуации, в которые попадает
социальный работник в процессе сложного социального взаимодействия с клиентом,
постоянное проникновение в суть социальных проблем клиента, личная незащищенность и
другие морально - психологические факторы оказывают негативное воздействие на здоровье
социального работника, который является своего рода эмоциональным донором.
Институциональный анализ показывает, что социальные работники разобщены,
работая в разных сферах, чаще всего их межведомственное взаимодействие состоит из сдачи
отчетности, контроля и проверок, планирования совместной работы, обмена информацией.
Между всеми этими структурами имеется недостаточный уровень взаимодействия,
наблюдается разрозненность в их деятельности. Нет единой службы, которая занималась бы
непосредственно проблемами здоровья семьи - предотвращением распада, укреплением
семьи, работой с родителями,
оказания практической помощи проблемным семьям,
предотвращения насилия в отношении членов семьи и др.
В работе институтов социальной сферы в полной мере не определяется единый общий
результат, который осознавался бы каждым сотрудником учреждения социальной защиты.
Проблема работы учреждений социальной сферы, как и проблема работы всех
государственных учреждений, состоит в том, что нет звена, которое занималось бы
стратегическим развитием системы и четко реагировало на вызовы и угрозы, меняя при этом
28
саму структуру и качество работы государственной системы социальной защиты населения.
В действительности управление всеми процессами общественной жизни строится на
взаимодействии регионального и отраслевого начал. Отраслевое начало воплощает в себе,
прежде всего, экономическую и производственно-технологическую систему, в то время как
управление социальными процессами осуществляют административно-территориальные
органы.
Полагаем, что мероприятия, осуществляемые в данном направлении, будут
способствовать улучшению социального положения и укрепления здоровья семей с детьми в
современном Казахстане. Социальная политика по охране, защите и поддержке населения
должна исходить из принципа ценности жизни каждого человека, и,
из того, что
достижение общего блага и процветания общества возможно через благополучие каждого
гражданина. Роль социального работника в этом деле особенно велика.
1.
2.
3.
4.
Литература
Тынышбаева А.А. Социологический анализ реализации политики государственной
социальной поддержки семей с детьми в Казахстане./ Вестник КазНУ , № 2 (2), С. 41 46.
Тынышбаева А.А., Абдыкаликова Г.Н. Политика государственной социальной
поддержки детей в Казахстане в современных условиях. САЯСАТ - POLICY, №7, 2007. С. 76-78.
Благополучие детей в Казахстане:
социальные
индикаторы качества жизни:
Монография / Под общей ред. Буракановой Г. М., Тынышбаевой А. А. .– Астана:
Детский фонд ООН (ЮНИСЕФ), 2012.-105 с.
Кожамкулова Л.Т. Парадигма социальной работы в системе оказания социальных услуг в
сфере ментального здоровья//Психосоциальное благополучие мегаполиса: Материалы
международной научно- практической конференции посвящено 10-летию столицы/ Под
редакцией Алтынбекова С.А.- Астана, 2008 – 225 с.- С.37.
29
Секция 4
ТҰЛҒА ПСИХОЛОГИЯСЫНЫҢ КОНФЕССИОНАЛДЫҚ,
ЭТНОМӘДЕНИ ЖӘНЕ КРОССМӘДЕНИ АСПЕКТІЛЕРІ
КОНФЕССИОНАЛЬНЫЕ, ЭТНОКУЛЬТУРНЫЕ И
КРОССКУЛЬТУРНЫЕ АСПЕКТЫ ПСИХОЛОГИИ ЛИЧНОСТИ
CONFESSIONAL, ETHNO CULTURAL AND CROSSCULTURAL ASPECTS OF PSYCHOLOGY OF PERSONALITY
FRONTIÈRES ET TERRITOIRES CULTURELS DANS UN MONDE
GLOBALISÉ : QUELLE PLACE POUR L’INTERCULTURALITÉ ?
S. Regina Matos
Université Lyon 2
G.Pérez-Caraballo
Université Lyon 2
N-M. Acioly-Régnier
Université Lyon 1
Résumé
Cet article aborde la question des frontières et territoires culturels à partir des actions
didactiques d’une enseignante travaillant avec des jeunes élèves états-uniens appartenant à
différentes cultures dans un contexte qui les place en situation de vulnérabilité sociale. La situation
analysée est issue de deux séquences du film «Écrire pour exister» (La Gravenese, 2007) qui
présente un scenario didactique dans un espace scolaire soumis à une constante tension
interculturelle. Pour comprendre la place et le rôle de cette tension nous travaillons avec les
concepts de contact culturel, de frontière, d’interculturalité et de multiculturalisme.
Mots clés: formation des enseignants ; culture ; territoire ; frontière; interculturalité.
Introduction
Ce texte interroge les pratiques pédagogiques d’une enseignante dans un contexte scolaire et
dans une situation d’altérité interculturelle. Il s’agit d’une étude en éducation, en partant de
l’analyse du film «Écrire pour exister»2 et des concepts de culture, de multiculturalisme, et
d’interculturalité. Cet article se nourrit également de quelques recherches sur la question frontalière,
où les notions de territoire et d’identité prennent parfois une signification particulière. L’intérêt que
nous portons à cette thématique trouve son origine dans deux scènes du film, qui a comme
protagonistes l’enseignante Gruwell et les élèves de la classe. Dans ces scènes, nous pouvons voir
l’école comme productrice culturelle et nous pouvons reconnaître d’autres espaces didactiques et
pédagogiques qui sont impliqués dans les sociétés mondialisées.
1.
Le film « Écrire pour exister » :
Ce film est basé sur le best-seller: « The Freedom Writers Diary» publié en 1999, qui
présente les journaux des élèves d’une école publique située dans une cité des EE.UU. Le film se
base donc sur une histoire vraie qui a comme protagoniste une jeune enseignante américaine
2
Le film est sorti en août 2007 et a gagné le Globe d’Or. Site officiel : http://www.freedomwriters.com
30
appelée Erin Gruwell. Elle enseigne dans une classe du secondaire, qui est composée par des élèves
issus de milieux socioéconomiques modestes en situation de vulnérabilité sociale. Gruwell doit faire
face dans cette classe aux effets relationnels des sociétés capitalistes et multiculturelles, comme par
exemple: les préjugés ethniques, religieux, de statut social, de hiérarchie professionnelle,
l’immigration clandestine ou encore la réalité de gangs avec toute la violence, les crimes et les
drogues qui leur sont associés.
Dans le présent article nous travaillerons uniquement avec deux scènes du film à partir
desquelles nous avons dégagé la problématique liée au contact culturel dans les procédures
didactiques et pédagogiques de cette enseignante. Nous ne pouvons pas avancer notre analyse sans
un bref commentaire sur le concept de culture, il constitue un élément central dans cette
communication. Pour Abou (1986) « la culture est l’ensemble de manières de penser, d’agir et de
sentir d’une communauté dans son triple rapport à la nature, à l’homme, à l’absolu » (p.30). C’est
à l’intérieur de la société que l’individu va élaborer consciemment et inconsciemment son
expérience culturelle singulière, poursuit l’auteur. C'est-à-dire que l’expérience culturelle des
individus est unique et ne ressemble à aucune autre, chaque sujet créera la sienne qui différera
forcément de celle des autres. Mais, que peut-il se passer lorsque ces cultures rentrent en contact ?
D’après Fortes (1970), le contact culturel ne doit pas être regardé comme le transfert d’un élément
d’une culture à une autre, mais comme un processus continu d’interactions entre groupes de
cultures différentes. L’intérêt porte ainsi sur les relations qui se produisent entre plusieurs cultures
et aux conséquences que ces relations vont entraîner.
2.
Scène 1 : « Satisfaits avec les nouvelles frontières ? »
« Satisfaits avec les nouvelles frontières ? » dit l’enseignante, après avoir vécu une bagarre
assez forte entre certains élèves de la classe. Pour éviter que les élèves se battent physiquement, elle
demande à ce qu’ils changent de place. Beaucoup d’entre eux se montrent mécontents, il y a une
certaine tension et beaucoup de résistance à ce changement. Elle maintient quand même la décision
du changement des places et désigne l’endroit spécifique où doit s’asseoir chaque élève. Quand tout
le monde est installé dans ses nouvelles places, Gruwell dit : « satisfaits avec les nouvelles
frontières ?» C’est une scène qui nous a servi comme matériel pédagogique parce qu’elle soulève
des questions conceptuelles autour de la culture, les frontières, le multiculturalisme et
l’interculturalité. Dans ce travail, nous attachons une importance particulière au mot «frontière»
énoncé par l’enseignante, dans le sens où elle crée une frontière (avec une visée éducative) à
l’intérieur de la classe qui vient s’ajouter à bien d’autres frontières qui existent déjà au sein de
l’école (gangs, classes sociales, différents statuts, etc.).
3.
Les frontières: sont-elles une simple limite ?
L’origine du mot frontière est d’origine militaire et renvoie à «front» et à tout ce qui peut être
associé à ce mot : batailles, défense et territoire. Il existe une quantité importante de définitions à
l’égard de ce terme en raison de la pluralité de disciplines qui travaillent d’une manière ou d’une
autre avec ce concept. Nous avons retenu la définition de Wackermann (2003) qui de manière
simple explique que la frontière est une limite séparant deux zones, deux Etats. D’après une
recherche (Pérez-Caraballo, 2011a) menée dans la région frontalière franco-genevoise, les habitants
frontaliers français habitant cette région, associent le mot «frontière» avec trois mots : changement,
contrôle et limite. Par contre, la même question posée à la frontière Uruguay-Brésil (PérezCaraballo, 2011b) donne des résultats assez différents. Dans cet endroit la ligne de frontière, n’est
peut-être pas sentie comme telle, dans la mesure où les habitants frontaliers, expliquent que le mot
«frontière » leur fait penser à : union, amitié et tranquillité. Ainsi, en fonction de l’endroit où l’on se
trouve, la perception du territoire habité ne sera pas la même. De ce fait, nous pensons que la
frontière peut aussi être un espace hybride caractérisé par la mobilité, la transition, l’intégration et le
mélange culturel, linguistique et ethnique.
Dans les deux scènes du film «Écrire pour exister», les frontières sont très présentes. Certes,
nous ne parlons pas des frontières institutionnelles qui divisent deux pays, mais de frontières
31
culturelles, psychiques et symboliques. Ainsi, il devient essentiel de voir comment ces barrières se
manifestent, quel est leur poids sur les individus et quelles sont les représentations qu’elles
entraînent.
Les frontières en tant qu’espaces culturels
En demandant: «satisfaits avec les nouvelles frontières?» l’enseignante déplace les
frontières vers les territoires culturels. Les frontières sont présentes dans la propre salle de cours où
les places que les élèves occupent fonctionnent comme un espace qui démarque les territoires
culturels. Ici, on peut voir que la culture, insérée dans un certain contexte et qui se réfère à la
tradition des valeurs morales, fonctionne comme une frontière culturelle de la pensée majoritaire
qui veut déployer une seule tradition de transmission des valeurs. Dans ce cas, la frontière culturelle
devient un jeu pour maintenir la tradition locale (scolaire, familiale, ethnique, économique,
gouvernementale, morale, etc.). Ce sont les cultures majoritaires de la tradition scolaire disciplinaire
qui portent un jugement sur les différentes cultures qui sont présentes dans l’espace scolaire. A
quelle culture Gruwell appartient-elle? On voit que son identité est marquée par le genre féminin,
couleur blanche, nationalité américaine, de religion protestante, mariée, économiquement stable et
marquée par les valeurs de la bourgeoisie. Et les élèves ? Ils sont tous assez différents, d’une culture
raciale diverse où on trouve de noirs, des asiatiques, des blancs, etc. Ils sont originaires d’endroits
géographiques très divers, nous trouvons des africains, des latinos, des arabes et des asiatiques. Les
élèves, qui représentent la multiplicité et la diversité, résistent violemment à une culture majoritaire
qui veut s’imposer à eux. L’enseignante Gruwell porte tous les traits de cette culture dominante
diffusée par l’école, qui en plus est colorée de la doctrine capitaliste et de la morale protestante qui
impose une seule et une vraie manière d’exister dans la société américaine
Notons que cela est aussi vrai dans la culture française comme le montrent Acioly-Régnier
et Monin (2009) dans une analyse des pratiques pédagogiques des professeurs des Écoles en France
en croisant les concepts de schème et d’habitus. Ces auteures observent que les enseignants sont ces
agents sociaux façonnés entre autre, par l’arbitraire culturel de l’école, lequel contribue au
développement des schèmes de perception et influence leur rapport à l’école, à l’élève et à
l’institution. Les transformations qui affectent l’institution scolaire confrontent les professeurs à une
nouvelle professionnalité qui met à mal les dimensions sacrées de l’identité professorale. Les
évolutions du métier et la nouvelle professionnalité qui en découle sont une remise en question de
leur position dominante dans l’espace social (Peyronie, 1996), source d’une réelle souffrance pour
les enseignants. (Acioly-Régnier, Leal Chaves et Medeiros de Araújo, 2011). Nous pouvons voir
que Gruwell est sensible à ce contexte scolaire qui est habité de frontières culturelles. C’est cette
sensibilité professionnelle qui est présente dans son action pédagogique, car elle considère que les
situations agressives, tendues et conflictuelles sont aussi des symptômes des sociétés
contemporaines, marquées par la globalisation et le capitalisme.
4.
5.
Territoires culturels
Dans les débats académiques sur les territoires culturels, nous connaissons une variété de
théories qui proviennent des mouvements culturels, des mouvements de frontière. Nous avons opté
pour traiter les questions les plus évoquées dans les discours scolaires actuels, c'est à-dire, le thème
du multiculturalisme et de l’interculturalité. On voudrait délimiter de cette manière, les questions
culturelles qui recouvrent le domaine de l’éducation et les spécificités du croisement des questions
didactico-pédagogiques évoquées dans le film par le personnage de l’enseignante Gruwell.
5.1 La salle de cours et le multiculturalisme
Dans les années soixante aux États-Unis, la communauté noire américaine produit une
nouvelle politique sociale qui explicite sa lutte pour l’égalité de droits et la justice sociale. Cela a
été démarqué à l’époque comme du multiculturalisme (Abadallah-Pertceille, 1999). Le terrain du
multiculturalisme entend la culture comme une partie de la production d’idéologie, c’est cette même
idéologie qui domine tous nos actes. Lorsque nous nous convainquons que la vérité habite dans les
32
idées de notre culture, nous agissons guidés par ces idées, soit disant «vraies». C'est-à-dire que le
corps d’idées qui constitue les valeurs culturelles d’un groupe donné, va traverser la vie sociale dans
ses actions éducationnelles. Avec la scène décrite auparavant («satisfaits avec les nouvelles
frontières?»), on peut dire que le pouvoir dans les relations multiculturelles est perçu comme un
pouvoir entre opprimés et oppresseurs où la dimension du pouvoir est présentée d’une manière
centralisée.
5.2 La salle de cours et l’interculturalité
En France, le mot interculturel apparaît dans les pratiques sociales aux milieux des années
soixante-dix. L’Association pour la Recherche Interculturelle (ARIC)3 se constitue dans les années
quatre-vingt et prend un élan lors de l’organisation de son premier congrès en 1986. Par ailleurs,
Clanet (1993, p.21) explique que l’interculturalité est «l’ensemble des processus (psychiques,
relationnels, groupaux, institutionnels) générés par les interactions de cultures dans un rapport
d’échanges réciproques et dans une perspective de sauvegarde d’une relative identité culturelle des
partenaires en relation ». On voit ainsi que le préfixe «inter» renvoie à la relation, à la liaison mais
aussi à la distinction qui existe entre les cultures. L’idée de contact culturel prend ici tout son sens,
l’interculturel c’est un mode particulier d’interaction et d’interrogation qui se produit lorsque des
cultures différentes rentrent en contact. C’est l’ensemble des changements et des transformations
qui en résulte, qui est traité sous l’angle de l’interculturalité. Ainsi, on se place dans une perspective
dialectique d’identité – altérité où le concept d’identité culturelle s’avère fondamental. L’identité
culturelle serait, dans sa définition la plus simple, l’identification à un ou à plusieurs groupes
culturels. L’individu se réfère à une culture donnée et que cette culture est porteuse de valeurs, de
traditions et de toute une série de symboles que l’individu partage avec ceux qui ont la même
culture que lui. Ainsi, il y aura une influence réciproque entre les différents membres qui sont au
sein d’une même culture.
En discutant sur la place des approches interculturelles en sciences de l’éducation, du point
de vue plus spécifique de la recherche, (Dasen & Perregaux, 2002) évoquent une controverse déjà
ancienne sur le concept d’interculturalité, à savoir, si celui-ci devrait être réservé aux phénomènes
relevant spécifiquement du contact entre des personnes ou des groupes d’origines culturelles
diverses ou s’il peut relever d’une définition plus vaste. Pour développer et situer cette
problématique, les auteurs retiennent trois types d’études : a) l’étude d’un phénomène à l’intérieur
d’une seule culture, portant en particulier sur l’influence de la culture sur celui-ci ; b) l’étude
comparative d’un phénomène dans plusieurs cultures ; c) l’étude des processus mis en jeu par la
rencontre de personnes d’origines culturelles différentes, ou se réclamant de deux ou de plusieurs
cultures. (Dasen & Perregaux, 2002, p. 11). Dans cet article nous nous situons dans cette troisième
perspective en analysant les processus mis en jeu dans une salle de classe où des contacts culturels
se produisent.
6.
Scène 2 : Le jeu de la ligne
Dans cette scène l’enseignante propose un jeu dans la salle de cours. Elle invite les élèves à
se mettre debout et divise le groupe en deux sous groupes, où une ligne (faite de scotch rouge) est
mise entre les deux sous groupes, dans le milieu de la classe. Elle explique que c’est le jeu de la
ligne, qui consiste à répondre aux questions qu’elle posera en s’approchant ou en s’éloignant de la
ligne. Gruwell posera une série de questions sur des films, de la musique et des choses qu’au début,
paraissent anodines, puis elle posera d’autres questions du genre « est-ce que vous connaissez
quelqu’un qui est en prison ?, est-ce que vous avez de morts dans les guerres de gangs ? ». Si les
élèves se sentent concernés par ces questions, ils doivent s’approcher de la ligne rouge. Au début,
face aux questions de musique, la plupart des élèves se dirigent vers la ligne, puis, elle continue à
3
Site de la revue de l’ARIC http://www.alterstice.org/ Le XIVème congrès l’ARIC a eu lieu à New Delhi
du 10 au 12 décembre 2012.
33
amener des problématiques de la vie quotidienne de ces jeunes (gangs, mort, drogues, assassinats,
discriminations raciales et culturelles). Avec le jeu de la ligne on peut faire des liens avec la notion
de « frontière » dans le sens qu’au moment où les élèves avancent vers la ligne, il y a un
rapprochement qui permet des regards, de voir l’autre. Cet autre, qui parait si différent de nous est
toujours de l’autre côté de la ligne (de l’autre côté du scotch rouge) mais cette fois ci, il est plus
proche, c’est comme si pour la première fois, ces élèves communiquent autrement entre eux. Face
aux différentes questions de l’enseignante, il se trouve que finalement, les élèves ont beaucoup de
choses en commun, ils ont des goûts et de souffrances semblables. Lors de ces moments où des
regards intenses se croisent, ces élèves partagent une expérience groupale qui a été possible grâce à
l’expérience pédagogique de l’enseignante. Les frontières se situent désormais à un autre niveau.
On pourrait dire qu’on passe d’une multiplicité de groupes culturels séparés à un groupe uni, qui a
toujours ses différences culturelles, ethniques et religieuses mais qui a aussi des expériences de vie
communes.
Conclusion
Nous soutenons que les différentes cultures peuvent cohabiter dans un même espace,
qu’elles ne s’excluent pas mais que chacune gardera ses traditions. C’est essentiel pour la survie de
n’importe quelle culture, de garder, de transmettre et de faire reconnaître ses idéaux, ses savoirfaire, ses traditions, sa langue et tout ce que définit cette culture. Et cela malgré la globalisation.
Finalement, les groupes ne sont pas complètement isolés, ils sont toujours en relation avec d’autres
groupes, même si ces relations sont conflictuelles ou agressives. Ainsi il s'avère important de voir
quel est le vécu, le discours et les images qui en résultent de cette interaction entre les différents
groupes. Interaction et rencontre qui ont pu être possibles grâce aux pratiques pédagogiques
singulières de l’enseignante et Gruwell.
Références bibliographiques
-Abou, S. (1986). L’identité culturelle. Paris: Editions Anthropos
-Fortes, M. (1970). Time and social structure and other essays. London: Athlone Press
-Wackermann, G. (2003). Les frontières dans un monde en mouvement. Paris : Ellipses
Editions
-Pérez-Caraballo, G. (2011a.) Identité des frontières : une identité en morceaux ?
Sarrebruck : Editions Universitaires Européennes
-Pérez-Caraballo, G. (2011b.). Construction identitaire dans les espaces frontaliers: quel
lien avec l’appartenance territoriale et l’identité linguistique ? Le cas de la population frontalière
habitant entre le Brésil et l’Uruguay. Mémoire de Master 2 en Psychologie Interculturelle.
Université Lyon 2, Lyon
-Acioly-Régnier, N.M. & Monin, N. (2009). Da teoria dos campos conceituais à didática
profissional para a formação de professores: contribuição da psicologia e da sociologia para a
análise de práticas pedagógicas. Revista Educação Unisinos, jan/abr, 2009, vol.13, no.1, p.5-16.
-Acioly-Régnier, N.M.; Leal Chaves, A.L.; Medeiros de Araújo, M.N. (2011). Souffrance au
travail et résilience de l’enseignant : analyse de pratiques pédagogiques à l’école primaire au Brésil.
Les Collectifs du Cirp (Cercle interdisciplinaire de recherches phénoménologiques), vol.2, p.248257. Disponible http://www.cirp.uqam.ca
-Clanet, C. (1993). L’interculturel: introduction aux approches interculturelles en
Éducation et en Sciences Humaines. Toulouse : Presses Universitaires du Mirail
-Abadallah-Pertceille, M. (1999). L'éducation interculturelle. Paris: PUF
-Dasen, P. & Perregaux, C. (2002). Pourquoi des approches interculturelles en sciences de
l’éducation ? Bruxelles : De Boeck Université
34
ETHNO-LINGUISTICALLY CULTURAL SPECIFICS OF WORLDVIEW
Zhumagaliyeva B.K.
Caspian State University of Technologies and Engineering named after Sh. Yessenov,
Aktau, Kazahstan
Worldview is a fundamental category of psychology according to the philosophical
reflection theory underlying the general theory of consciousness and developed by the leading
Russian and Soviet scientists S.L. Rubinstein, A.N. Leontiev and others.
The term "worldview", was first proposed in A.N. Leontiev’s report, read in 1975 which
considered regularities of perceptual views. This issue was considered even by the A.N. Leontiev’s
students in the perception study. They are V.V. Stolin, A.D. Logvinenko B.M. Velichkovskiy, E.N.
Jafarov and others. These subject determined the selection of the primary term, designed to
emphasize that "the problem of the perception psychology should be put as a problem of
constructing a multi-dimensional image of the individual consciousness of the world, the view of
reality" /5, с. 4/.
According to their opinions "view" was understood as a subjective worldview, which
constitutes what consciousness is called.
Every mental phenomenon or process - whether it is the perception of reality or thinking
about it - is a media entity. In S.L. Rubinstein’s textbook (1946), determined as a psychological
classic it was noted that, "Belonging to the individual ... subject – is the first characteristic of all
mental one... It would be useless to talk about reflection, if that reflected the reality itself, would not
exist in reality " /10, с. 75/.
Moreover, any specific analysis of the "internal environment" of mental activity, their
detailed specification is not reducing the subject to a set of physical organs ("units") to reflect the
characteristics of their work. Not the eye and the brain perceive and know the world, but the person
as a complete psychic reality. Representatives of modern cognitive psychology tend this reality to
build the simulation of some aspects of the individual cognitive processes /9/.
The second position complements the first one actually, making the other side, and is not
less evident by our opinion. The whole subject of the surrounding world must be opened before him
in a certain way. That is to be for him a complete psychic reality. Introduction of the worldview
concept as psychological one is explained by this fact.
Consciousness is traditionally understood as the highest level of reflection of the material
world, which is the subject to the transforming activity of human /3/.
Mental reflection of sensual material world is a reflex in its most simple form /11/. Actually
"jerk" means "reflection." Reflex is a holistic mental act with secondary intracerebral and
extracerebral links of somatic periphery, which is a meshed body with the object, the subject of
continuous link of object relations.
In contrast to the reflex, which describes psyche as a process, the view is a relatively stable
structure, which record the information received by the body in the process of reflex reality
reflection.
Any information changes of the environment (in human case, virtually, all his variations can
be considered as informative, because, unlike animals, which respond only to biologically
significant changes in the environment, people tend to react changes in other words, the world is
interesting for a man potentially) involve changes of his behavior /11/. According to S.Smirnov’s
concept, any information perceived immediately by the person turns into some semantic context and
acquires a certain value. It leads to the formation of the so-called "Complexes of associative values"
pop up spontaneously in the perception of the signal. But S.Smirnov’s concept explains rather the
nature of consciousness as associative unity. It does not explain the genesis of cultural significance.
The process of formation of the cultural meaning of the word and view as an individual system of
values was attributed by A. Leontiev.
35
According to his concept the individual exercises the objective activity, which is "a
dynamic, self-sustaining hierarchy entity of interactions with the world, in which there is a product
of a mental model" /5, с.90/.
"Turning to the man, the man's consciousness, we have to introduce another concept, - the
concept of the fifth g-dimension, which reveals the objective world. This is a meaningful word and
the system of values " /5/.
Thus, according to the modern concepts a generalized view of the world is based on
consciousness, which performs two major functions: reflective and indicative.
From the point of view of the modern cognitive theory image is a form of objective reality
reflection. Along with the broad interpretation, synonymous with "reflection" and "psyche" terms,
there is a tradition that relates to the image primarily perceptual form of knowledge. In terms of the
study of ontogenetic development view requires the internalization of action schemes with the
objects /9, с.211/.
Reflective function of view is called "the problem of constructing a multi-dimensional view
of the individual consciousness of the world, the reality view" by A.N. Leontiev /5, с.254/.
It is appropriate to mention a very important feature of consciousness and worldview. Being
the highest form of reflection worldview and consciousness are relative units. They are relative,
because their content is the world around us. Aristotle observed that in thinking there's nothing they
would not previously in the senses.
Ethno-psychological and cross-cultural studies show that, depending on the environment and
cultural features of the differences in people’s psyche is very important, which supports the thesis of
the relativity of the world and consciousness in general.
According to A.N. Leontiev’s theory /5/, /6/ meaning has a dual nature. On the one hand,
meaning is as a unit of social consciousness (national consciousness), and on the other - as the view
of the individual consciousness. Imagination of the importance of social consciousness unity,
crystallizing the total social experience is, first of all, its advanced conceptual standards to forms of
fixation of public knowledge. But public opinion, as well as the individual’s one is heterogeneous to
the people with scientific knowledge; it contains representations, social attitudes (national
stereotypes), characterized by a certain degree of truth, and even superstition. Finally, certain forms
of activity of small social groups generate their own specific, but it is inherent in "figures" of
consciousness. People who realize this activity are: waiters, drivers, managers and coachers of
sports teams, the investigators leading the inquiry, etc. They all have their own values system are
organized in a "standard" and "stereotypes" that make categorical grid, the light they emit in the
situation in the other person relevant to its operations characteristics. And this system of values does
not have to be contained in verbal terms, but can be set, the system of conduct rules arising from his
personal experience. So in this case, the worldview is formed by the direct absorption of senior
experience, traditions and culture of the people, the formation of ethnic identity, through reading the
book, the channels of mass media, and causes the simulation of their living space, the formation of
moral standards "perfect values", with which the individual comes to the assessment of himself or
others, and, ultimately, determines the organization of his life, determine his identity.
The concept of honor, duty and other ethical categories has also their cognitive
representation. Finally, the individual consciousness, the awareness of his life's goals and motives,
the nature of his relationship with other people, obviously, is also a part of the integral level of
individual’s regulation, which is called personality. The provision of such categorical structures that
mediate perception and awareness of the subject of the various substantive areas of activity are
"ordinary" consciousness structures – is a necessary task, as education, training and reclamation
directed not to the concrete human beings, but to real people with personal experience, their
"vision" of the world /8/.
Let us consider the forms of existence of the values in the individual consciousness.
A.A. Leontiev determines the system of reference and contrast of the words in their use in
the activity as the form of the existence of values in the individual consciousness. "The
psychological structure of values is, first of all, the system of differential characteristics values
36
correlated with different kinds of relationships in the real words of the speech, the system of
semantic components, understood not as an abstract linguistic concepts, and in the dynamics of
communication in its entirety linguistic, psychological, social conditioning use of the word" /8,
с.57/. Emphasizing the key role of language as a medium of social experience, culture, A.A.
Leontiev stresses the possibility of fixing the values not only in the form of concepts, but also in the
form of "skill as a generalized mode of action, norms of behavior," etc. Continuing this idea, A.F.
Petrenko suggests that the carriers of values may make such socially-valued behavior as rituals and
national traditions including, expressive movement, artificial languages, stable visual symbols,
gestures, etc. /8, с.57/. Thus, the meaning is understood as a form of generalization, which is a
derivative of activities presented in the form of concepts, images, rituals, skills, etc. /4/, /5/, /6/, /8/.
It shows that the view as the basis of consciousness is the result of reflection of objective
reality in the process of objective activity and communication. Therefore, the content and structure
of consciousness are also largely determined by that activity and interaction, which include the
subject, as well as belonging to a particular ethnic group. This raises the problem of culturallinguistic, professional, and maybe a relativity of the worldview.
On the basis of the consciousness image model we discuss hereafter, we show how is a
mutual interactivity of consciousness and activity, that is, what way the linguistic-cultural relativity
of the worldview can exist.
Mental model is a hard mental unity.
Figure 1 presents a model illustrating the synaesthesis mechanism and sensorial multimodal
view origin.
О1 и О2 – «internal», interceptive and и proprioceptive feelings
Figure 1 Model of sensorial multimodal view (by B.M.Gulyeev)
As you can see, sensorial view, which is the primary form of objective reality reflection, is a
very complex multi-dimensional structure. Feelings, placed in the center of the volume circuit (O1
and O2) to explain the occurrence of the most common and widely mezhchustvennyh relationships,
including mezhsinesteticheskie communication (trades between O1 and O2). Suffice it to recall is
not even used in the metaphorical, and the nominative form of synesthesia vocabulary such as
"serious condition", "stunning roar", "overweight rhythm of the march," "good taste" /2, с. 37/.
tactile
sense
heari
ngсл
ух
sight
О2
О1
taste
smell
In this sense, it is interesting to overlook the model proposed and justified by the authors of
neuron-linguistic programming. Their model explains the functioning of the views in the
presentation layer, in contrast to the model of functioning of the view sensor presented above.
According to this model, the information processed and stored in the mind, is encoded after having
been received. So there are visual, kinesthetic, auditory and digital (semantic) views. Without going
into the details of the concept, we note that the views have a complex organization, and are not just
"pictures" (i.e, images) as they are generally considered at the household level, but are the views
which include the information of different sensory modalities on the basis of synesthesia.
37
To imagine it clearly, we turn to the model proposed by F.W. Vasilyuk.
According to F.V. Vasilyuk’s latest hypotheses, view model can be represented as
psychosemantic tetrahedron, which verticals are "border entities to the objectively existing reality
on the one hand, and to the immediate subjectivity on the other one".
In this model, the outside world is represented with a subject matter, the world of culture
with a value, representative of the language with a word, inner peace with personal meaning.
The internal space is filled with ”vital” plasma. Apparently the "view" is the basis of psychic
reality that is characterized by the "development of the behavior of the world where a human being
build his self-behavior, and his "I" sets the basic guidelines and deployment of this conduct line."
Thus, we see that view is a complex, multi-dimensional unity. Its dimension is given with a
sensory modality, and content is a polymodal sensory plasma synthesizing a holistic model of the
reality objects. "In psychology, a problem of perception should be put as a problem in the
individual’s mind of the constructing a multidimensional view of the world, and reality view. In
another words, the view (perception) psychology is specifically the scientific knowledge of how the
normal course of business, individuals construct their worldview in the process of their activity,
world they live, act, alter and partially create; it is the knowledge of how the worldview functions,
mediating their activity in an objectively real world "/5, с. 261/.
On the verbal-and-cognitive, verbally-logical level a substantial connection between the
phenomena are reflected. This is the level of concepts and sign systems operation (especially
language). The ratio of logical operations and shaped human thought processes depends strongly on
the particular subject activities it performs, and interacts with other people, it is included in. In some
cases, activities and communication requires a person to deal with emerging challenges in front of
him, using logic; here the images play a supplementary role in fixing the results of the logical
processing of information. In other cases, however, shaped processes play the leading role in
thinking /7, с. 70/.
Language is a system of social orients necessary for human activities in the surrounding
world.
It's safe to say that the human consciousness search, recorded through the language, can
reveal features of the worldviews inherent to a particular ethnic group.
The study of worldview features in representatives of different ethnic groups with the help
of "semantic differential" and the following factorization of the data showed that it was deeply
individual, personal and semantic. The study involved 600 people, with 400 Kazakhs (200 - minded
and consider their own language - Kazakh and 200 - thinking in Russian) and 200 – the Russians
among them.
Thus, Figure 2 shows the results of the factorization of data of semantic differential in a
group of the Kazakhs who mind and consider Kazakh as their own language.
1
0,8
0,6
0,4
0,2
0
-0,4
-0,2
-0,2
0
0,2
0,4
0,6
0,8
1
Figure 2 The semantic space of "Environment - what is it?" scales (the Kazakhs, thinking in
Kazakh). Generalized scales allow us to say that for the Kazakhs thinking in Kazakh the key
dimensions that distinguish their perception of the world is the perception of its complexity,
unavailability, knowledge and danger (1 group of scales), variety, rhythm (repeatability), vitality
and order (group 3), freedom, spontaneity, predictability (group 5), and the ethical
38
uncertainty (group 4). We have deliberately excluded some scales that make certain groups from the
generalization. It is explained by the fact that the factorization of data as a mathematical process – is
formal, and it is impossible to consider meaningful moments.
Data for the group of the Kazakhs thinking in Russian is reflected in Figure 3.
0,15
0,1
0,05
0
-0,2
0
0,2
0,4
0,6
0,8
-0,05
-0,1
Figure 3 The semantic space of "Environment - what is it?" scales (the Kazakhs
thinking in Russian)
At the end of the factorization the scales were grouped into five. this time it was much
more difficult to select appropriate groups of generalized definitions, because of the size of
groups, and a variety of contradictions scales within them.
First of all, attention is drawn to the presence by the subjects of the factors reflecting
the different sensory-sensual modalities of the world perception; in other words, the sensual
aspect of the worldview. These are groups of 5 and 3 scales. Their perception is characterized
as focused on the attention to the own feelings and experiences.
The presence ethic worldview with the respondents is interesting too.
Group of scales 4 unfolds the value-and-evaluation worldview.
The scales of the second group reflect the world perception in terms of proximity,
danger, activity and liveliness.
Let us further analyze the results of the Russian (Figure 4).
0,6
0,5
0,4
0,3
0,2
0,1
-0,4
-0,2
0
-0,1 0
0,2
0,4
0,6
0,8
-0,2
Figure 4 The semantic space of "Environment - what is it?" scales (the Russians)
As a result, we concluded that, in the Russians’ view the following aspects of the
generalized world perception dominate: activity, agility, resistance (1 group of scales),
cognition, availability, compliance (group 2), beauty, beauty (group 3), liveliness, mobility
(group 5), unity, harmony, spirituality (the value aspect) (6 group of scales). We did not find
it possible to pick generalized characteristics to the fourth group of scales, therefore, this
group was excluded from the analysis.
Thus, different features of worldview perception and build up are characterized for all
three groups of subjects.
It is an important moment because it points to the viability of claim of ethno-linguisticcultural conditioning of the worldview.
Ethno-cultural features appear in a certain dynamics and are formed under the
influence of by socio-economic, historical conditions of specific ethnic communities. The
39
same features of the cognitive sphere in representatives of different nations have their own
characteristics, manifested in the style characteristics of mental activity and as a result of
formation of a particular worldview. There is a relationship between culture and ways of
thinking, specific to particular people historically.
Culture is a system of consciousness, associated with a particular ethnic group (by L.N.
Gumilev) and the mind (by A.N. Leontiev) as the world view specific to the ethnic group.
Consciousness is identified with the world view, which is revealed to man, which he is
included himself with his actions and states. The value is the most important component of
consciousness, as it is transformed and collapsed in a matter of language ideal form of
existence of the objective world, its properties, connections and relationships. It is That values
that are in the basis of the mechanism of knowledge transfer from generation to generation.
The analysis of the culturally-historical and ethnic representatives of Kazakh and
Russian nationality and empirical evidence suggest that language is a system of social
guidelines required for human activities in the surrounding world. Language is the main
component of the worldview.
Human consciousness, recorded by language means has allowed us to consider the
characteristics of the worldview inherent Russian and Kazakh ethnic groups.
Bibliographical list:
Vasilyuk F.E. The structure of view. Moscow: Psychology questions, 1993 .- №5 .- P.5-19
Galeyev B.M. Synaesthesia and music space. Sverdlovsk: Music. Culture, 1992 .- P.36-43
Karpenko L.A. Brief psychological dictionary. Moscow: Politizdat, 1985 .- 431 p.
Leontiev A.A. Fundamentals of psycholinguistics. Moscow: Sense, 1999 .- 287 p.
Leontiev A.N. Selected psychological works: in 2 volumes Vol.1. - Moscow: Pedagogics, 1983
.- 392 p.
6. Leontiev A.N. Philosophy of Psychology: From Scientific Heritage. Moscow: MGU, 1994.- 228
p.
7. Lomov B.F. Questions of general, teaching and engineering psychology. Moscow: Pedagogics,
1991 .- 296 p.
8. Petrenko V.F. Fundamentals of Psycho-semantics: Textbook. Moscow: MGU, 1997.- 400 p.
9. Brushlinsky A.V. Psychological Science in Russia of the twentieth century: problems of the
theory and history. Ed. by. Moscow: Institute of Psychology, Russian Academy of Sciences,
1997.- 576 p.
10. Rubinstein S.L. Fundamentals of General Psychology. Spb.: Piter, 1999.- 527 p.
11. Smirnov I. Psycho-technologies: Computer psycho-semantic analysis and psycho-correction at
an unconscious level. Moscow: Progress, 1995 .- 416 p.
1.
2.
3.
4.
5.
РЕЛИГИОЗНАЯ ПРИНАДЛЕЖНОСТЬ, КАК ФАКТОР, ВЛИЯЮЩИЙ НА
УСТАНОВЛЕНИЯ МЕЖЛИЧНОСТНОГО КОНТАКТА
Абельдинова А. Т.
Евразийский национальный университет им. Л.Н. Гумилева
Говоря же о религиозной идентификации, ее можно рассматривать в двух аспектах:
1) как теоретический конструкт, способ репрезентации и идеализации объекта
исследования (религиозной группы или единичного её представителя);
40
2) как понятие, близкое понятию «самосознание». В первом случае религиозная
идентичность – это выражение современного среза социального бытия конфессий через
соотнесение представителей этих религиозных взглядов с себе подобными и остальным
миром. Во втором – это самоотождествление индивида с той или иной религиозной
принадлежностью через осознание того, что он разделяет вероучение, культ и
организационные формы данной конфессии.
Под этничностью принято понимать форму социальной организации культурных
различий, совокупность культурных черт, характерных для той или иной этнической
общности. Иногда вместо понятия «этничность» используется синоним «этническая
идентичность». Под этнической идентичностью, как известно, понимается осознание своей
принадлежности к определенной этнической общности, переживание своего тождества с
одной этнической общностью и отделения себя от других /1/
Таким образом, идентификация – это процесс приобщения к себе подобным,
уподобление. Идентичность – это результат идентификации, соотнесение, отождествление
людей с соответствующей общностью; это сложный идейно-психологический феномен, в
котором интегрируются эмоциональное и рациональное, многие свойства, качества,
особенности личности и общества. Этническая идентификация – процесс осознания
индивидом своей принадлежности к этнической группе. Религиозная идентификация –
процесс, в ходе которого индивид причисляет себя к определенной религии и
вероисповеданию.
Духовная специфика современного миропорядка сильно отличается от тех
закономерностей, которые сложились в предыдущие этапы. В наше время естественное
стремление к родным корням, этническая и религиозная идентификация принимают подчас
резкие и негативные формы, сопровождаются нетерпимостью по отношению к
представителям других этносов (особенно живущих по соседству), носителям другой
культуры. Актуализация национального и религиозного сознания, новые политические
реалии, модернизационные процессы в обществе явились факторами воздействия на самую
активную часть общества – молодежь.
Позитивное разрешение социальных, экономических и политических проблем нельзя
осуществить без сбережения и развития ценностей национальных культур.
Принимая во внимание всю сложность и противоречивость формирования
религиозной идентичности в Казахстане, учитывая ее столь долговременное отсутствие в
годы Советской власти, нужно принять во внимание, что формирование религиозности
населения, и особенно в молодежной среде, заслуживает пристального изучения. /2/
В последние годы в Казахстане превалирует тенденция – рост религиозности, самой
общей причиной которого большинство экспертов считают размытость идентификационных
критериев в массовом сознании населения. Естественная потребность людей жить в
«духовной защищенности» вынуждает их обращаться к религии как основе моральных
ценностей. Сегодня в Казахстане, как и во всем мире, религия начинает играть все более
заметную роль в социально-общественных процессах, через религию значительная часть
населения стремится возродить традиционные ценности и нравственные устои. Меняются
роль и место религии в системе общественных отношений. Религиозная идентичность
выступает зачастую как концентрированное выражение мироощущения человека. Особенно
остро это прослеживается у казахстанской молодежи. Считается, что в Казахстане
религиозная идентификация молодежи детерминирована, в том числе и этнической
принадлежностью. /3/
Другое предположение касается отношения различных этнических и религиозных
групп молодежи к новым религиозным направлениям. Существуют группы, ищущие «свою
веру», и группы религиозных консерваторов, считающие, что религия дана от рождения и
менять ее не следует, ибо это безнравственно. /4/
41
Для того чтобы опровергнуть или подтвердить эти гипотезы, нами было проведено
исследование психологических особенностей общения молодежи с лицами другого
вероисповедания с помощью специально разработанного опросника.
Для участия в данном исследовании нами были выбраны:
1. студенты Евразийского национального университета им. Л. Н. Гумилева, в
количестве 10-ти человек, представители атеизма.
2. студенты Евразийского национального университета им. Л. Н. Гумилева, в
количестве 10ти человек, представители ислама
3. студенты Евразийского национального университета им. Л. Н. Гумилева, в
количестве 10ти человек, представители христианства.
Общая выборка: 30 человек, нижняя возрастная граница 17 лет, верхняя- 23 года.
Соотношение представителей русской и казахской национальности 50% на 50%.
Мы получили следующие данные: 80% атеистов относятся к религии положительно,
хотя сами никакого прямого отношения к ней не имеют. 70% атеистов также положительно
относятся к внешним проявлениям религии (ношению хиджаба, нательных крестов и т.д.),
или же, выбирая свой ответ, утверждают, что это дело каждого. 70% представителей атеизма
ответили, что не читают религиозную литературу. 100% атеистов отрицают религиозную
принадлежность как приоритет в своих жизненных ценностях, однако представители атеизма
затрудняются оценить степень значимости вероисповедания. 80% испытуемых ответили, что
для них не имеет значения вероисповедания при выборе сотрудника, работника и делового
партнера. 100% опрошенных в этой группе указали, что для них не имеет значение
вероисповедание при выборе друзей, знакомых и приятелей, а также при выборе спутника
жизни. 70% испытуемых легко вступят в брак с представителями других религиозных
взглядов. 60% испытуемых не считают свои взгляды единственно правильными. 60%
испытуемых сообщили, что нет никакой разницы при общении с представителями разных
вероисповеданий. У 100% опрошенных лица другого вероисповедания вызывают
нейтральные эмоции. 40% атеистов относятся положительно к верующим и 30% негативно.
70% атеистов не раздражают разговоры о Боге и религии. 100% атеистов считают, что
национальность не отождествляется с вероисповеданием. У 70% опрошенных есть среди
знакомых и друзей представители нетрадиционных религиозных взглядов. 70% испытуемых
не подвергались влиянию деструктивных религиозных организаций, однако все же 30%
ответили на этот вопрос положительно. 70% испытуемых считают, то представители
различных религиозных взглядов могут жить в мире и согласии на одной территории, но
30% ответили отрицательно. Ответы данной группы говорят об отсутствии четких позиций и
взглядов по отношению к вопросу о вероисповедании. В группе мусульмане, мы видим, что
60% опрошенных положительно относятся к религии. 50% испытуемых относится к
внешним проявлениям религии (ношение хиджаба, нательных крестов, молитвенные
комнаты в общественных местах и т.п.) нейтрально. 70% опрошенных не читают
религиозную литературу. Для 70% испытуемых религиозная принадлежность не является
приоритетом в жизненных ценностях. Степень своей религиозности испытуемые оценивают
как умеренная. Для 80% испытуемых вероисповедание не имеет значение при выборе
делового партнера, сотрудника, работника. Для 90% испытуемых вероисповедание не имеет
значение при выборе друзей, приятелей, знакомых. 70% испытуемых готовы вступить в брак
с человеком другого вероисповедания. 60% испытуемых не считает свои религиозные
взгляды единственно правильными. Для 60% испытуемых вероисповедание не имеет
значение при выборе спутника жизни, любимого человека. У 60% испытуемых
представители другого вероисповедания вызывают нейтральные эмоции. 60 % испытуемых
относятся к верующим нейтрально. 90% мусульман считают, что вероисповедание не
должно отождествляться с национальностью. У 60% испытуемых среди друзей или
знакомых есть представители нестандартных религиозных взглядов. 80% испытуемых
никогда не подвергались влиянию деструктивных религиозных организаций. 80%
испытуемых считают, представители различных религиозных взглядов могут жить в мире и
42
согласии на одной территории. Группа испытуемых христиане дала следующий результат:
60% опрошенных положительно относятся к религии. 50% испытуемых относится к
внешним проявлениям религии ( ношение хиджаба, нательных крестов, молитвенные
комнаты в общественных местах и т.п.) положительно. 50% опрошенных
читают
религиозную литературу. Для 90% испытуемых религиозная принадлежность не является
приоритетом в жизненных ценностях. Степень своей религиозности испытуемые оценивают
как умеренная. Для 80% испытуемых вероисповедание не имеет значение при выборе
делового партнера, сотрудника, работника. Для 70% вероисповедание не имеет значение при
выборе друзей, приятелей, знакомых. 80% испытуемых готовы вступить в брак с человеком
другого вероисповедания. 70% испытуемых не считает свои религиозные взгляды
единственно правильными. Для 100% испытуемых не имеет значение вероисповедание при
выборе спутника жизни, любимого человека. 80% опрошенных утверждают, что нет
никакой разницы при общении с лицами другого вероисповедания. У 80% испытуемых
представители другого вероисповедания вызывают нейтральные эмоции. 70 % испытуемых
относятся к верующим положительно. 90% христиан не раздражают разговоры о Боге и
религии. 100% опрошенных считают, что вероисповедание не должно отождествляться с
национальностью. У 80% испытуемых среди друзей или знакомых есть представители
нестандартных религиозных взглядов. 60% испытуемых никогда не подвергались влиянию
деструктивных религиозных организаций. 90% испытуемых считают, представители
различных религиозных взглядов могут жить в мире и согласии на одной территории. По
полученным нами данным, мы можем сделать следующие выводы: Проблемы конфликтов на
религиозной почве практически нет. Большинство испытуемых во всех трех группах
считают, что представители разных религиозных взглядов могут уживаться в мире и
согласии, а также, что представители других религиозных взглядов не вызывают у них
негативных эмоций. Религиозная принадлежность не является фактором, влияющим на
установление межличностного контакта. Большинство испытуемых во всех трех группах
утверждают, что нет никаких отличий при общении с представителями своего
вероисповедания и представителями других религиозных взглядов. Вероисповедание не
влияет на выбор друзей, личного окружения, спутника жизни и деловых партнеров.
Национальность и вероисповедание не тождественны между собой. Однако 90% мусульман
являются казахами, 90% христиан являются русскими. Среди представителей атеизма 50%
являются казахами, 50% русскими.
1)
Степень религиозности молодежи Казахстана оценивается как средняя и
умеренная. Для большинства опрошенных религия не имеет значимости, молодые люди
нацелены на профессиональный и личностный рост и полную реализацию своих
возможностей.
2)
Система ценностей атеистов, мусульман и христиан не имеет существенных
различий. В основе приоритетов у всех трех групп лежат общечеловеческие ценности, а не
теологические.
Подводя общий итог, можно сказать, что казахстанская молодежь настроена
толерантно к представителям различных религий.
Литература
1. Балаева А. Г. Модели идентичности современного горожанина в поликультурной среде
(на примере города Алматы). // Евразийское сообщество. № 2 (70), Алматы, 2010.- С.131133
2. Балаева А. Г. Алматы қаласындағы діни ахуалдың негізгі тұстары: социологиялық
талдау. // Когам жане Дауир. № 2, КИСИ. Алматы, 2010.- С.64-67.
3. Балаева А. Г. Социологические модели изучения этнической и религиозной
идентификации молодежи в условиях социальной реальности Казахстана (в соавторстве)
// Вестник АГУ при Президенте РК, № 2, 2010, с.39
43
4. Балаева А.Ғ. Еңсесі асқақ Елорда өзінің бірінші мүшелінен шығуға жақын. // Ақиқат. №7
шілде, 2010.- 20-23 бет.
ТҰЛҒАДАҒЫ МІНЕЗ-ҚҰЛЫҚТЫҢ АУЫТҚУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Аязбаева С. К.
Астана Медицина Университетінің АҚ аға оқытушысы
Адам ортада өзінің даралық өзгешелігімен ерекшеленеді. Бұл орайда адамдар мінезқұлық әрекетімен ажыратылады. Психологияда «мінез» ( грекше характер – із қалдыру ) бұл
дербестік мағынасы бар барша адамға байланысты ұғым деп саналады.Әрбір адамның мінезі
жеке басына тән өзіндік психологиялық қасиеттерден көрінеді. Мінездің қасиеттері мен
ерекшеліктері әркімде әрқилы болып келеді. Адам мінезінің көріністері әртүрлі оқиғаларға
да байланысты. Ол сол кездегі адамның іс –әрекетіне, ерік – жігеріне , көңіл – күйіне , ақыл –
ойына да байланысты болады. Адам мінезінің белгілі түрде қалыптасуы оның қоршаған
дүниеге қатынасына байланысты.
Қазақ халқының түркі тектес халықтардан ерекшеленіп тұратын өзіндік сипаттық
қасиеттерін Ы.Алтынсарин еңбектерінен көреміз. Оның айтуынша «қазақ халқына
қарапайымдылық пен кішіпейілділік , ашық жарқын көңіл мен кеңпейілділік , өзге нәсілді
адамдарға деген достық және сыйластық көзқарас , қонақжайлылық пен пайымшылдық
сияқты қасиеттер тән» - дейді. Қазақтардың өз жері мен Отанына , туған еліне деген шексіз
сүйіспеншілігі , мал шаруашылығымен айналысуға икемділігі , иман достығы мен
балажандылығы , өмірдің қиыншылықтары мен әділетсіз істерге төзімділігі , сөз өнерін
ардақтауы , шешендік қабілеті , еңбек сүйгіштігі мен шыдамдылығы олардың жалпы ұлттық
қасиеттері болып табылады. Педагог Р.М.Қоянбаевтың: «мінез- құлық тәрбиесі –
шәкірттердің саналы тәртібі, пайымды мінезі туралы түсінігін қалыптастыру , оған сәйкес
сезімі мен сенімін тәрбиелеу үшін тәрбиешінің мақсатқа бағытталған іс әрекеті »,- деген.
Ж.Аймауытов «Тәрбие» мақаласында «адам мінезінің, ақыл қайратының әр түрлі
болуы тәрбиенің түрлі түрлі болуынан....» деп , алдымен бала тәрбиесіне көңіл бөлуге
шақырады. Тәрбие дегеніміз- ол ұзақ та, күрделі процесс болып табылады. Сондықтан
,адамзат дамуының қай кезеңінде де тәрбиені жетілдіріп отыру қажет деп саналады. Біз
тәрбиенің ең басты шартын мемлекет мүмкіндігінен туындайтын қажеттіліктен бастауымыз
керек.
Швейцарияның
демократпедагогы
Иоганн
Генрих
Песталоццидің
пікірінше:«тәрбиенің негізгі мақсаты – адамды қалыптастырумен қатар,баланы қоғамға
араластырып, жаттықтыру арқылы дұрыс мінез құлыққа тәрбиелеуге болады» деген
көзқарасынан тұлғаның адамгершілік санасын, сезімін, еркін, мінез-құлқын тәрбиелеуге
мүмкіндіктер бар екенін көреміз. Мысалға: жыраулар поэзиясының көшбасшысы , XY- ғасыр
әдебиетінің өкілі Асан Қайғының толғауын алып қаралық :
Еділ бол да , Жайық бол
Ешкімменен ұрыспа.
Ердің құны болса да
Алдыңа келіп қалған соң,
Қол қусырып барған соң,
Аса кеш те қоя бер ,
Бұрынғыны қуыспа.
Мінезі жаман адамға ,
Енді қайтып жуыспа.
Тәуір көрер жақсыңмен
Жалған айтып суыспа.
44
Өлетұғын тай үшін
Көшетұғын сай үшін
Желке терің құрысып
Ешкімменен ұрыспа.
Ашу – дұшпан, артынан
Түсіп кетсең қайтесің
Түбі терең қуысқа?
Бұл шумақтан адамның кең пейілді болу керектігі , кешірімді болуға жетелеу ,
жағымсыз мінезді адамнан аулақ болып , тәуір көретін адаммен суыспау керектігін
ұғынамыз. Мұнда өмірдің жалған екендігі сондықтан адамдардың ұсақ түйек мі нез құлықтан дүниенің тірлігі үшін өкінішке ұрындыратын іс - әрекеттен аулақ болуға
меңзейді, уағыздайды, тәрбиелейді, яғни ерік, жігер, қайрат, ұстамдылық
қасиеттерінің дамуына көмектесу көзделінеді. Тұлға ретінде адамдардың мінез құлық тұжырымдамасын әлеуметтанушы Э.Дюркгеймнің «аномия – заңсыздық»
теориясынан да көруімізге болады,ал Р. Мертонға жүгінсек мінез - құлық
ауытқушылығының
себебін қоғамның мәдени мақсаттары мен оған жетудің
әлеуметтік жолдарының арасындағы үйлеспеушілік деп түсіндіреді . Ауытқымалы
мінез-құлықтың сыртқы физикалық жағдайларына климаттық , геофизикалық ,
экологиялық факторларды енгіземіз. Мысалы: шу , геомагниттік өзгеріс , таршылық
жағдайлары үрей туғызып агрессивті, қажетсіз мінез -құлықтың көрінуіне әкеліп
соғады. Сонымен бірге әлеуметтік орта әсерлері де өз ықпалын тигізеді.
Оларға:экономикалық жағдай , мемлекеттік саясат , салт дәстүр , бұқаралық ақпарат
құралдары, этикалық құрылым , әлеуметтік мәртебе , референтті топ,отбасының өмір
стилі, деңгейлері , отбасындағы өзара қарым -қатынас, отбасындағы тәрбие, достары
, басқа да маңызды адамдар жатады.
Ауытқыған мінез - құлықтың көрсеткіштеріне : агрессия , демонстрация ,
оқудан шығу, еңбектен бет бұру , үйден кету , алкоголизм , наркомания , қоғамға жат
қылықтар , жыныстық жат мінез құлық , суицид жатады.Олар жалпы қоғамға ,
айналадағы адамдарға және ең бірінші өздеріне үлкен зиян келтіреді.Адамның мінез
- құлқының ауытқуы жасөспірім шақта, күйзелгенде, жұмыстан кеткен жағдайда,
алданған жағдайда, күйінген, ренжіген жағдайда болуы мүмкін. Сол үшін
балалардың ауытқымалы мінез -құлық мәселелерін шешуге ата аналардың өздерінің
қызығушылығы және әлеуметтік белсенділігі үлкен рөл атқарады. Балаларға
әлеуметтік қолдау тез , әрі тиімді болу,отбасында әлеуметтік психологиялық
қызметтің болуы, баланың қатал күн тәртібін орнату қажет. Оған балалар –
жасөспірімдер клубын , мектептен тыс және мектеп ішіндегі үйірмелерді, белсенді
сыныптарды , қоғамдық ұйымдарды қажетінше көбейту керек деген пікірдеміз.
Қорыта келгенде, әлеуметтік мінез -құлықтың түбегейлі қалыптасуын әрбір тұлғаның
қоғам талаптарына мейлінше тиімді бейімделуіне және қауіпсіздік пен өзін - өзі
қорғаудағы сана- сезімін нығайтудың мүмкіндігінде деп бағаланылады. Ол үшін
әрбір адам, әрбір отбасы жұмыла жұмыс жасаулары тиіс. Сонда ғана өзіміз өмір
сүріп отырған қоғамда келеңсіз оқиғалар белең алмайтындығына сенімдімін.
Пайғамбарымыз с.ғ.с: «Қиямет күні мүминнің таразысында көркем мінез құлықтан
салмақты нәрсе болмайды » - деп айтқан. Сондықтан, ерік – жігерді сабыр сақтауға
жұмсап , мейлінше салқынқандылықпен әрекерт жасауға тырысқан абзал. Бұл біздің
қолымыздан келетін іс.
45
ПСИХИКАЛЫҚ САУЛЫҚ ЖӘНЕ ТҰЛҒАНЫҢ ӨЗІНДІК БАҒАСЫ
Байжұманова Б.Ш.
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті
Қоғамдағы өзгерістер адам психикасыныа әсер етпей қоймайды. Қазіргі кездегі қоғам
санасының қарқынды жағдайда байқалып жатқан құбылыстары әрбір адамның даралық
санасының да қарқынды өзгеріп жатқандықтың дәлелі. Осыған орай қоғамның саулығы әрбір
тұлғаның психологиялық саулығына тәуелді болып табылады.
Жеке адамның психологиялық саулығы көптеген психологиялық әдебиеттерде
бірнеше категориялар бойынша сипатталынады. Айталық,
Психологиялық саулық анықтамаларына талдау жасау арқылы оның көптеген
аспектілерін қарастыруға болады. Ең алдымен, психологиялық денсаулықты психикалық
нормадан ауытқу ретінде қарастырылады.
Оған қоса, псиикалық денсаулықты мәдениеттің, эмоциялардың және психикалық
денсаулықтың өзара қатынастары тұрғысынан қарастыруда: «Психикалық денсаулық, бұл –
ең алдымен, әр түрлі психикалық қасиеттер мен процестердің балансы (басқа біреуге беру
және одан алу, жалғыз қалу және басқалардың ортасында болу, өзіне деген және басқаларға
деген махаббат арасындағы баланс және т.б.)». Ал психологиялық денсаулық проблемалары
психологиялық көмектің, бұйрықшыл емес, медициналық емес психотерапия мен дара
психологиялық кеңес берудің аясында қарастырылады.
Атап айтқанда, А. Маслоу адам табиғатын зерттеуде «психологиялық мағынадағы
денісаулар», бұл - өзін-өзі жоғары дәрежеде кемелдендірген адамдар деп тұжырымдаған.
Психологиялық денсаулық – тұлғаның негізін құрайтын және оның дамудың кез
келген кезеңінде даралық және жас ерекшелік-психологиялық мүмкіндіктерін
кемелдендіруге жағдай жасайтын іштей аман-саулылығының (үйлесімділіктің) динамикалық
күйі /2/.
Бірқатар психологтардың еңбектерінде психикалық денсаулық психологиялық
қолайсыздық пен психологиялық жайлылықты бастан кешірумен салыстырылады.
Психологиялық қолайсыздық депривацияға алып келетін бала қажеттіліктерінің
фрустрациясының нәтижесінде туындайды. Бала қажеттіліктерінің бір немесе бірнешеуінің
фрустрациясы әртүрлі психосоматикалық аурулар (өкпе ауруы, құсу, бас аурулары және т.б.)
түрінде көрінетін мектептік невроздың негізінде жатады. Патогенездегі басты рөлді,
А.И.Захаров атап көрсеткендей жеке тұлғаның қарама-қайшы қатынастарының
қақтығысуын, сәйкес келіспеушілігін білдіретін, психологиялық, яғни ішкі қарамақайшылықтар атқарады. Қарама-қайшылыққа тән күйзелістер – жеке тұлғаның қарымқатынас жүйесінде орталық орынды алған жағдайда және дау-дамай патогенді қысым жоқ
болып, туындаған жағдайдан рационалды, тиімді шығу жолдары болмаған жағдайда ғана
аурудың туындау көзі болады /3/.
Сонымен, психикалық денсаулықтың негізін онтогенездің барлық кезеңдеріндегі
баланың толыққанды психикалық дамуы құрайды.
Руханилықты – жеке тұлғаның ерекше эмоциялы-рухани күйі ретінде, абсолютті
құндылықтар – шындық, сұлулық, жақсылыққа бағдарланған және оларды заттық-мақсаттық
іс-әрекет пен қарым-қатынаста жүзеге асыруға тырысатын адам саналылығы ретінде түсінуге
болады.
Енді тұлғаның өзіндік бағасы мен өзіндік баға сипатына орай психикалық хал
ахуалын қарастырайық.
Өзіндік баға тұлғалық базалық қасиеттер, оның негізгі функциялары тұлғаның
тәуелсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін қорғаныс қызметін атқарады, яғни
тұлғаның мінез құлқын реттеуші, қалыптастырушы психологиялық категория /4/.
Бірқатар зерттеушілер О. И Мотковтың «Жизненное предназначение» әдістемесін
жүргізе отырып, мынадай қорытынды жасайды. Әртүрлі көрсеткіштегі өзіндік баға тұлғаның
46
өзіндік шыңдалу деңгейіне , соған орай, оның психологиялық саулық деңгейіне де тікелей
байланысты. Яғни тұлғаның тәндік және психологиялық жағдайының жоғары деңгейі
психологиялық саулығын нығайтады және өзіндік шыңдалуын қамтамасыз етеді.
Өзіндік баға, яғни тұлғаның өзін өзіне, өзінің мүмкіншіліктеріне, қасиеттеріне және
басқалармен қарым қатынас кезінде алатын орныныа берген бағасы, адамның мінез
әрекеттеріне, оның іс әрекет нәтижелеріне әсер етеді. Өзіндік бағаның потенциалды
мүмкіншілігін кейде тартымдылық (белсенділік) деңгейі деп те атауға болады. Ал
тартымдылық деңгейі ең алдымен, адамның өз іс әрекетінің сәттілігі мен сәтсіздіктерін
субьективті бастан кешіру негізіне орай қалыптасады.
Т.Шибутани өзіндік баға туралы: «Егер тұлға өз құндылықтарымен сипатталынатын
болса, онда оның функционалды бірлігін өзіндік баға құрады»/5/.
Мен қонцепциясындағы жайсыздықтар мен жағымсыздықтарғ яғни өзіне
сенімсіздіктің төмендігі, бас таруды сезінудегі қорқыныш, өзіндік бағаның төмен болуы
әлбетте оның мінез ірекеттерінің салдарына әсер етеді.
Лондондық Модсли госпитальдің біртоп зерттеушілері (Eysenk,Himmelweit,1946)
қызық факт келтіреді: тартымдылық деңгейінің көпжақтылықғы мазасыздану деңгейі жоғары
патологиялы тұлғалар қалыптағы тұлғаларға қарағанда (неврастиктер мен дистимдік типтегі
тұлғалар) алдына өте жоғары деңгейдегі мақсаттарды қояды, ал истерик типтегі тұлғалар
тартымдылық деңгейі төмен, өзі осы уақытқа дейін қол жеткен табыстарыныан төмен
мақсаттар қояды екен,
Кузьмина Ю. В. Диссертациялық зерттеу жұмысында «Оценка уровня здоровья и
образа жизни» Р.Страуба, тест «Оценка системы ценностей личности» М.Рокича, шкала
«Актуальной флексибильности» и шкала «Лжи» Г.В.Залевского (ТОРЗ), «Краткая шкала
измерения самоактуализации» (Джоунс и Крэндел, 1986) әдістемелерін жүргізе отырып,
денсаулық және салауатты өмір жастардың өзін өзі жүзеге асыру белсенділігіне, олардың
белсенді өмір сүруіне, күрделі оқу және кәсіби іс әрекеттерді таңдауына байланысты деп
көрсетеді. /6/.
Н.Г.Фирсова »Самооценка как фактор психологического здоровья пожилых людей
после выхода на пенсию» деп аталатын жобасында өзін өзі бағалау көсеткіші оның
пратикалық өмірінде үлкен мәне бар, өзі туралы шынайы білім, адамның тек қол жеткізген
табыстары мен сәтсіздіктерін бағалап қана қоймайды, адекватты өзіндік бағаның
қалыптасуына да зор әсер етеді, деп көрсетеді. Тұлғаның өзіндік бағасын зерттеу оның
тұлғалық ерекшеліктерін, мінез әрекеттері мен іс әрекеттерін түсініп қана қоймай, өзіндің
ішкі әлемін сапалы бағалауына да әсер етеді /7/.
ТА Рытченко өзіндік бағалауға мынадай сипаттама береді: адам өзін өзі тану
барысында қандай да бір өзіне деген эмоциялық құндылықтық қатынас, қалыптасады, өзін
дұрыс бағалау, өзіндік үйлесімділікті білдіреді. Ал бұл дегеніміз тұлғаның психикалық
саулығы деп айтуға болады.
Өзіндік бағасы өте төмен болған жағдайда, өзіндік сенімділігі жоғалады, ұяңдық,
тұйықтық пайда болады, өзіндік қабілеттіліктері мен қасиеттерін жүзеге асыры алмайды.
Мұндай адамдар алдына төмен мақсаттар қояды, сәтсіздіктерді әсерелетіп жібереді, өзіне
үнемі сыни қарайды, басқалардың қолдауын күтеді, мұның барлығы жарымжандыққы әкеп
соғады. Осыдан өзі бақытсыз сезініп психикалық саулығы нашарлауының көрсеткіші бола
алады.
Позитивті өзіндік баға адамның бүкәл өмірінің кепілі. Яғни адекваты өзіндік баға
тұлғаның толыққанды психикалық саулығының негізгі белгісі. /8/.
Өзін үнемі төмен бағалауы салдарынан адам біртіндеп эмоциялық қысымға тірелед,
тіпті адамды қылмыстық әрекеттерге апарады, жинақталып қалған агрессияның бұрқ етіп
шығуна әсер етеді. /9/
Е.В. Москалева өзінің «Влияние самооценки на психологическое благополучие
личности в юности» деген еңбегіндегі эмпирикалық зерттеулер (К. Рифф ұсынған «Шкала
психологического благополучия» (ШПБ), (Ryff, 1989) и «Опросник самоуважения» ДеБоис
47
(DuBois, 1996) әдістемелерін жүргізе отырып, жасөспірімдердің жоғары адекватты өзіндік
бағасы оның жеке басының психологиялық жайлылығын анықтайды, деп көрсетеді.
К. Рифф теориясы бойынша психологиялық жайлылық автономды және қоршаған
ортаны өзіне баулумен сипатталады /10/.
Социологтардың зерттеулері бойынша өзіне сенімсіз адамдар, өзінің жұмысы мен
жалақысына қанағаттанбайды, осыдан келіп өмірлік мәні төмендей бастайды, қаржылық
жағдайы демалысты, тамақтануды, бос уақытын ұйымдастырудың сапасына тікелей әсер
етеді. Мұның барлығы адамның тек психикалық саулығына ғана емес, тән саулығына да,
адам ағзасына да әсер етеді /11/.
Адекватты өзіндік баға сау тұлғаның негізгі көрсеткіші, егер өзіндік баға төмен болса,
онда ол адамды түрлі психологиялық проблемелар мен психикалық бұзылыстарға әкеп
соғады.
Бехтеревтің айтуынша психологиялық сау тұлғаны дамытудың негізгі факторлық
жағдай: бірінші және бастысы адамның табиғаты, әкесінің ата тегі антропологиялық
ерекшелігі, яғни биологиялық тұқымқуалаушылығы, екінші адам организімі мен тұқымының
дамуының жағдайы.
GRC өзара әрекеттесу орталығы тренинг компаниясының директоры Ю. Кузнецов
«сәттілікке талпыну өзіндік төмен баға белгісі» атты мақаласында адамның мақсаттарының
орындалуына алып баратын жеті қадам жасау керектігін және сол жеті қадамды сипаттап
береді /12/.
Әдебиет
1. Практическая психология образования. Под ред. И.В. Дубровиной. - М., 2004.
2. Шерьязданова Х.Т. Нығметова Қ.Н. Психикалық және психологиялық денсаулық.
//Қаз.мем.қыз.пед.институтының Хабаршысы №6 (2) 2007).
3. Волков Г.Д. Проблемы изучения психического здоровья и разработка комплексных
психогигиенических мероприятий в Сибири М., 1980.
4. Березовская А.А.Взаимосвязь самооценки и самоактуализации в контексте
психологического здоровья.
5. Шибутани Т. Я-концепция как персонификация// Социальная психология. Пер. с англ.
В.Б. Ольшанского.:Ростов н/Д., 1988.-С.193-212.
6. Кузьмина Ю. В. Диссертационное исследования, 2011 год
7. Фирсова Н.Г. интернет-издание «Психологическая газета».
8. www.psinside.ru
9. http://lady.gazeta.kz
10. Москалева Е.В. Влияние самооценки на психологическое благополучие личности в
юности.
11. 05-01-2013 1:15:57, Natakissya
12. http://bs-grc.ru
ФОРМИРОВАНИЕ СОЦИАЛЬНО-ПРАВОВОЙ АКТИВНОСТИ МОЛОДЫХ
РЕПАТРИАНТОВ
Баймолдина Л.О., Акымбек Г.Ш., Дуйсенбеков Д.Д., Калымбетова Э.К.
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Алматы қ.
Социально-правовая активность выражается в понимании человеком его личной
ответственности за состояние законности и правопорядка в стране. Она состоит в том, что
48
человек
постоянно
осознаёт
себя
гражданином
Республики.
Ему
чужд
индивидуалистический принцип "меня это не касается".
С научной точки зрения, многие общественные процессы невозможно оценить
однозначно. А потому требуется глубокий анализ различных подходов и позиций,
выдвигаемых специалистами, которые, так или иначе, исследовали сферу правовой культуры
общества, формирования правосознания и правового поведения человека в обществе.
Вспомним о том, что правовая культура определяется уровнем правосознания, правовой
активности индивидов, живущих в рамках определенного коллектива, степенью
прогрессивности юридических норм и юридической деятельности (правотворческой,
правоприменительной, правоохранительной). Ее основу составляет система знаний и
понимания права, а также действия в соответствии с ним, что оказывается напрямую
взаимосвязанным с состоянием образования в обществе.
Воспитать человека с социально-активным поведением — значит подготовить
активного проводника в жизнь правовой политики, организатора и участника решения,
текущих и перспективных задач укрепления правовой основы государства, защитника
личности, ее прав и свобод, собственности, природной среды, общественного и
государственного строя, конституционного порядка, мира и безопасности человечества.
Формирование социально-активного правого поведения должно начинаться
с формированием гражданственности, ибо правовая активность молодого репатрианта тесно
связана с высокой идейной убежденностью, систематическим участием в решении
общественных дел, преданностью нравственным идеалам и принципам гуманизма,
стремлением им следовать, их отстаивать, проявление активной позиции, душевным
и внимательным отношением к людям.
Понимание необходимости личного вклада в правоприменительную деятельность,
в совершенствование правовой системы, в предупреждение нарушений законности
и правопорядка приходит к молодому репатрианту вместе с чувством любви к Родине,
сознанием ответственности вместе с чувством любви к Родине, сознанием ответственности
за ее процветание, продвижение по пути прогресса. Шаг за шагом развивается у него чувство
долга, приобретая полноту и многогранность по мере формирования мировоззрения.
Молодой репатриант начинает осознавать свой долг как систему конкретных обязанностей
перед обществом, перед государством.
Стержнем формирования социальной активности молодого репатрианта является
идейность. Многие к идейному воспитанию относятся с настороженностью, критически, как
к продукту тоталитарной системы. Между тем, идейное воспитание подрастающего
поколения и сегодня остаётся одной из важнейших задач. Правда, содержание его теперь
несколько изменилось. Оно должно основываться на идеологии национальной
независимости и направляться на воспитание у молодых репатриантов чувства постоянной
озабоченности судьбой Родины, народа, стремления к укреплению её политической,
экономической и правовой основ. Молодые репатрианты должны понять процессы,
происходящие в обществе, захотеть бороться с явлениями, тормозящими происходящие
в Республике преобразования, выработать активную жизненную позицию и сознательно
добиваться торжества законности и правопорядка. А для этого необходимо вызвать
у молодых репатриантов интерес к государственно-правовой сфере жизни общества,
понимания ценности права не только для общества, но и лично для каждого его члена.
Заинтересованность, увлечение — это один из важнейших факторов развития социальной
активности молодых репатриантов.
Важное условие формирования социально-правовой активности молодых
репатриантов — уважение его достоинства, отказ от командных форм общения с ним. Надо
не декларировать правовые нормы. А убеждать молодых репатриантов в их правильности,
увлекать молодёжь полезными делами, побуждать к ответственному поведению. Если
добиваться от молодых репатриантов лишь слепой исполнительности, беспрекословного
следования приказам, она никогда не избавится от инфантильности, социальной незрелости.
49
Поток формирующегося сознания подрастающего поколения должен направляться
на то, чтобы все приобретенные знания, все жизненные впечатления побуждали его к
серьёзной внутренней перестройке, обогащались собственной мыслью и становились
состоянием личности. Только человек с напряженной внутренней жизнью способен
самостоятельно действовать в интересах общества, не дожидаясь специальных поручений
и заданий.
Социально активная личность — это непременно творческий человек, проявляющий
самостоятельность мышления во всех сферах жизни, в том числе и в правовой. Социально
активная личность характеризуется качествами общественного деятеля. Поэтому
необходимо поддерживать общественную инициативу молодых репатриантов. В этой связи
следует отметить значение для воспитания социально-правовой активности молодых
репатриантов вовлечение её в правоохранительную и природоохранительную деятельность,
что вырабатывает опыт укрепления законности и охраны правопорядка /1/.
Важнейшим регулятором поведения человека является и самосознание личности. Оно
определяет его отношение к людям, его самокритичность, требовательность к себе. Но надо
помнить, что самосознание может быть как положительным, так и отрицательным. И задачей
правового воспитания молодых репатриантов является развитие самосознания,
обеспечивающего уверенность в своих силах и уважение к самому себе.
К настоящему времени уровень правосознания граждан, правовой культуры
становится важным критерием определения цивилизованности общества и играет ведущую
роль в становлении правовой государственности. Если правовое образование рассматривать
в качестве элемента системы правовоспитательного процесса, то, становится ясным, что оно
является необходимым звеном правовой социализации личности, в рамках которой
формируются ее ценностно-правовые ориентации. Последние играют важную роль в
определении правомерного («юридически грамотного») поведения субъекта в жизни.
Именно поэтому проблема социально-полезного поведения личности и
сформированной на его основе правовой активности представляется нам одной из наиболее
актуальных и важнейших не только для современного казахстанского общества, которое
переживает сегодня период своего становления в новом качестве, но и для стран с развитой
демократией, поскольку устойчивость и эффективность общественного развития последней в
значительной мере, определяется поведенческим фоном, правосознанием и правовой
культурой личности. Проблемы правовой активности и правового воспитания в 80-е годы
XX века были всесторонне исследованы в работах С. В. Юшина /2/. В конце 90-х годов
И.А. Крыгина предприняла попытку системного анализа правовой культуры и правового
воспитания с целью уяснения их роли в социальном и правовом пространстве общества, где
важнейшими факторами формирования личности рассматривались социально-правовая
активность и правовая социализация личности /3/. Вместе с тем ею было определено
значение правовоспитательного процесса в формировании правомерного поведения и
социально-правовой активности человека. Теоретические вопросы эффективности правового
воспитания и правовой активности в 80-е годы XX века детальным образом разработаны
В.В. Головченко /4/. Следует обратить внимание и на работы постсоветского периода,
оказавших значительное влияние на дальнейшее развитие проблемы правовой активности
личности, в которых по-новому акцентировалось внимание на вопросы формирования
правового сознания личности. Например, Н.Ю. Евплова исследовала правовое сознание
молодежи /5/. Автор сделала вывод о том, что главным средством устранения дефектов
правового сознания молодежи может быть разработка и реализация программы правового
воспитания молодых репатриантов. Помимо этого Л.Д. Мостовщиков разъяснил роль
правового сознания в системе регуляторов социального поведения личности, в том числе и
субъекта образовательного права /6/. Вопросы формирования правовой культуры личности
на основе ее правовой активности и ее роли в гражданском обществе поднимались в трудах
С.А. Желановой /7/, И.Ю. Новичковой /8/, А.Н. Бабенко /9/ и другиe. Так, например,
50
А.Н. Бабенко проанализировал проблемы правовой культуры личности с позиции
общеконцептуальных подходов, А.П. Семитко показал важность правовой культуры как
субъективного фактора реализации права, где активное поведение человека есть важнейшее
условие эффективности правореализационного процесса /10/. Вместе с тем нам
представляется, что с точки зрения современных реалий, основанных на радикальных
изменениях, происходящих в политико-правовой жизни современного общества, проблема
поведения личности, ее активности и активной жизненной позиции нуждается
соответственно и в своем новом концептуальном осмыслении. Изменяются парадигмальные
связи между обществом, государством и личностью. При этом правовое развитие общества,
протекающее в сложной системе взаимосвязей с происходящими переменами в социальной
жизни, требуют и нового видения сложившейся ситуации. Изменения правовой жизни таким
образом ведут к переосмыслению, результатом которого станет и основание новой правовой
доктрины /1/. Это не может не отразиться на формировании нового мышления, нового типа
ментальности, правосознания, а, следовательно, и правовой активности молодых
репатриантов. Сегодня правовая активность видится нам как важнейшие условие
формирования в Казахстане институтов гражданского общества, в котором личность играет
приоритетную роль.
Литература
1. Кожевников С.Н. Правовая активность: понятие и сущность // Правоведение. 1979. - № 4.
–С.56-64.
2. Юшин С.В. Проблемы правового воспитания несовершеннолетних: Дис. ... канд. юрид.
наук. - М., 1983. – 152 с.
3. Крыгина
И.А.
Правовая
культура,
правовое
воспитание
и
управление
правовоспитательным процессом в современном российском обществе: Дисс... канд.
юрид. наук. - Ростов-на-Дону, 1999. – 144 с.
4. Головченко В.В. Теоретические вопросы эффективности правового воспитания: Дис...
канд. юрид. наук. - Киев, 1982. – 132 с.
5. Евплова Н.Ю. Правовое сознание молодежи: Дис... канд. юрид. наук. - Волгоград, 2000. –
148 с.
6. Мостовщиков Л.Д. Правовое сознание в системе регуляторов социального поведения:
Дис... канд. филос. наук. - Омск, 1995. – 154 с.
7. Желанова С.А. Правовая культура личности: Дисс... .канд. филос. наук. -Саратов, 1995. –
155 с.
8. Новичкова И.Ю. Правовая культура в гражданском обществе: Дисс. ... канд.соц.наук. Саратов, 1995. – 146 с.
9. Бабенко А.Н. Правовая культура личности: Дисс... канд. филос. наук. - М., 1996. – 135 с.
10. Семитко А.П. Развитие правовой культуры как правовой прогресс: Дис. ... д-ра юрид.
наук. - Екатеринбург, 1996. – 280 с.
ВЛИЯНИЕ ТЕМПЕРАМЕНТА
НА ИЗУЧЕНИЕ ИНОСТРАННОГО ЯЗЫКА
Бекова Ж.К. кандидат психологических наук
Евразийский Национальный университет имени Л.Н. Гумилева
Алтынбекова М., студентка 2 курса,
Университет «Астана»
В своем Послании к народу Казахстана Н.А. Назарбаев подчеркнул о важности
знания казахстанцами трех языков: «В Казахстане уделяется большое внимание развитию и
51
изучению государственного языка. Но это не означает, что мы должны ограничивать наших
граждан только одним казахским языком. Русский язык - один из шести языков ООН,
международный язык и мы должны не снижать то знание, которое у нас есть. Наши дети и
мы должны знать английский язык, язык по которому делаются инновации и новые
технологии, которые необходимы для глобального мира. Он необходим всем, потому что в
глобальном мире объективно английский язык стал востребованным, необходимым
языком»./1/
Изучение иностранных языков детям дается намного легче, чем взрослым. Но в
зависимости от темперамента дети совершенно по-разному осваивают новый язык.
В психологии под темпераментом (лат. смесь, соразмеренность) понимают
совокупность индивидуальных свойств психики человека, проявляющихся в его поведении и
деятельности. Важным свойством темперамента является его относительная устойчивость на
протяжении жизни человека. Другими словами, это унаследованные свойства нервной
системы, оказывающие влияние на быстроту усвоения знаний и формирования навыков.
Именно эти свойства определяют общую психологическую активность, темп и ритм
деятельности, эмоциональность, а также оказывают влияние на память, внимание,
восприятие. У одних людей психическая деятельность протекает равномерно, они спокойны,
уравновешены, иногда медлительны, их движения скупы и целесообразны. Другие же,
наоборот, очень подвижны, беспокойны, шумны и оживлены /2, с 14/.
Существует четыре основных типа темперамента: холерический, сангвинический,
флегматический и меланхолический. Артемов В. А. в своих трудах рассматривал влияние
темперамента на изучение иностранного языка.
Холерик является обладателем непростого темперамента. Неуравновешенный, иногда
вспыльчивый, бывает сложным собеседником. Сам иногда страдает от своей
раздражительности и вспыльчивости, но ничего с ними поделать не может и теряет контроль
при эмоциональных обстоятельствах. Однако, при наличии интереса проявляет завидную
инициативность, энергичность и принципиальность. Языки зачастую даются холерику
легко, “с налету”. Будучи по натуре экстравертом, он стремится к новым контактам, к
общению с людьми и с легкостью вступает в беседу, не испытывая робости перед языковым
барьером. Хорошая вербальная память и быстрота реакции также позволяют холерику легче
осваивать язык. Факторами, затрудняющими изучение, могут быть отсутствие усидчивости и
эмоциональные перепады.
Сангвиник обычно быстро приспосабливается к новым условиям, деятелен и
продуктивен в работе, вызывающей живой интерес. Легко вступает в контакт с новыми
людьми, непоседлив и нуждается в новых впечатлениях. Часто испытывает затруднения при
выполнении длительных и монотонных операций. В связи с этим не может успешно
выполнять дело, требующее длительного и методичного напряжения, устойчивости
внимания, терпения. Будучи в вечном поиске, он не достигает намеченной цели не потому,
что испытывает дефицит силы воли, а просто от регулярной смены целей. Так же, как и
холерик, сангвиник не испытывает затруднений с иностранными языками. Его
общительность и обаятельность способствует развитию речевых навыков и восприятию
иноязычной речи. Высокий темп усвоения знаний также помогает сангвинику справляться с
заданиями. К факторам, препятствующим изучению языка, можно отнести некоторую
поверхностность и непостоянство, а также постоянное переключение внимания на другую
сферу (отвлекаемость).
Флегматик - медлительный, спокойный в действиях, мимике и речи. Флегматик может
долго и упорно трудиться, не меняя вида деятельности и терпеливо перенося все трудности.
Настойчивый и упорный, он не любит пустой болтовни и редко выходит из себя,
рассчитывает свои силы и доводит дело до конца. Будучи интровертом, флегматик имеет
низкий уровень продуктивности вербальной (речевой) памяти и может испытывать
затруднение с разговорной речью. Ему требуется время для того, чтобы привыкнуть к
собеседнику и установить контакт. Зато, в отличие от холерика и сангвиника, он более
52
способен к методичной деятельности, требующей выдержки и постоянства, и не утомляется
от нее.
Меланхолику свойственна сдержанность и приглушенность речи и движений, а также
некоторая застенчивость, робость, нерешительность. Меланхолик эмоционально раним, чаще
других испытывает тревогу, страх, нередко переоценивая характер угрозы, такие люди легче
становятся жертвами правонарушений насильственного характера. Сильные воздействия
часто вызывают у меланхоликов продолжительную тормозную реакцию (“опускаются
руки”). При изучении иностранного языка меланхолик может столкнуться с тем, что его
повышенная тревожность препятствует вступлению в вербальный контакт. В результате
успешность усвоения речи может быть более низкой по сравнению с другими типами
темперамента. Однако если дать меланхолику возможность раскрыться, он проявит себя как
глубокий и вдумчивый собеседник, способный к содержательному диалогу. Также к его
достоинствам можно отнести способность изучать язык индивидуально, поскольку у него, в
отличие от холериков и сангвиников, нет потребности постоянно находиться в коллективе.
Необходимо отметить, что в чистом виде отдельные типы темперамента практически не
встречаются, и речь идет о преобладании и сочетании свойств определенных типов, которые
и определяют поведение человека. Освоение иностранного языка требует систематической и
усердной работы. Немаловажно, чтобы ученик знал, ради чего он затрачивает время и
энергию – т. е. имел мотивацию и четко поставленную конкретную цель. Однако, кроме
этого, для продуктивности занятий необходимо учитывать особенности темперамента
ребенка. Важно помнить, что не существует хороших и плохих темпераментов. У каждого
ребенка есть слабые и сильные стороны, которые необходимо учитывать в процессе занятий
языком. Поэтому усилия преподавателя должны быть направлены на грамотное
использование достоинств и преимуществ темперамента конкретного ученика, совмещенное
с нейтрализацией отрицательных проявлений. К сожалению, о разнице темпераментов часто
забывают, и это приводит к бесконечному сравнению с другими, с попыткой перенять чейнибудь стиль или подстроиться под стереотип. А между тем, именно в этих индивидуальных
особенностях человека и содержатся основы будущего успешного развития. /3, с 94-97/
Литература
1. Указ Президента Республики Казахстана № 110 от 29 июня 2011 года
2. Мерлин B.C. Собрание сочинений. Том 3: Очерк теории темперамента. Пермь: ПСИ,
2007. - 276 с.
3. Артемов В.А. Психология обучения иностранному языку, М.: Просвещение,1969. 279 с
ҚАЗАҚ ХАЛҚЫ ТАБИҒАТТЫҢ ТЫНЫСЫН ЖҮРЕГІМЕН ТАНИ БІЛГЕН
Биболова Г. С.
Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Мақаншы ауылы
«Сейфуллин атындағы орта мектеп-бақша» КММ
Қазақтардың барша тіршілік болмысы табиғатпен тамырлас. Жыл маусымдарымен
санаса отырып, бойлық бойынша тербеліп көшіп қонуға бейімделген көшпелі қазақтың
материалдық өндіріс жүйесі шаруашылықтың біртұтас құрылымын қалыптастырып, мұның
өзі бір-бірімен өзара біте қайнасқан әлеуметтік-экономикалық және әлеуметтік-мәдени
жүйені қалыптастырған. Мұндай жүйе барша өмір салты, әлеуметтік тарихтың қарқынын,
материалдық және рухани мәдениеттің қасиетін, салт-дәстүрін, талғам-танымын реттеп
өміршең етіп отырады. Ұлттық өнегемізбен өзіндік дүниетанымымызды қалпына келтіріп,
53
қазақ деген халықты асқақ түсінігін ары қарай жалғастырып, әр затқа, құбылысқа
байланысты ұғымымызды келер ұрпаққа сіңірту жауапты мәселелердің біріне айналып отыр.
Қазақтар табиғат құбылыстарына, қоршаған ортаға қарсыласы ретінде қарамаған.
Неғұрлым табиғат сырын терең тануға, табиғатпен бірге өмір сүруге бейімделген. Олар
табиғатты бағындыру арқылы емес табиғатпен тіл табысу арқылы бақытты өмір сүруге
болатынын таным-тәжірибе деңгейінде ғана біліп қоймай, мұның өзін өздерінің моральдықэстетикалық қалыптарына айналдырған. Ғасырлар бойы қоршаған орта мен табиғат
құбылыстарының қасиет-болмысын қалт жібермей бақылау арқылы қазақтар өздерінің біліктәжірибесін шыңдап отырған.
Қазақтардың дәстүрлі шаруашылығымен мәдениетінде кеңістік пен уақыт санаттары
ерекше орын алады. Олардың дүниетанымында бұл шамалар өмір сүрудің негізгі кепілі деп
қарастырылады. Көшпелі қазақтар жыл мезгілдерін қатаң айырып, өз шаруашылық әрекетін
соған байланысты бағыттаған. Қазақтардың табиғат құбылыстары жөніндегі ақпараттылығы
ол өмір тәжірибесі. Олар ай мен маусымдарға, жұлдыздарға ат қоя білген, осының негізінде
өзіндік ұлттық күнтізбесін жасаған. Табиғат құбылыстарымен заңдылықтарын терең
зерттеген қазақтардың халықтық экологиялық қағидалары қалыптасқан. Осындай тәжірибе
біліктері нәтижесінде ауа райын болжаудың қазақи дәстүрлі болжамдары туындады. Олар
өздерін қоршаған табиғатқа байланысты. Алдымен табиғаттағы өзгерістерге аспан
шырақтары мен жұлдыздарға қатысты болса, қалғаны жануарлар мінез-құлықтары және
өсімдік әрекетіне байланысты жіктеледі. Осылардың негізінде әртүрлі ауа райы
құбылыстарын белгілейтін амалдар қалыптасты. Қоршаған табиғат ортасын бақылап, зерттеп
қалыптастырған қазақтардың түсініктерімен білік тәжірибелері ұмытылуда, сондықтан
оларды жаңғырту өзекті мәселе болып келеді. Мұсылман дінді қазақтар Айды киелі деп
табынатын дәстүр болған. Ай арқылы қазақ жұрты ауа райын алдын – ала болжап білген. Ай
шалқайып туса, онда сол айда күн жайсыз, суық болады, ал Ай еңкіш, еңкейіп туса, онда сол
айда күн жылы, жайлы болады дейді. Айдың үш жаңасында ай толығырақ, өңі ақ, екі ұшы
доғалдау, тік көтерілсе, сол айда жауын – шашын, жел борасын аз болады деп есептейді.
Егер Айдың екі ұшы сүйір, өңі ашық, шалқақ туса, онда сол ай жауын – шашынды, желді,
борасынды болады. Ай туғанда, бұрынғысынан үлкендей көрінсе, сәулесі қызғылт болса,
жауын жауатының белгісі. Толған ай ашық туса, күн жылы, жақсы болады. Ай қызыл түспен
қорланып, әлгі шеңбер кеңейіп барып жоғалса, келесі күн ашық болады. Егер Ай бұлыңғыр
болса – жаңбырға қарсы, ал ашық түсті Ай ауа райының ашық болатындығын білдіреді.
Жұлдыз шақшиып тұрса, күн аязды болады.Күзде Шолпан таңертең көрінсе, қыс жұмсақ
болады. Егер Шолпан күзде кешке таман көрінсе, қыс қатты болады
Тоғыс есебі. Қазақ есепшілері бағзы заманда аспан әлеміндегі және жер бетіндегі сан қилы
табиғат құбылыстарын ұзақ жылдар жіті бақылап, зерттеп, Күн, Ай, жұлдыз секілді аспан
шырақтарының бір – бірімен тығыз байланыстылығын, олардың көк жүзіндегі қозғалыстары
арқылы жыл маусымдрын, ай, тәулік сияқты уақыт өлшемдерін анықтаған. Осы қағида
негізінде нысанаға Ай мен белгілі бір жұлдыздың «кездесуі» алынып, халықтың күн қайыру
жүйесі жасалған.Сан ғасырлар бойы халқымыз табиғат аясында тіршілік етіп, тұрмыс құра
жүріп, оның сан алуан құпия сырларына көңіл бөлді. Қазақ халқының дүниетанымы оны
қоршаған ортаға – кең далалық кеңістікке, географиялық жағдайға, баққан малға оның
шаруашылығына байланысты қалыптасты. Қазақтың табиғат және оның алуан түрлі
құбылыстары дүниетанымдық көзқарасы - біздің ұлттық рухани сезімімізді, адамгершілік
қасиетімен мінез – құлығымызды қалыптастырады және табиғатқа деген сүйіспеншілігімізді
оятады. Халқымыздың шығуы тарихи жағынан тереңге кетіп бүгінгі күнге дейін жеткен
ежелгі жәдігерлерінің қай қайсының да пайда болуы мен пайдалануында белгілі бір ғылыми
негіз бар. Ол көбінесе халқымыздың тұрмыс тіршілігі мен оның кәсібінде, салт – сана
дәстүріне байланысты көрініс тауып отырады. Қазақтардың табиғат құбылыстары туралы
дүниетанымдық мол мұрасының маңызы ерекше, халық қазынасын жан – жақты пайдалану
қажет екендігін бүгінгі күннің өзі талап етуде. Табиғат құбылыстарының қайталанып келіп
отыруын мұқият бақылау қазақ халқының шаруашылық өмірі үшін орасан зор тіршілік
54
тұрмыстық маңызы болды. Халқымыз жыл мезгілдері мен әр жыл мезгіліндегі табиғат
құбылыстарын көбінесе аспан денелерімен жан – жануарлар әрекетіне қарап болжаған. Олар
аспан әлеміндегі негізгі планеталарды жақсы айыра білген. Қазақтар түнгі аспан
шырақтарына қойған аттарын да өздерінің шаруашылық өмірінен алғанын. Халқымыз
табиғаттың сан алуан құбылыстары мен жабайы жан - жануарлар арасындағы табиғи
байланыстың құпия сырларын бақылай отырып, өзіндік тұжырым, қорытындылар
жасағанын, әлі оларға ерекше мән бергенін көреміз. Өзін табиғатпен тұтастықта, табиғаттың
бір бөлшегімін деп тану, халқымыздың табиғат құбылыстары туралы дүниетанымымен
ұласып, атадан балаға ұрпақтан ұрпаққа асыл мұра ретінде өз жалғасын табуы керек. Қазақ
халқының асыл мұраларының бірі - табиғатқа деген аса бір сүйіспеншілігі мен асқан
адамгершілік қасиеті болады. Қазіргі таңда табиғаттағы өзгерістерді анықтау мақсатында
өзім сабақ беретін 3 «А» сынып оқушылары Мусина Аружан мен Тлеубергеова Дильназ
«Құстар ауа райын болжай ма?» тақырыбында зерттеу жұмысын жүргізіп жатыр. Осы
жұмыс арқылы қазақ халқы табиғаттың тынысын жүрегімен тани білгендігіне дәлелдер
тауып отырмыз.
Халық ұғымында табиғат деген қасиетті сөз, туған жер, өскен ел, атамекен, аяулы
өлке, ауылым деген тұла бойыңа нәр беріп, жүрегіңді шымырлататын аса қымбат сөздермен
тепе - тең. Халық табиғаттағы өздері қастерлеген жерлерді «Әулие бұлақ»,«Әулие ағаш» деп
көздің қарашығындай сақтаған. Қарлығаш, аққу, ұлар сияқты құстарды жақсылықтың
жаршысы, бақыттың бастамасы, игіліктің иесі деп қастерлеген. Адамның табиғатқа
тұтынушылығына көзқарасы, оған сарқылмас байлық деп қарауы табиғи тепе-теңдіктің
бұзылуына жол берді. Мұның келеңсіз әсері күшейіп, адамзат экологиялық мәселерді
шешуді белсенді түрде қолға алды. Жер бетін қамтыған экологиялық дағдырыстар мен
экологиялық аппатар және оған туындалған экологиялық зардаптарға байланысты экология
ғылымының қажеттілігі аңық айқындалды.
Сонымен бүгінгі күні экология ғылымы – тірі ағзалардың бір – бірімен байланысын
және олардың қоршаған ортамен қарым – қатынасын, тепе – тендік заңдылықтарын
зерттейді. Экология – бүкіл адамзат баласының шалыс басқан әрбір іс – әрекетіне келешекте
шек қоятын, оның тыныс – тірішілігіне тікелей ат салысатын ғылымның саласы. Ол
қоршаған ортаны кесапат жағдайлардан, кейбір көлденең оқиғалардан сақтауға,табиғат пен
арадағы тепе– теңдікті қалпына келтіруге бағытылған маңызды мемлекеттік және әлеуметтік
шара. ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басталған шағында адамзат қоғамының даму
мәселесі адам мен табиғаттағы қарым - қатынастың дұрыс жүргізілмеуінің арқасында
мүлдем шиеленісіп кетті.Осы жағдайды саналы азаматтың барлығы түсіну қажеттігін және
әрбір азаматтың өмір сүру барысында табиғат пен табиғат қорларын пайдалану үрдісінде
оны таза, мол қазыналы көркем қалпында мәңгілікке сақтау ешбір кезек күттірмейтін мәселе
екенін мемлекет деңгейінде түсінудің қажеттігін Президентіміз Н.Ә.Назарбаев өзінің
«Қазақстан 2030» бүкіл халыққа Жолдауында бірнеше рет айтып өтті.
Адам баласы тіршілік ету үшін өзіне керекті заттарды табиғаттан алады. Сондықтан табиғат
байлығын аялап, қоршаған ортаны ластанудан, бүлінуден қорғау келешек ұрпаққа оларды
табиғи қалпынан бұзбай жеткізу үлкен мәселе. Адамдардың денсаулығына әсерін тигізетін
қоршаған ортаның ауа мен суы, топырағы мен өсімдіктері таза болғаны жөн. Жер
тұрғындарының шаруашылық қызметі қазіргі кезде биосфераны ластаушылардың басты
себепкері болып табылады. Қазіргі өркениет табиғаттағы тепе- тендікті бұзып, қоршаған
ортаны залалын тигізіп отырғаны жасырын емес. Себебі
күн сайын, сағат сайын
өнеркәсіптің газ тәріздес, сұйық және қатты қалдықтары биосфераға түсіп отырады. Ол
қалдықтардан ауаға, суға және топыраққа
химиялық заттар
бөлініп, олар адам
денсаулығына залал тигізеді. Экологиялық зардап бүгінде адам өлімінің 20 пайызына
себеп, болып отыр. Ал кейбір жерлерде жағдай мұнан да қиын. Қазіргі кезде бүкіл жер
шарында адамның араласуынан шет қалған, ластанушы заттардың түспеген бірде- бір жер
жоқ. Адам организімі ластаушы заттарды қабылдағанкезде белгілі бір мөлшерге, немесе
55
деңгейге дейін ғана төзе алады. Ал егер зиянды заттар ол мөлшерден асып түссе, адам
организімі оған төтеп бере алмай, денсаулығы бұзылып, ауруға душар болады.
Қоршаған ортамен, табиғатпен адам өмірі тығыз байланысты. Егер онда кейбір
құбылыстар мен өзгерістер болып ластанудан табиғатқа зиян келсе, адамзат та одан зардап
шегеді, одан айналып өте алмайды. Өзімізді қоршаған сыртқы орта (ауа,су, топырақ) адам
өміріне зор ықпал жасайды. Сондықтан қоршаған ортаны қорғау еліміздің аса маңызды
міндеттері ретінде Қазақстан Республикасының Конституциясында көзделген. Өзімізді
қоршаған табиғатты, яғни биосфераны бүлдірмей таза сақтау, қолдан келсе оны жақсартуға
тазартуға үлес қосу әрбір сапалы азаматтың негізгі өмірлік парыздарының бірі болып қала
бермек. “Табиғат – біздің туған бесігіміз” деп бекер айтылмаған. Қоршаған ортаны, жер
бетіндегі сұлу табиғатты сақтап, оны бұзбай сулар мен топырақты, атмосфералық ауаны
таза күйінде болашақ ұрпағымызға қалдыру – бізге үлкен міндет. Сондықтан табиғатты
жанымыздай сүйіп, өзімізді қоршаған ортаны көзіміздің қарашығындай сақтауымыз керек.
Табиғатқа жанашыр болу-адамзат қоғамына, оның келешегіне жанашырлық жасау болып
табылады.
Қоршаған ортаның ластануының салдарынан пайда болатын аурулар.
Қоршаған ортаның радиоактивтік және таксикологиялық улануы жағынан жер бетінің
ешбір халқы да, табиғи жүйесі де дәл Қазақстан халқындай және табиғатындай зардап шеге
қоймаған шығар, сірә?
Бұлай деуіміздің себебі – атомдық және химиялық өндірістердің, ядролық сынақтар
мен басқа қарулардың ісерінен елімізде көптеген аймақтар күрделі экологиялық дағдарысқа
ұшырады. Республикамыздың Арал өңірі, Шығыс Қазақстан, Семей полигоны және Батыс
Қазақстандағы Азғыр, Тайсойған аймақ апаттар болып табылады.
1949-1989 жылдарда Семей сынақ полигонында 470 ядролық жарылыс болды, оның
26 – жер үстінде, 90 – ауада, 354 – жер астында жасалды. Осылардың салдарынан
тұрғындардың денсаулығы, жануарлар мен өсімдіктер әлемінің табиғи тепе-теңдігі
бұзылды. Ал іс жүзінде қоршаған ортаның радиоактивтік, химиялық заттармен ластануының
әсерінен адам тәнінде тектік және хромосомдық өзгерістердің пайда болуы, сонымен бірге
өсімдіктер мен жануарлардың құри бастауы адамзатқа төнген қауіптің қаншалықты зор
екендігінің айқын айғағы. Осындай генетикалық өзгергіштіктердің салдарынан мысалы,
ұрықтанған жұмыртқа жасушаларының 50%-і өледі, немесе олардан пайда болған
организмдер артына ұрпақ қалдыра алмайды. Гентикалық зардаптар дене мүшелеріндегі
әртүрлі өзгерістер және психологиялық кеселдер түрінде пайда болады. Осындай зардапқа
душар болған балалардың балалардың – 10 пайызы, яғни әрбір 1 млн баланың – 100 мыңы
кеміс болып туылады екен.
Қазақстанның зардапты экологиялық проблемалары көрші мемлекеттерің де
наразылығын тудыруы әбден мүмкін. Сондықтан мемлекеттік деңгейдегі стратегиялық
маңызды шарттардың бірі – халықтың экологиялық тұрғыдан қауіпсіздігін нақты жүзеге
асыру – бүгінгі күннің ең басты да ең негізігі талабы...
Табиғат—құдірет.Жаратылыстың
талабы қатаң.Ол адамға да,тірі
мақұлыққа
бірдей.Құссың ба ? Демек,қанатың барда- самға Тағысың ба?Тұмсығың барда-бауырыңды
жазып көсіл! Сол секілді қанатты ойыңды қиял қонақтай алмас мұзарттарға ұшыр!
Өйткені,сенің атың-Адам!
Табиғат пен тазалық бір ұғым. Түптің түбінде адамзаттың өз қоқысына өзі
тұншығып,опат болатыны пешенеден белгілі.Қоршаған
ортаның
ластануы адам
денсаулығы үшін өте қауіпті.Алайда,осыны біле тұра кейбір адамдар табиғатты
ластайды,күл-қоқыс тастайды,ағаш кеседі,басқа да теріс әрекеттер істейді.Мұның бәрі
айналып келгенде,өзімізге жасалынған қастандық.Сондықтан,туған табиғатты сүйіп,аялап,
қастерлеп жүру-біздің парызымыз.
Табиғат-Анамызға деген қамқорлық арта берсе,Отанымыздың табиғатын аялай
білсек,бұл –Отанды қорғау болып шықпай ма?
Ағаш –өмір сәні. Бүгінімізді емес,ертеңімізді де ойлайық!
56
Табиғат, Жер-Ана, Отан, Туған жер, Атамекен деген құлаққа жылы естіліп, жүрекке
шаттық сезімін ұялататын ұлы да қасиетті,бір-бірімен мағыналас, мазмұнды,бай сөздер.
Адамның өзі табиғат пен Жер-Ананың перзенті.Табиғатты қорғау-Отанды қорғау,табиғат
пен Жер-Ананы сүйе білу,оны аялау-адамның азаматтық борышы.
Жер-Ана! Ана-деуіміз,біз оның аялы құшағын мекен етеміз. Жер бізді асырап отыр.
Қазір әкелеріміздің ауызынан «жер азып барады»-деген сөзді жиі еститін болдық.Бізді
асырап отырған Анамыз азбауы керек!
Жер-Анамыз! Ендеше,оны қастерлеу-барлығымыздың міндетті борышымыз!
Табиғат-бүкіл тіршілік атаулының алтын ұясы және аялы бесігі,құтты қонысы мен
өсіп-өнер мекені. Сондықтан,табиғатты қорғау-әрбір адамзаттың борышы.
Табиғатты қорғау-Отанды қорғаумен бірдей,сол үшін Отанымызды қалай
қорғасақ,табиғатты да солай қорғау керек
Табиғатты аялайық достарым!
Бұл жөнінде ҚР Ата Заңының 6-бабының тармағында Жер және оның қойнауы,су
көздері,жануарлар дүниесі,өсімдіктер,басқа да
ресурстар мемлекет меншігінде болады.
Бірақ оны күтіп, баптау әр азаматтың міндетті борышы делінген.
Сондықтан
айналамыздағы табиғат - Ананы қорғау, күтіп, баптау арқылы
экологиялық апаттан құтылатынымызды естен шығармауымыз керек.
Сөзімді мына бір өлең шумағымен аяқтағым келіп отыр:
О, табиғат тіршілікке бесік болған мекенім,
Құшағынан нәр алып, мұратыма жетемін.
Алақанмен аялаймын ұл-қызымдай үйдегі,
Азаматтық борышым -қорғаушың боп өтемін.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Әдебиет
Экология және табиғатты тиімді пайдалану. Ә. Бейсенова, А. Самақова, Т. Есболов,
Ж. Шілдебаев.
Экология негіздері.Ғ. Сағымбаев.
Экология, Г. С. Оспанова, Г. Т. Бозматаева. Денсаулық журналы.
Бейсенова Ә.С., Шілдебаев Ж.Б., Сауытбаева г.З. Экология, Алматы, “Ғылым”, 2001 236 бет.
Баешов Ә., Айтбаев Н., Қышқыл жаңбырлар және олардың ортаға әсері. Химия
мектепте -2003.-3-9-14 бет.
Банников А.И. др. Основы экологии и охраны окружающей среды М., Колос, 1996.
Коробков В.М., Предельский Л.В. Экология. “ростов на Дону” 2001
Сағынбаев Г.К. Экология негіздері. Алматы. 1995.
Экзарьян В.Н. Геоэкология и охрана окружающей среды М., 1997.
ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУДЫҢ ЖОЛДАРЫ
Жомартова Т. Б.
Қазақстан Республикасы Астана қаласы № 3 мектеп-гимназиясының қазақ тілі мен
әдебиеті пәнінің мұғалімі
Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың: «Қазақстанның болашағы қазақ
тілінде жатыр. Қазақ тілі әлі бірте-бірте мемлекеттік қызметте, экономика мен өмірдің
барлық саласында басымдық танытатын болады» деген сөзін басшылыққа ала отырып
қазақ тілінің бүгінгі кездегі рөлі зор дер едім. Әр адамның жүрегі тіл дегенде тебіренетіні
57
анық. Тіл туралы сұрақтар кез келген адамды мазалайды. «Өзге тілдің бәрін біл, өз
тіліңді құрметте»,- деп ұлы ақын Қадір Мырза - Әлі жырлағандай, өзге тілді білу қажет,
ал өз тілімізді одан да артық білген жөн .Баланы бақша табалдырығынан бастап ана тілін
құрметтеуге шақырып, насихаттау керек. Қазір балаларға арналған
әдеби
көркем
әдебиеттер мен ертегілер шығып, театрда қазақша қойылымдар көрсетіле бастады. Бұның
бәрі - тілді дамыту үшін істеліп жатқан игі істер.Тілдің сапасын арттыру жөнінде
кемшіліктер де жоқ емес. Көшеде кетіп бара жатқан екі қазақтың өзге тілде сөйлеуі
қынжылтады. Оларға ескерту жасамаймыз. Ең алдымен балаларды ана тіліне дәріптесе, онда
осындай дәрменсіз жағдайға келмес едік.Тіліміз арқылы мәдениетімізді, дінімізді
дәріптейміз, өнеге тұтамыз. Елдің болашағы-балаларымыз. Сондықтан өзге елде білім алып
жүрген жастарымыз бір-бірімен ана тілінде еркін сөйлеп, елінің тілінің мәртебесін көтеріп,
ана тіліне деген сыйластығы мен құрметі жойылмағанда ғана тіліміздің болашағы жарқын
болады деп үлкен сеніммен айта аламыз.
Тілсіз өмірді елестету қиын. Сондықтан
болашағымызды бұлыңғыр қылуға жол бермей, тіл дағдарысына төтеп беріп, тілімізді
қастерлеу біздің қолымызда.Тіл-барлық адамзаттың ең басты, керекті қазынасы. Ол жоғалса,
халық та, ел де жоғалады. Тілімізді шұбарлап өзге тілді аралас сөйлеу –тілге істелген қиянат.
Сол себепті де «Тар жол тайғақ кешу жылдары» жалаң аяқ жар басып, біреудің босағасына
қашып, қиындықпен алған ата-бабамыздың қайтпас қазынасын құрметтейік. Тіл үшін үлкен
тірек болар- сол тілді сөйлейтін адамдар. Сен тілді құрметтесең, сені елің құрметтейді.
Еліміз көп жылдар бойы аңсаған тәуелсіздікке қол жеткізісімен, қазақ тілі де мемлекеттік тіл
мәртебесіне ие болды. Енді сол мәртебесі бар тіліміздің қолдану аясын кеңейту мәселесін
көтеру керек. Осы орайда оқу орыс тілінде жүретін мектептердегі қазақ тілі пәніне көңіл де,
ықылас та жылдан-жылға артып, оқытудың тиімді әдіс-тәсілдері, технологиялары бойынша
зерттеу жұмыстары, оларды тәжірибеге енгізу шаралары қолға алынды.
Мемлекеттік тілді саналы меңгерту, оны өз деңгейінде қажеттілікке айналдыру көп
уақытты қажет етеді. Оқу орыс тілінде жүргізілетін мектептерде қазақ тілін меңгертутуралы
материалдың қайсысында болмасын, ауызша,жазбаша жұмыс түрлері қатар келіп отырады.
Оқушылардың дұрыс оқып, дұрыс жазуға машықтануына, тілдің орфографиясы мен
орфоэпиясының заңдылықтарын түсіндіруге бағытталады. Бала негізгі мектепте бастауышта
алған білімдерін жалғастырып, білім мазмұнын қоршаған орта тақырыптары арқылы
толықтырып, грамматикадан алған білімдерін тәжірибеде дұрыс қолдануға дағдыланады.
Жоғарғы сыныптарда тілдік конструкцияларда сөйлеу әрекетінде еркін қолдану,
тілдің фонетикалық, лексикалық, морфологиялық, синтаксистік құрылымын стилистикалық
ерекшеліктерін танып, оны теориялық жүйелеу мен өз бетінше сөздік қорын байыту әрекетін
қамтамасыз ету қарастырылады.
Білім беру саласында түрлі технологиялар енгізілуде. Бірақ солардың ішінен
қажеттісін таңдап, сабақтың әр кезеңінде тиімді қолдану басты талап. Мәселе
технологияларды кеңінен пайдалану емес, мәселе тұлғаны нәтижеге бағыттай білім беруде.
Тіл үйренуге деген тәрбиені отбасынан бастауды дәстүрге айналдырып, оны ата-ана
тәрбиесінің бір үрдісі ретінде қалыптастырған жөн. Ол үшін ата-аналардың қолынұзартып,
көзін ашар оқу-әдістемелік көмек қажет.Кез келген өркениетті елдердің мақсаты-көп тіл
білу.Көп тіл білмеген (оның ішінде қазақ тілін )қазақ баласының ертеңі бұлдырболатынын
әрбір ата-ана сезіну керек.Бұдан артық қандай қажеттілік болуы мүмкін.
Содан кейінгі бір мәселе, қазақ тілінің оқулығы қазақ тілінің өз табиғатынан туындап,
оның жанды көрінісі болу керек.Қазақ тілінің өзіне тән табиғи болмысы сақталу керек.
Қазақ тілін игерудің басын ашып алу керек.Оны игерудің деңгейін қарастырамыз.
Бірінші саты, ауызекі-тұрмыс тілі, яғни бала отбасында, достарымен, көрші-қолаңмен
күнделікті тұрмыс мұқтажын өтей алатындай дәрежеде еркін сөйлей алады. Бұл балалар
үшін төрт жағдаят: сабақ (күнде сабаққа барады, үйде сабақ дайындайды), тамақ (күнде
бірнеше рет тамақ ішеді), киім (мектепке барарда киінеді, келген соң киім ауыстырады),
ойын (бала ойынсыз отырмайды). Олар-баланың алдынан күнделікті әлденеше рет оралып
кездесіп отыратын, етене таныс және күнделікті зәру әңгімелер болғандықтан есіне тез
58
сақтайды, сол жағдаяттарға орай пайдаланып дағдыланады. Екінші саты, оқушылар үшін
ауызекі-пән тілі, яғни балалар мектепте өздері өтетін пәндер (математика,сурет, тарих)
төңірегінде еркін сөйлей алады.Сол сыныпта өтілетін пәндергебайланысты сөздер мен
сөйлем үлгілерін меңгере бастау керек. Өзінің ана тілінде өткен пәндерінің екшелген
мазмұны қазақ тілі сабағында қайталанып отырады. Мұның өзі өткенді пысықтаудың бір
жолы.
Осыдан барып келешек іскеритілдің негізі қалана бастайды. Үшінші саты , ауызекііскери тіл, яғни басқару-ұйымдастыру істерін қазақша жүргізе алады. Төртінші ауызекіәдеби тіл яғникөркемшығармаларды түсініп, әдеби сөйлей алады. Ақын-жазушылардың
шығармаларын оқып, олардың мазмұнын аңғара алатын болады.
Ендеше қазақ тілінде сөйлеуді осы ретпен сатылап үйретуіміз керек.Соның өзінде
сыныптағы бүкіл балалар мектеп бітіргенде осы төрт деңгейді түгел меңгеріп кетеді деу
қиын, ол мүмкін де емес. Бірінші деңгейді көпшілігінің меңгеріп алуына болады. Әрі қарай
жаңа сатыға көтерілген сайын, тіл үйренушілер саны бірте-бірте екшелеп қала береді.Соңғы
деңгейгебалалардың бір бөлігі ғана жетеді. Бүгінгі күннің «ұраны» ретінде бірінші деңгейді
алсақ та жетер еді.
Әр сабақта оқушылардың сөйлеу тілін дамытуға көп көңіл бөлу керек. Сөйлеу тілді
дамытуда диалогтың рөлі зор. Диалог-екеуара сөйлесудің ең негізгі түрі. Адамдар қарымқатынасты амандасудан бастайды. Сабаққа кіргеннен оқушылармен сөйлесу басталады.
Кезекшінің ақпарымен танысу үшін оған сұрақтар қоясың, ол жауап береді. Міне, диалог
басталып кетті. Оқушыларға белгілі бір тақыырыпта тапсырмалар беру арқылы сұхбаттар
құрылады. Диалогтік сөйлесуді естіп-тыңдаумен біртұтас та, жекелей де пайдалануға
болады. Мақсатты ұйымдастырылған жағдаяттар арқылы ауызекі сөйлесуге үйретуоқушыларды қызықтырады. Диалогтік сөйлеу коммуникативтік оқытудың негізгі
ұстанымына сәйкес келеді.Ауызекі сөйлесу-жауаптасу арқылы жүзеге асырылады, Ең
бірінші диалогпен танысу керек, оны жаттап алу керек, содан кейін диалогті рөлге бөліп
қойылым етіп көрсету керек. Ауызекі сөйлеу тілдерін жетілдіруде сөздер мен сөз
тіркестерінің қолданылуын, сөйлем құрастыруды, тұрақты сөз тіркестерін қолдануды сұрақ
қоюдың барлық түрлерін үйрену тиімді. Оқушылардың сөйлеу дағдылары ауызекі сөйлеу
жүйесінен, сұраққа толық жауап беруден, оқығандарын ауызша да, жазбаша да мазмұндап
беретіндей дағды-машықтарынан, ойын жаза білу дағдыларынан құралады. Қазақ тілін
оқытқанда алдына бір мақсат қояды, оған оқушылардың сөздік қорларын байыту, қазақша
ауызекі сөйлесуге, сауатты жазуға үйрету, сөйлесуге, көргендерін әңгімелеп беруге үйрету
қажет.
Күнделікті өмірдегі сөйлеу әрекеті тек екі, үш кісі арасындағы сияқты пікірлесуден
ғана тұрмайды. Адамдар өзінің ойын,пікірін, мақсатын, арманын, жоспарын белгілі ортада,
белгілі жағдаятта басқалармен бөліскенді ұнатады. Жұмыс жағдаятында баяндама жасау, өз
пікірін кең түрде білдіру, өз пікірін дәлелдеу, белгілі бір мәселе туралы хабарлау сияқты
толып жатқан монологты қажет етеді.
Ауызша, сөйлеуге үйретуде диалог қандай қажет болса, монолог та сондай қажет,
өйткені күнделік өмірде біреумен сөйлесу де, өз ойын кең түрде білдіру де кең көлемде орын
алады. Монолог туралы мына мәселелерге назар аударады:
-монологта тыңдаушының мәселеге көзқарасы ескеріледі:
-монолог – бір адамның сөзі бойынша әңгімелеу;
-монологта адам белгілі бір мәселе туралы өзінің ойын кең түрде баяндайды;
-монолог көлемді болады;
-монологтың тақырыбы мазмұнды болады;
-монологтың құрылымы байланысты сөйлемдерден түзіледі;
-монолог көпшілікке бағытталады;
-монологта сөздерді таңдау, оларды дұрыс байланыстыру, көңіл күй, ойды түсінікті,
дәлелді білдіруге мән беріледі (Т.А. Ладыженская).
59
Оқушылардың тілін дамытуда үлкен орын алатындардың ішінде сабақта
көрнекіліктерді қолдану болып табылады. Көрнекі құралдарды қолдану арқылы оқушы
өздері сөйлейді, достарының сөйлегенін естіп қабылдайды. Таблицалық көрнекілік-бұл
мектепте көп тараған және қазақ тілін оқытуда жиі қолданылатын өте пайдалы әдістемелік
құралдың бірі. Схемалық көрнекілік-бұл қазақ тіліндегі заңдылықтырды схема түрінде
көрсететін көрнекіліктің түрі. Плакаттық көрнекілік-оқушылардың сөздік қорын толықтыру
мақсатында жасалған плакат, сөз мағыналарын байқату үшін жасалған плакат. Жазу емлесі
мен тыныс белгілеріне арналған плакат.
Тақта көрнекілігі-бұл қазақ тілін оқытуда ерекше көп қолданылатын көрнекілік түрі.
Көрнекі құралдардың түрлері. Әдіскерлік, педагогикалық тұрғыдан жасалу үшін
оған талаптар қойылады. Көрнекі құралдарда берілген материалдардың мазмұны мектеп
бағдарламасына негізделген, сөйлемдері ұзақ, мәтіндері ауыр болмауы керек. Олар таза,
әріптері анық, жазуы сыныпқа түгел көрінетіндей үлкен болуы керек.
Сабақта мұғалім оқу мазмұнын ауызша түсіндіру мен көрнекіліктерді ұштастырып,
бірінен соң бірін алмастырып отырғаны дұрыс. Тіл дамытуда көрнекі құралдар өте үлкен
рөль атқарады. Олар тіл дамыту сабақтарын жеңілдетуге ықпал етеді. Мол тәжірибе
жинақтап, оны кеңейту мен тереңдету шеберлігін игеру арқылы бала қоршаған ортадағы
заттар мен құбылыстарды қабылдауға үйренеді және бұл тәжірибені өзінің әр түрлі
практикалық ойлау әрекеттерінде пайдаланады.
Енді солардың бәрін дұрыс жаза білу үшін грамматикалық білім де қажет.
Оқушылардың грамматикалық білімін көтерудің бірден-бір жолы ережелерді оқыту,
түсіндіру, тәжірибеде қолдантып көрсету болып табылады. Бүгін біздің алдымызда тұрған
мақсат-оқушыларға қазақ тілін меңгерту ғана емес, сонымен қатар алдымызда отырған
шәкірттердің Отанының қасиетін сезініп, оның алдындағы ұлт жауапкершілігін ұғынып,
Отаны үшін бәріне баруы болып саналады. Сол сияқты, барлық отандастардың Отанымен
рухани байланыста болуы, туған жерге, Отанға деген сүйіспеншілігі патриотизмнің қайнар
көзі.
Әдебиет
1. Адамбаева Ж.Д. Жаңа кезеңдегі қазақ тілін оқытудың басты бағыттары, «Қазақ тілі
Қазақстан мектебінде» журналы, №1, 2007 ж.
2. Жанпейісова М.М. «Модульдік оқыту технологиясы оқушыны дамыту құралы дамыту
құралы ретінде», Алматы, 2002 ж.
3. «Педагогика жаршысы ШҚО», №1, 2007 ж.
4. Жапбаров Амангелді. «Оқушылардың ауызша сөйлеу әрекетін дамыту», Алматы, 2008.
СОЦИАЛЬНОЕ ПРЕДОПРЕДЕЛЕНИЕ КАК ОСНОВА
ИНДИВИДУАЛЬНОСТИ ЛИЧНОСТИ
Жунусова Г. Т.
Бишкекский Гуманитарный Университет
Предлагаемая статья посвящена изучению или возможно попытке понять мнение
авторитетных ученых на предмет социального предопределения сути человека, как основу
индивидуальности каждой личности.Такая позиция связана с желанием выйти за пределы
привычного уклада исследований, что может подтолкнет к пересмотру или же выйти наравне
с мнениями выдающихся лиц на предмет исследования. Сложно объяснить ту глубину
отношений к сути человеческому предопределении, пока не посмотришь на данный вопрос с
точки зрения природы данной социальной стороны. Суть вопроса состоит в том, чтобы
60
раскрыть феномен социальной предопределенности сути человека, как основу
индивидуальности необходимо рассмотреть всю историческую динамику становления и
развития каждой общины за основу, которой стоит жизнь каждой определенной личности в
соразмерности с жизнью среды. Это глубокая мудрость природы человеческой
жизнедеятельности, запрограммированная именна на такую жизнь, является не иначе как
предопределенностью. Тем не менее: “... жизнь и деятельность каждого человека, весь его
характер, весь его умственно-нравственный уклад коренным образом определяется другими
людьми, тем "обществом", которое его окружало и окружает (семья, товарищи, школа,
земляки и все люди, с которыми он встречался в жизни) с первых дней рождения и в течение
всей жизни.”/5, стр. 16/. Это исторический факт и оно полностью показывает, что
социальное предопределение является социальной позицией каждой личности. Не умаляя
анатомо-физиологические особенности строения человека мы считаем, что они и придают
определенную роль своего назначения и личности остается лишь выполнять суть
предопределения и реализует свои социальные взаимоотношения. Н: спортсмен опираясь на
свои физические данные выбирает тот или иной вид спорта, но даже занимаясь им он
включен в ту социальную среду и предвнесет определенные доли в собственное
мировоззренческую концепцию роста, как спортсмена. И находясь в той среде он сможет
внести определенную свою лепту, что станет показателем устойчивости или неустойчивости
среды обитания. Великий русский психолог и социолог XX века Лазурский и известный
философ С. Л. Франк,определяя классификацию личности показали в соразмерности двух
психологических механизмов: эндопсихика – как результат внутренних механизмов
проявления человеческой психики и экзопсихические проявления, связанные с отношением
личности к внешними объектам социальной и общественной среды. В данный момент нас
интересует вторая классификация, по которой гласит, что индивидуальность человека
определяется: «… его отношениями к окружающим явлениям, тем, как каждый человек
реагирует на те или иные объекты, что он любит и ненавидит, чем интересуется и к чему
равнодушен» /2, стр. 4/. По его мнениюэкзопсихические проявления: «… всегда отражают
на себе в большей или меньшей степени внешние, окружающие человека условия, ту
обстановку, среди которой он живет и действует» /2, стр. 4/. Так Лазурскому удается одним
из первых, в русской научной среде дать полноценную теорию личности, характеризуя в
общих чертах три уровня: низший, средний и высший. Исходя из данной теории на низком
уровне рассматриваетсянедостаточно приспособленные, в силу подавляемости окружающей
средой личных интересов и запросов личности. Средний уровень называя
приспособленными, приводит лиц более инициативных и позитивных, которым все таки
удается мало мальски реализовать себя. Вот на высшем уровне люди талантливые и
высокоординарные, которые сумели не только реализовать себя, но и претворить в жизнь
основные свои идеи и их характеризует автор как «приспособляющих». Им удается не только
приспосабливаться, но и приспособить к своим требованиям окружающую
действительность. Абстрагируясь от этих мыслей, попробуем проделать маленький анонс
историческому процессу предопределенности человека. Здесь следует приводить мысли от
Маркса, что: “... обстоятельства изменяются именно людьми” /3, стр. 2/ и этот факт ясно
показывает сильную позицию человека в жизни среды и общества, через различные
манипуляции и активности. Активность человека способствовало созданию различной среды
обитания, которые в закономерности отвечал всем его требованиям, в соразмерности влияя
на его собственное мировоззрение. Творчески созерцая результатом своих действий, человек
сумел построить все мыслимые и закономерные общественные слои, что вызывало,
разумеется определенные трудности в процессе становления. Последовательность изменений
в общественной жизни, способствовало росту потенциала, что уже было движимо целым
интеллектуальным арсеналом отвечающих потребностям, исходящих из нужд. “Первая
предпосылка всякой человеческой истории — это, конечно, существование живых
человеческих индивидов”. /3, стр. 19/. Зависимость частной жизни человека от социального
сообщества не только в современном мире стало возможной и необходимым атрибутом, это
61
и есть та социальная предпосылка, как и анатомо-физиологическая заданность человеческого
существа. В таком случае желание понять данный феномен не вызывает удивления. “Жизнь
и деятельность любого человека мы не можем понять, не изучивши жизни и деятельности
других людей, их взаимных влияний, их взаимоотношений, их совместного
существования”/5, стр. 17/. Раз дело предстоит так, то следует принять во внимание и учесть
всех закономерных социальных перемен, которых пришло пережить человечеству, возможно
на сегодняшнюю форму существования. И в то же время даже беглый взгляд историческому
хронологическому росту социальных процессов показывает связи социальной
обусловленности человека и наличие индивидуальных перемен. Неоспоримо, - пишет в
своей монографии Сарджвеладзе - что человеку до его формирования в качестве личности (и
даже до его рождения), в определенном смысле заранее отведено некоторое "место" в
системе социальных отношений /4, стр. 33/. Примером автор приводит факт принадлежности
к определенной нации, семейным и гендерным и иным показателям личности. «Также
заранее человеку задается программа той культурной и ценностной среды, воспроизводство
которой является одной из задач его дальнейшей жизнедеятельности» / 4, стр. 33/. В работе
Сарджвеладзеуказывает, что: «…статус не только "задается" лицу социальным окружением,
но в определенной степени он "создается", овладевается и достигается самой личностью» /4,
стр. 32/. Это мнение можно соотнести с тем, что заданность и есть тот фактор возможной
социальной
предопределенности
каждой
личности
и
является
показателем
индивидуальности, который и определяет в данном случае социальный статус личности.
Возможно это и программа жизнедеятельности человека и индивидуальные основы личности
составляют динамику социальной предопределенности и развивают основы собственной
социальной стороны в процессе становлении личности в процессе определенной
деятельности. «… сама совместная деятельность возникает не добровольно, а стихийно,
представляется данным индивидам не как их собственная объединенная сила, а как некая
чуждая, вне их стоящая власти о происхождении и тенденциях развития которой они ничего
не знают; они следовательно, уже не могут господствовать над этой силой, - напротив,
последняя проходит теперь ряд фаз и ступеней развития, не только не зависящих от воли и
поведения людей, а наоборот, направляющих эту волю и это поведение» /4, стр. 33/. Формы
общения и общего существования были разными, имея характер временной или
исторической предпосылки, что имело свои причины и смысл оправдывающий
предопределенностью «Быть». В этом и главная причина предопределенности, благодаря
которой человек сумел пройти те общественные строи и дойти до современного состояния.
Маркс и Энгельс констатируя: «… первую предпосылку человеческого
существования…» - приводили именно: «… ту предпосылку, что люди должны иметь
возможность жить» /3, стр. 26/. Рассматривая общую историю человеческой
жизнедеятельности им удалось разделить их на три акта. За первым определяется: « …
производство средств, необходимых для удовлетворения этих потребностей, производство
самой материальной жизни» /3, стр. 26/. Второе включает в себе удовлетворенную первую
потребность: «… действие удовлетворения и уже приобретенное орудие удовлетворения
ведут к новым потребностям» /3, стр. 27/. Третий исторический акт по Марксу и Энгельсу:
«… заключается в том, что люди, ежедневно заново производящие собственную жизнь,
начинают производить других людей, размножаться: это отношение между мужем и женой,
родителями и детьми, семья» /3, стр. 27/. Итак, определяя насущные потребности
человечества Маркс и Энгельс дали определенное направление развития жизнедеятельности
человека и это по сути дела главное в составляющем жизнедеятельности человечества.
Теперь рассмотрим более современный взгляд на предмет дискуссии. Сарджвеладзе
приводит еще более интересную аргументацию, а именно о «соучастии» человека с
социальной средой по тому: «… какое место будет он занимать в системе социальных
отношений» тем самым: «… личность проявляет определенную активность в плане
овладения тем или иным социальным статусом, но во многих обществах сама социальная
среда в определенной степени способствует индивидуальному движению в социальном
62
мире, давая возможность индивиду (а в некоторых случаях даже требуя от него) самому
определять свое место и овладеть им» /4, стр. 33/.
Как видно, эти два утверждения так независимо друг от друга на расстоянии времени
дополняя, расскрывают суть вопроса, тем самым подталкивая нас последовать за
теоретическими мыслями авторов. Естественно, аналогичные выдержки можно встретить в
научных работах многих современных ученых, но, нам предстоит не только опираться на
данные мнения, но и оттолкиваться в определенной степени от них, ибо мы находим в них
нужный нам точку соприкосновения, т. к. в них уже даны некоторые аспекты поднимаемого
нами вопроса. Суть вопроса в том, что модель поведения меняется со временем, что и
приводит к социальным переменам. По заданности или запрограммированностью
человечество само по себе строит свою жизнедеятельность, т.к. социальные процессы имеют
определенные свои системы координат. Ценность этих теоретических мыслей заключаются в
том, что нам дается возможность в очередной раз понять, что вопрос о социальной
предопределении и есть основа индивидуальности каждой личности. Весм нам известно, что
центр управления сценарием собственной жизни для человека является когнитивный и
эмоциональные аспекты, также планы на самореализация, который обеспечит весь колорит
его дальнейшей жизнедеятельности. Резерв потенциальных возможностей каждой личности
может иметь в себе ту силу механизма самореализации, что в дальнейшем способствует
воздействии на окружающую среду.
Научные
достижения
заявляют,
что
есть
оптимальные
варианты
предрасположенности человека к среде в семье и дальнейшей становлении учится именно с
каждым личностным ростом, определяя собственные социальные позиции. Этому пример
научные открытия Д. Боулби по теории привязанности. Человеческому детенышу требуется
долгое время пройти прежде, чем обрести собственное Я и этому причиной выступает
предопределенность такой природы. По другому быть не может, ибо это определяет
сознательный ход действий, как основу самой предпосылки. Возможно, бытие определяя
сознание может предопределить и социально-психологический колорит роста личности, т.к.
это более приемлемо в тех рамках, что: “... история не растворяется в «самосознании», как
«дух от духа», а что каждая её ступень застаёт в наличии определённый материальный
результат, определённую сумму производительных сил, исторически создавшееся отношение
людей к природе и друг к другу, застаёт передаваемую каждому последующему поколению
предшествующим ему поколением массу производительных сил, капиталов и обстоятельств,
которые, хотя, с одной стороны, и видоизменяются новым поколением, но, с другой стороны,
предписывают ему его собственные условия жизни и придают ему определённое развитие,
особый характер.” /3, стр. 55/. Исходя из этой концепции авторы делают такое заключение:
“... обстоятельства в такой же мере творят людей, в какой люди творят обстоятельства”
/3,стр. 55/. Занимаясь изучением реальных жизненных процессов психологи и социологи
открыли для себя удивительный феномен, который заключается именно в необхоимости
социальной бусловленности жизнедеятельности каждой личности, которые в свою очередь
зависимы наличием характерными им свойствами. Каждая страна имеет огромные арсеналы
взаимоотношений, включенных в системы координат общественного сознания начиная от
языковых до национально идеологических, которые буквально помогают становлении
гражданина той страны и среды, где обитает человек. Иначе и быть не может. Значит это и
является предопреленостью и предрасположенностью личности к этим социальным
явлениям. Завершая эту мысль, снова приведем изречения от Маркса и Энгельса и вот в чем
они заключаются: “... уже с самого начала обнаруживается материалистическая связь людей
между собой, связь, которая обусловлена потребностями и способом производства и так же
стара, как сами люди, — связь, которая принимает всё новые формы, а следовательно
представляет собой «историю»...” /3, стр. 44-45/. И исторически так сложилось и наше
понимание социальной предопределении включают и эти соображения. Не менее глубокий
анализ был сделан Э. Фроммом, который в свое время выявил: “... что различные
побуждения человека, являющегося в первую очередь существом социальным, развиваются
63
вследствие его потребности в ассимиляции (предметом) и социализации (в отношении
людей) и что формы ассимиляции и социализации, порождающие его основные устремления,
зависят от социальных условий, в которых человек существует” /6, стр. 50/. Необходимо
отметить, что те формы производительности о которой писал Маркс быстро был перенят и
подан лишь в констексте производительности, не лишая смысл социальной обусловленности
среды. Э. Фромм очень четко уточнил этот момент: “Целью Маркса было общество, в
котором сам человек представляет собой многое, а не то, где он много имеет или много
потребляет”.
/6, стр. 57/. Возможно, так Маркс придавал значение природной
созидательности человека. Чтобы не было, это цепочка мыслей подводит к завершению тем,
что подчеркнул вероятность факта: потребительский дух уничтожил все гуманные и
социально ориентированную природу человечества, тем самым предопределил иной курс,
замыкающий круг (запрограммированной) абсолютной предопределенности скорее
обеспечивая отход от курса главной, своей сути предопределенной. Этот беглый анализ дал
нам понять, суть феномена социальной предопределенности сути человека определяет
основу индивидуальности каждой личности, тем самым делая зависимым от социальных
сторон своей жизнедеятельности. Значит человек не всегда был и не может быть свободен от
социальной среды, и не должен. Это и определяет способность включенности через
трудовую деятельность в общую программу действий. Э. Фромм ввел понятие
“Нормативный гуманизм” – который показывает, что: “ ... у человека есть специфически
человеческие потребности, которые необходимо удовлетворять”. /7, стр.486/.Естественно, не
вызывает сомнения, что: “Потребности рассматриваются как организующие тенденции,
придающие смысловое единство и целенаправленность поведению личности. Отсюда
поведение индивидуума может быть понято на основе динамики удовлетворения таких
потребностей.” /1, стр. 1403/. В современном мире созданы и создаются эффективные
формы менеджмента, куда вошли различные механизмы коммуникаций, которые в свою
очередь гарантируют обеспечить участникам стабильность в реализации собственного
интеллектуального и личного потенциала. Данные программы направлены на развитие
потенциальных возможностей каждой личности в соответствии с требованиями той среды,
где предстоить осущесвить план реализации действий. Возможности влияний таких планов
пока еще не изучено, но по продаже книг можно сделать вывод, что вопросы социального
предопределения хотят опередить различными программи. Такие подходы как своего рода
руководство или путеводитель жизнедеятельности современного человека остается лишь
определить свои приоритеты и способности и принимать участие в создании себя, правильно
выбирая программу, где сможет привить те или иные навыки. Возможно есть еще другие
механизмы работы, но руководство всегда полезна своей прогматичностью. Она может
обеспечить стабильность уже тем, что обучив человека к социально приемлемому способу
передачи или получения необходимого продукта, даже интеллектуального. Эта мысль дает
понять, что позиции Маркса и Энгельса остаются актуальными и в совремемнном мире,
только по требованию времени имеет иные масштабы и человечество научилось соразмерить
свои мозможности улучшая пути их реализации. Таким образом, за основу своих
исследований мы берем механизмы социально-психологических факторов становления
личности, как первичных причин достижения устойчивости среды. Преследуя цели
конструктивного решения данного вопроса мы нашли разнообразие мнений, дополняющих
друг друга, один из которых показывает механизмы рычагов вопроса социального
предопределение сути человека как основу индивидуальности. Каждой личности остается в
индивидуальной форме выполнить эту программу предопределения. Также, проанализировав
вышеназванные источники, мы вплотную подошли к основному моменту, из-за чего был
сделан такой анализ, раз социальное предопределение является основой индивидуальности
личности, то следует принять тот факт неизбежности претворения в жизнь социально
заданной программы индивидуально. Это значит, что процесс становления личности
характеризует ростом личных показателей перед собой, овладении собственной позиции в
сфере подаваемых извне, но даже это и может выступить по сути предопределением.
64
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Литература
Корсини Р., Ауэрбах А. Психологическая энциклопедия. (Raymond Corsini, Alan Auerbach
«Concise Encyclopedia оf Psychology», 2nd ed., 1996).
Лазурский А. Классификация личностей. Петербург, 1921 г. OCR: medobozrenie.ru
Маркс К., Энгельс Ф. Соч. изд. Второе. Государственное издательство политической
литературы. М.: 1955.
Сарджвеладзе, Н. И. Личность и ее взаимодействие с социальной средой. Тбилиси:
«Мецниереба», 1989. — 138 с.
Сорокин Π.Α.Общедоступный учебник социологии. Статьи разных лет / Ин-т
социологии. - М.: Наука, 1994. — 560 с. - (Социологическое наследие). - ISBN 5-02013464-3 (в пер.).
Фромм, Э. О неповиновении и другие эссе: (пер. С англ.) Эрих Фромм. М.: АСТ Астрель:
Политграфиздат, 2012. — 217, (7) с. — (Философия. Психология).
Фромм, Э. Здоровое общество/ Эрих Фромм; пер. с англ. Т. Банкетовой. – М.: АСТ
МОСКВА: ХРАНИТЕЛЬ, 2006.- 539, (5)..- (Философия. Психология).
РЕЛИГИОЗНЫЕ ТЕЧЕНИЯ В КАЗАХСТАНЕ И ИХ ОСОБЕННОСТИ
Жумарова С.Т.
научный руководитель к. психол. наук Нурадинов А.С.
Евразийский национальный университет им. Л.Н Гумилева
Современная религиозная ситуация в Казахстане характеризуется ослаблением
влияния традиционных религий в обществе вследствие длительного религиозно-духовного
вакуума, имевшего место в советский период истории Казахстана. В последнее время
наблюдается целенаправленное проникновение на территорию Казахстана нетрадиционных
исламских и протестантских религиозных объединений, а так же новых культов, имеющих
деструктивный характер. Деятельность большинства таких объединений, которые
провозглашают своими целями полную «исламизацию» или «евангелизацию» Казахстана,
координируется и финансируется зарубежными центрами. Масштабы деятельности
деструктивных религиозных объединений в последнее время увеличиваются./1 стр 162./
Религиозная ситуация в Казахстане
Неслучайно за короткий срок в Казахстане появились нетрадиционные для нашего
народа многочисленные протестантские церкви новой волны. Их в республике
насчитывается более 500. Наиболее крупные церкви, на которые приходится более 70%
верующих, расположены в крупных городах страны, таких как Алматы, Караганда,
Шымкент. Там же сосредоточены их главные республиканские и региональные управления,
координационные центры, межконфессиональные миссии. Так, например, евангельские
христиане-баптисты на сегодняшний день, по данным их центра, объединены в 269 общины
и 124 группы. /2/ По некоторым сведениям, сегодня в каждом городе республики есть как
минимум одна баптистская и адвентистская церковь, широко представлены общины
пятидесятников и общины евангельских христиан «духа апостолов». Особенно
показательным является процесс усиления влияния среди казахстанской молодежи
различных деструктивных около- и псевдорелигиозных организаций – сект и культов.
Опасность этого процесса состоит прежде всего в том, что для молодежи духовная сфера
жизни все больше становится ценностной ориентацией, регулирующей социальное
поведение, психологию общения, философию отношения к жизни.
Характеристика основных нетрадиционных религиозных течений
Церковь «Саентологии» Основной догмой религиозной организации «Церковь
саентологии», известной в мире как «Центр Дианетики» является обречение мира на
65
уничтожение и имеется только один шанс к спасению - это изучение дианетики (псевдонаука
о человеческом мышлении).
Свидетели Иеговы «Свидетели Иеговы» являются в настоящее время одной из самых
крупных по численности конфессий в республике. Источником их веры является Библия, но
в их собственном, новом переводе, а также труды руководителей Бруклинского центра и
красочные журналы. Большое внимание уделяют свидетели Иеговы распространению
религиозно - пропагандистской литературы. В настоящее время их литература «Сторожевая
башня» выпускается более чем 160 языках тиражом более 37 млн. экземпляров, журнал
«Пробудитесь» - на 81 языке тиражом около 34 млн. экземпляров. Большую работу
проводят члены организации Свидетелей Иеговы по привлечению новых людей в секту. Для
них характерен активный прозелитизм: они проводят индивидуальную работу с прохожими
на улицах, в транспорте, на остановках, совершают обходы квартир. Ведут учет времени,
отведенного на беседы с людьми. Примерно 60 часов бесед должен провести подсобный
пионер, 90 часов — общий пионер, 140 часов - миссионер. Организация зарабатывает
большие деньги за счет пожертвований, добровольных приношений деньгами,
драгоценностями, украшениями. Иногда богатыми людьми делаются очень большие
пожертвования. Кроме того, деятельность по производству и распространению печатных
изданий осуществляется самими иеговистами бесплатно. По характеру деятельности
секта Свидетелей Иеговы оказывает тоталитарное давление на сознание своих
верующих.
РО «Благодать» Основная цель РО «Благодать» - евангелизация Казахстана путем
активного привлечения под видом спасения в ряды адептов и создания новых открытых и
закрытых ячеек. Религиозное течение активно использует методы гипнотического
воздействия на сознание людей во время религиозных ритуалов. /3/
Радикальное исламское объединение «Хизб-ут-Тахрир» Идеология партии построение
халифата на территории центральноазиатских государств. Пресечена деятельность в г.
Караганде, которая была своеобразным информационным центром казахстанской структуры
«X-Т». По Интернету сюда стекалась информация от лидеров, скрывающихся в других
областях и за рубежом. В подпольной типографии мысли и прокламации лидеров обретали
конкретную форму в листовках и книгах. А дальше уже дело за курьерами и
распространителями. За 1 месяц посланцы организации успели напечатать 20 тысяч
листовок, 177 журналов, 176 книг. Распространение ячеек «Х-Т» в Алматы, Шымкенте,
Павлодаре, Тараз, Кызыл орда,
Ваххабизм (употребляется только оппонентами этого течения (его сторонники
называют себясалафитами). Своей основной задачей ваххабиты считают борьбу за очищение
ислама от различных чуждых ему примесей, основанных на культурных, этнических или
каких-то других особенностях тех или иных мусульманских народов. Ваххабиты отвергают
различные
нововведения,
не
дозволенные
исламом.
Ваххабиты
утверждают
о запретности паломничества к могилам святых, запрещают отмечать день рождения пророка
Мухаммада.
«Ата Жолы» Задачами деятельности Ата Жолы являются почитание и уважение
памяти дедов, бабушек и близких родственников, ушедших в иной мир, т.е. культ предков «Аруак»; совершения паломничества по Святым местам Казахстана; проведение акций по
избавлению от приобретенных и пагубных привычек: сквернословия, табакокурения,
злоупотребления спиртными напитками, наркотиков. Лица, получившие определенный
статус («Акку», «Сункар») организуют низовую структуру (так называемую «Орду») которая
самостоятельно занимается расширением числа сторонников и организацией паломничества
к святым местам, в частности г. Туркестан. Среди направлений деятельности Ата жолы
обозначено народное целительство.
«Алля аят» Оккультно-мистическая секта, прикрывающаяся нетрадиционной
медициной. Основатель - житель п. Чунджа Алматинской области Фархат Абдуллаев,
объявивший себя богом и «Создателем». Представители этого течения не признают
66
традиционных религий, сжигают Коран и Библию. Сеансы «Алля аят» наносят вред
психическому и физическому здоровью человека, вызывая деструктивные изменения в
психике. Основатель и последователи движения (ученики) используют НЛП (нейролингвистическое программирование). /4/
Основные черты деятельности деструктивных религиозных течений
• проповедь религиозного учения, отличающегося от традиционной религии и учений,
исповедуемых членами других сект;
• резкая критика других религий и обещание «божьего наказания» для их
последователей;
• наличие харизматического лидера, который является проповедником и главным
администратором деструктивной\религиозной организации;
• существование круга лиц, особо приближенных к лидеру деструктивной
религиозной организации и занимающие в ней руководящие посты;
• активная миссионерская деятельность, включая беседы на улицах, раздача
листовок, трансляция программ в СМИ;
• проведение массовых мероприятий, с целью привлечения потенциальных
верующих;
• усиленное внимание на несовершеннолетних, попавших в деструктивную
религиозную организацию;
• окружение заботой;
• дробление деструктивной религиозной организации на группы по направлениям;
• использование психотехники;
• проведение специального религиозного обучения для новых членов организации;
• привлечение членов с неуравновешенной психикой и физическими недостатками
для публичной демонстрации псевдорелигиозных «чудес»;
• изменение физического вида членов, наделение их религиозными именами и
духовными званиями, требования носить культовую одежду и принадлежности;
• соблюдение строгой религиозной дисциплины;
• благотворительность и опека, для вовлечения в организацию лиц социально не
защищенных;
• требования жертвования денег, т.н. «десятины»;
• частая и бесплатная раздача литературы
• применение современных методов ведения религиозных собраний для привлечения
молодежи;
• требование бесплатной работы на предприятиях организации, сбора подаяния и
продажи религиозной литературы;
• повышенное внимание к вопросам образования, учреждение собственных
образовательных центров
• бесплатная передача литературы в библиотеки, учреждения культуры и
образования;
• наличие у организации специальных подразделений для выполнения
пропагандистских, охранных и других задач;
• создание детских и молодежных учреждений, реабилитационных центров, летних
объединений и лагерей, с целью вербовки верующих./5/
Заключение
Таким образом, в последние годы в Казахстане наблюдается заметный рост
численности нетрадиционных религиозно-мистических течений, сект и культов. Если к
началу 90-х годов в республике насчитывалось около 700 общин, принадлежащих к 7-8
направлениям, то к настоящему времени их количество увеличилось до 3000. /6/ Фактически
в нашей стране проживают приверженцы практически всех известных традиционных и
нетрадиционных религиозных, околорелигиозных, псевдорелигиозных и религиозно67
мистических течений, включая тоталитарные и деструктивные секты и культы. Сегодня,
очевидно, что корни многих важных общественных и политических проблем
жизнедеятельности общества лежат в сфере духовности, когда разногласия между людьми,
возникающие на почве различий в их духовном мировоззрении, накладываются на
политические, национальные, экономические и социальные противоречия.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Литература
Из выступления заместителя Председателя Комитета по делам религий Министерства
юстиции республики Казахстан А. М. Мухашева на Совещании БДБИЧ/ОБСЕ по
человеческому измерению г. Варшава 26 сентября 2007 г. /Религия и право:
Информационный бюллетень Комитета по делам религий Министерства юстиции
Республики Казахстан, 4/2007 - Астана: Комитет по делам религий МЮ РК, 2007. - 162 с.
Закон Республики Казахстан от 15 января 1992 года 1128-XII О свободе вероисповедания
и религиозных объединениях (с изменениями, внесенными Указами Президента РК от
05.10.95 г. 2488; от 05.10.95 г. 2489; Законами РК от 11.07.97 г. 154-I; от 20.12.04 г. 13-III;
от 23.02.05 г. 33-III; от 08.07.05 г. 67-III)
"Религия и СМИ", О социальной концепции русского православия. Под. общ.ред. М.П.
Мчедлова; ИЦ "Религия в современном обществе"Республика, 2002. - 41-67с.
http://www.archipelag.ru/
Даниленко Л. М. Роль религиоведческой экспертизы в профилактике распространения
идей религиозного экстремизма./Религия и право: Информационный бюллетень Комитета
по делам религий Министерства юстиции Республики Казахстан, 2(10)/2009 - Астана:
Комитет по делам религий МЮ РК, 2009. - 148 с.
Жетписов С.К. О религиозной ситуации и некоторых проблемах взаимоотношений
государства и религиозных организаций в Республики Казахстан. /Религия и право:
Информационный бюллетень Комитета по делам религий Министерства юстиции
Республики Казахстан, 1(9)/2009 - Астана: Комитет по делам религий МЮ РК,
2009. - 148 с.
Котов Ф. http://www.ampravda.ru/2010/04/24/025654.html
ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ ИДЕИ КАЗАХСТАНСКИХ МЫСЛИТЕЛЕЙ О
ФОРМИРОВАНИИ МОРАЛЬНО-НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ УЧАЩИХСЯ
Иргалиев А.С. – к.п.н., доцент, Нажмутдинова Б.Р. – магистрантка 1 курса
Западно-Казахстанская гуманитарная академия,
частная общеобразовательная школа с философским уклоном
В условиях перехода на новую модель образования и усиления роли воспитания в
образовательном процессе правомерно рассмотреть вопрос о переориентации содержания
воспитания. Одним из приоритетных направлений воспитательной работы в Концепции
воспитания в системе непрерывного образования Республики Казахстан является: «духовнонравственное воспитание, которое предполагает создание
условий
для
развития
самосознания, формирования этических принципов личности, ее моральных качеств и
установок, согласующихся с нормами и традициями жизни общества; формирование и
развитие системы духовно-нравственных знаний и ценностей; реализация знаний, связанных
с нормами нравственности и профессиональной этики в учебной, производственной и
общественной деятельности; формирование у воспитанников репродуктивного сознания и
установок на создание семьи как основы возрождения традиционных национальных и
моральных ценностей» /1/.
68
Уже давно заметен рост наркомании, детской преступности, жестокости и многих
других проблем. Все эти проблемы являются морально-нравственного характера.
Независимо от того насколько развито государство и как высоко благосостояние его
граждан, эти проблемы остаются нерешенными. Более того, в благополучных странах в
материальном отношении наблюдается высокий уровень тревожности, неудовлетворенности,
напряженности, неуверенности и подавленности. Почему возникают эти проблемы? Как
избежать этих проблем? Эти проблемы связаны с отсутствием правильных и четких
представлений о нравственном поведении и правильном отношении к жизни. Во избежание
подобных проблем необходимы знания, которые закладываются в ребенка с рождения.
В Указе Президента Республики Казахстан «От утверждении Государственной
программы развития образования Республики Казахстан на 2011-2020 годы» от 7 декабря
2010 года ставится цель: «Формирование у молодежи активной гражданской позиции,
социальной ответственности, чувства патриотизма, высоких нравственных и лидерских
качеств», говорится о том, что реализация молодежной политики будет осуществляться на
основе воспитания казахстанского патриотизма, духовно-нравственной культуры,
формирования национальной идентичности /2/.
Актуальность проблемы
обусловлена тем, что именно в раннем
возрасте
закладываются культурные основы морально-нравственного формирования, и все будет
зависеть от того, как и кем они будут заложены.
Многие казахские ученые-просветители, писатели, поэты в своих трудах уделяли
внимание нравственному воспитанию молодежи.
Как утверждал Ибрай Алтынсарин, главными средствами нравственного
формирования является труд и пример родителей: «Воспитание трудолюбия у детей главное средство борьбы против тунеядства и лени». По его мнению, основу нравственности
составляет образование и воспитание: «Только постоянная забота и нравственное воспитание
формирует в ребенке самые лучшие нравственные качества», «хорошо воспитанный ребенок
впоследствии остается добропорядочным человеком». Ибрая Алтынсарына мы знаем как
педагога - просветителя, ученого, поэта и прозаика, публициста и детского писателя. И
можно смело утверждать, что вся эта многогранная деятельность великого человека
пронизана размышлениями о сущности нравственности, смысле человеческого
существования и счастья, нравственных мотивах поведения и отношений, воспитания
высоконравственной личности. Важным источником нравственных воззрений Ибрая
Алтынсарина являлось устное народное творчество, отражающее жизнь и быт, горе и
счастье, патриотизм, традиции и обычаи народа, описанные в «Киргизской хрестоматии» /3,
с. 235/.
Также немаловажное значение оказывает образование. Образование - это намного
больше, чем приобретение знаний и навыков, помогающих решать частные задачи.
Образование - это также и способ открыть ребенку глаза на нужды и права других.
Начальное школьное образование - новый и важный этап в формировании и развитии
ребенка. Здесь он впервые начинает заниматься деятельностью значимой для общества. Он
приходит в школу за знаниями. В этот момент его ум способен воспринимать. И, конечно же,
здесь в главной роли выступает учитель. С помощью учителя он познает окружающий его
мир.
Учитель
помогает
ему
сформироваться
как
личности
нравственной,
высокообразованной, интеллектуальной. Своей внутренней культурой и культурой
поведения он может влиять на формирование мировоззрения ученика. Но он может так
развиваться только при одном условии, если учитель сам высокопрофессионален,
интеллектуален, обладает мудростью, добротой и состраданием, который сможет
сформировать ученика и запечатлеть нравственные ценности в его уме. Учитель должен
показать ученику, что его поступки имеют всеобщую значимость. Также должен развивать
такие нравственные качества как сочувствие, чтобы у него появилось чувство
ответственности перед другими, поскольку именно оно побуждает нас действовать.
69
Суть нравственных идеалов Чокана Валиханова - в борьбе против общественного и
нравственного зла в казахском обществе, в осуждении лживой и дикой морали общественной
знати, утилитарного использования ими в достижении своих эгоистических целей,
первичность понятий «совесть», «справедливость», «долг» и др., в борьбе против ханжеской
религиозной морали. Путь развития нравственного самосознания казахского народа - в его
просвещении. Чокан Валиханов справедливо утверждал: «только знания и образование
придают человеку силы и являются великим орудием в борьбе за просвещение и
благосостояние народа, только просвещение может вывести казахский народ на путь
свободы и нравственного совершенства» /5, с. 196/.
Абай Кунанбаев не писал специальных психолого-педагогических трудов, не
занимался профессорско-педагогической деятельностью, но почти все его произведения
пронизаны дидактическими и нравственно-эстетическими назиданиями, опирающиеся на
интересы, нравственные идеалы и мудрость трудового народа.
Исключительное значение в моральной трансформации личности Абай придает
воспитанию, он образно наставляет в том, чтобы общество не допускало мысли о
неисправимости человека.
Высокие понятия чести, добра, человеческого достоинства, жившие веками в народе,
Абай обогащал своим пониманием долга и ответственности за все, что происходит вокруг
него.
Труд и просвещение народа, по мнению Абая, - это средства достижения
нравственного идеала /6, с. 365/.
Но в школе ученик может столкнуться с поведением общества, у которых совершенно
иной взгляд на мир. В школе он будет проявлять себя так, как заложены в нем моральнонравственные ценности с детства. Такой ученик будет способен хорошо усваивать материал,
он будет способен анализировать и свободно высказывать свои мысли. И одновременно
ученик будет видеть обратные действия тем, которые были в нем заложены в семье. Ученику
постоянно говорили, об уважительном отношении к другим, говорили, что он умный,
способный, мыслящая личность. И тут ученик встречает неадекватное поведение по
отношению к себе, учителя могут кричать и говорить, не приятные слова, что он не способен
выполнить задание и соответственно психика ребенка будет травмироваться, это поведение
будет чуждо его мировоззрению, он начнет теряться, не зная где правильно, а где
неправильно. Поэтому те теоретические знания, которые ребенок получает в школе о
нравственном поведении, необходимо тут же подтверждать на практике. И очень важно для
полноценного развития ученика взаимодействие родителей и учителя. Родители должны
знать чему обучают их ребенка в школе и наоборот. Но родители должны понимать, что
они постоянно не смогут жить и защищать его от внешнего мира. По мере взросления им
придется самим выстраивать свою жизнь, поэтому школьное образование должно научить
ребенка самому принимать решения, анализировать свои поступки, иметь смысл в жизни.
Магжан Жумабаев - поэт, прозаик, переводчик, педагог, все свое творчество
пронизывал мыслями о счастье своего народа. Проблемам воспитания и обучения посвящено
большое количество публикаций, ряд учебников и пособий «Родной язык в начальной
школе», «Обучение грамоте». Главная тема Педагогики Жумабаева - «превыше всего
интересы человека и человечества». Целью нравственного воспитания Жумабаев считает
формирование нравственно-ориентированного мышления у ребенка, нравственного
поведения и деятельности.
«Ребенок, - пишет педагог, - совершает плохой поступок от неспособности сделать
нравственный выбор, представления последствий того, что он сделает, ибо решение этих
задач требует от него определенных усилий воли, наличия нравственных принципов и
моральных убеждений».
Жумабаев утверждал принцип воспитания в обучении. Он глубоко убежден в том, что
«образование только тогда имеет ценность, когда благотворно воздействует на учеников»
/7, с. 112/.
70
Морально-нравственное формирование подрастающего поколения представляет
собой длинный и многогранный процесс, который нужно формировать годами. Зная это, мы
не должны ждать от ребенка быстрого понимания и исполнения ведь все это будет
проявляться с его способностями и по мере развития сознания.
Таким образом, можно с полной уверенностью утверждать, что в прошлом столетии
Чоканом Валихановым, Ибраем Алтынсариным, Абаем Кунанбаевым, М. Жумабаевым были
провозглашены нравственные нормы, возвышая любовь к труду, борьбу за интересы народа,
честность, справедливость, ответственность, упорство в изучении науки и к образованию, их
высшие нравственные принципы не утратили своего значения и в наше время, и мы сегодня
относимся к ним с высоким уважением, потому что они не утрачивают своей актуальности,
требуют самого пристального научного изучения.
Литература
1. Концепция воспитания в системе непрерывного образования Республики Казахстан
утверждена приказом Министра образования и науки № 521 от 16 ноября 2009 года.
2. Указ Президента Республики Казахстан «Об утверждении Государственной программы
развития образования Республики Казахстан на 2011-2020 годы». - Астана: Акорда, 7
декабря 2010 года, № 1118.
3. Алтынсарын И. Киргизская хрестоматия. - 2 изд. – А., 1906. - 235 с.
4. Бейсембиев К.Б. Очерки истории общественно-политической и философской мысли
Казахстана (дореволюционный период). – А.: «Казахстан», 1976. - 428с.
5. Валиханов Ч. Собрание сочинений, 5 том. – А., 1999. - 196 с.
6. Кунанбаев А. Избранное. – А., 2000. - 365 с.
7. Жумабаев М. Педагогика. – А., 2000. - 112 с.
ҚАЗІРГІ ҚОҒАМДАҒЫ ҰЛТТЫҚ МІНЕЗДІ ЗЕРТТЕУДІҢ ӨЗЕКТІ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Карибаева Г.М.
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, психология кафедрасының
доценті
Қазіргі қоғамдағы жастардың батысқа еліктеуі, ұлттық құндылықтардың ұмытылуы,
ұлттық мінез қасиеттерінің өзгеруі әртүрлі халықтардың ұлттық мінез қасиеттерінің өзіндік
ерекшеліктерінің жойылуына әкеледі. Қазіргі этнопсихология саласында «ұлттық мінез»
түсінігін «менталитет», «ментальдылық» түсініктеріне теңестіреді. Осыған байланысты
аталған категориялардың мазмұнын, олардың ортақ қасиеттері мен айырмашылықтарын
жан-жақты талдау керек. «Ұлттық мінез» түсінігі әдебиеттерде халықтардың өмір салтын
бейнелеу үшін қолданған. Сонымен қатар, зерттеушілер кейіннен ұлттық мінезді сипаттауда
темперамент, тұлғалық қасиеттер, құндылықтар жүйесі, билікке деген қатынас түсініктерін
қолдана бастады. Этностың мінезі оның жеке өкілдерінің мінездерінің қосындысы емес,
халықтың тарихын, мәдениетін бейнелейтін түсінік.
Ұлттық мінезді зерттеу үшін этнопсихология, тарих, этнография, әдебиеттану,
лингвистика саласындағы
кешенді бағыт қажет. Ұлттық мінез әлеуметтік өмір
салаларындағы ұлттық тарих, мәдениет, тұрмыс, тіл, салт-дәстүр ұлттық болмыстың әртүрлі
аспектілерін бейнелейді. Әдістемелік бағыт бойынша ұлттық мінездің мәнін анықтау үшін
әлеуметтік-психологиялық
және
философиялық
білімдер
жүйесіндегі
«мінез»
категориясының пайда болу тарихының мәні мен маңыздылығын талдау керек.
71
Философиялық энциклопедиялық сөздікте «мінез» термині (грек тілінен аударғанда белгі,
айырмашылық сипат) адамның психикалық өмірінің жеке үрдістері мен қалыптарынан,
сонымен қатар оның мәнері, әдеттері, ақыл-ой ерекшеліктері мен оған тән эмоционалдық
өмірінен көрініс беретін рухани өмірінің тұтас және тұрақты даралық ерекшелігі ретінде
анықталады /1/. «Ұлттық мінез» түсінігі гуманитарлық білім салалары - философия,
этнология, антропология, мәдениеттанумен өңделген болғандықтан пәнаралық сипаттағы
теориялар мен концепцияларды қарастыру керек. Ұлттық мінезді анықтау күрделілігі қазіргі
ғылымда қолданылатын жаңа терминдерге қарағанда, оның ұзақ тарихы бар және қосымша
мағыналары көп болып табылады. Сонымен қатар, халықтың санасындағы ұлттық мінезбен
сәйкестендірілетін және белгілі бір ұлт туралы пікірді өзгерте алатын ұлттық және
этникалық стереотиптердің ролі ерекше орын алады. Осыған байланысты бұл осы саладағы
көптеген қарама-қарсы пікірлердің анықталуына әкелді және нақты этнопсихологиялық
зерттеулерге бағыт беретін жаңа жалпы әдістемелік бағыттағы сұрақтардың қойылуына
ықпалын тигізді. Біріншіден, жеке этникалық қауымдастықтарға нақты қасиеттерді
белгілеген дұрыс емес болып табылады. Оларға тән қасиеттердің ерекшелігі өзгешелігінде
емес, сол қасиеттердің қайталанбайтын үйлесімділігінің айқын байқалуының дәрежесінен
көрінеді. Екіншіден, ұлттық мінез жеке индивидтердің мінездер жиынтығы емес, белгілі
этностың көпшілік индивидтеріне тән және белгілі дәрежеде байқалатын тұрақты қасиеттер
ретінде анықтауға болады. Сонымен, ұлттық мінез мазмұнынын келесі анықтамадан
нақтылауға болады: ұлттық мінез тарихи, әлеуметтік-экономикалық жіне рухани даму
барысында қалыптасқан және ұлттың рухы мен өзгешелігін, оның менталитетін, әдеттері мен
талғамдарын көрсететін табиғи- климаттық және биологиялық-соматикалық факторлардың
әсерінен қалыптасқан нақты ұлтқа тән тұрақты қасиеттер жиынтығы /2/. «Ұлттық мінез
термині» ХVIII екінші жартысында және ХIХ басында батыс европалық философиялық
және әлеуметтік зерттеулердің объектісі болып, сол уақыттағы атақты философтардың
жұмыстарында байқалып, ғылыми салаға алғашқы рет енгізілді. Мінездің әртүрлі
типологиялық деңгейлері болады: тұлға мінезі, жыныс мінезі, халық мінезі, т.б. Ежелгі
философиялық зерттеулерде тарихи даму барысында қалыптасқан мінез туа пайда болатын
және жүре пайда болатын көрсетеді. Бірақ, ұлттық мінезді туа пайда болатын қасиет ретінде
немесе белгілі бір халықтың бірігіп өмір сүру барысындағы пайда болған әдеттер жүйесі
ретінде қарастыру немесе ұлттық мінез қасиеттерінің табиғи жағдайларға байланысты
болуы дәлелсіз болып табылады. Мысалы, тарихи фактілерге сүйене отырып, жаңа жерлерге
халықтардың көшуінде олардың мінезі өзгермеген, керісінше жаңа жағдайларға бейімделуге
тырысқан және ұлттық мінез олардың тілінен, жүріс-тұрысынан байқалған. Сонымен,
адамдардың мінезі табиғи жағдайларға және халықтардың бір-бірімен байланыста болуынан
қалыптасады. Ұлттық мінезді зерттеулердегі бір халықтың басқалардан өзін жоғары ұстауы
немесе басқа халықтарды төмендетуіне байланысты идеялар гуманистік, адамгершілік
сипатта болды /3/.
ХХ ғасырда ұлттық мінездің мәнін зерттеуде американдық
этнопсихологиялық мектептің өкілдері А. Кардинер, Р. Бенедикт және М. Мид табысты
зерттеулер жүргізді. Аталған антропологиялық мектептермен өңделген бағыт жаңа
әдістемелік негіздемелерден, зерттеу принциптерінен, басқа мақсаттардан және
концептуалдық идеялар мен позициялардан тұрады. Олардың барлығы зерттеуге түскен
этникалық қауымдастықтардың шынайы өміріне, күнделікті тұрмысына және өмір салтына
жақын болып келеді. Өздерінің антропологиялық зерттеулерінде олар мәдениеттің роліне
көп көңіл бөлген және ұлттық мінез қасиеттерінің қалыптасуындағы негізгі фактор ретіндегі
балалық шақ пен әлеуметтік институттардың роліне көп көңіл бөлген. Ұлттық мінезді
зерттеуде дербес ғылым ретінде қалыптасқан этнопсихологияның пайда болуы үлкен
жетістіктерге әкелген. Осы ғылымның негізін қалаушылар неміс ғалымдары М. Лацарус и
Г. Штейнталь, халықтың әртүрлі өмірлік іс-әрекет салаларынан, мәдениетінен, ғылымынан
және күнделікті өмірінен байқалатын салт-дәстүрлерінде, мінез-құлықтарында, этникалық
мінез заңдылықтарында, тілінде көрініс беретін «халық рухы» маңыздылығын зерттеуді
бірінші орынға қойды. Сонымен қатар, олар белгілі бір этностың пайда болу, даму
72
себептеріне көңіл бөлген. Жаһандану адамзат дамуының
әлемдік экономикасына,
тұрақтылығына әкеледі, халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін адамзаттың жағымды
тенденциясы ретінде сипатталады. Басқа сөзбен айтқанда жаһандану әлемдік нарық
экономикасының қалыптасуына әкеледі /6/. Осындай жаһандану үрдісінің тиімсіз
нәтижесінің бірі ұлттық мәдениеттің өзіндік ерекшелігінің жоғалуына, халықтың этникалық
өзіндік бейнесінің жойылуына әкеледі. Өзіндік этникалық мәдениетті батыстық мәдениеттің
ықпалынан және мәдениеттегі бірқалыптылық пен барлығына бірдей стандарттың болуына
қарсы шаралар қолдану керек. Халықтардың этникалық өзіндік ерекшеліктерін сақтап қалу
мәселесі жаһандану жағдайында күрделі мәселелердің біріне айналады. Халықтардың
мәдени, діни ерекшеліктері және өзіндік ерекшеліктері жаһанданудың жалғыз
альтернативасы болып табылады. Бұл гуманизм мен өркениет жағдайында осы үрдісті сақтап
қалатын рухани феномен болып табылады. Халықтың этникалық өзіндік ерекшеліктері
техногендік үрдістің әсер етуінен, өмір стандартизациясынан қорғану тәсілі ретінде
қарастырылады /4/. Психологиялық ғылымда этникалық стереотиптерді зерттеуге көптеген
зерттеулер арналған. Ғылыми зерттеулерде этникалық стереотиптер этникалық
қауымдастықтардың бейнесі ретінде шындықты бейнелейтіні көрсетілген: өзара
әрекеттесетін екі топтың және олардың арасындағы қарым-қатынастың қасиеттерін
бейнелейді. Автостереотип басқа адамдарға арналған «біздің бейнеміз», гетеростереотип
басқа адамдардың «бізге арналған» бейнесі. Осы құрылымдардың сәйкестілігі этникалық
бейненің шынайы компонентін бейнелейді. Зерттеушілердің пікірі бойынша, этникоаралық
қатынастардың сипаттамасына, бірігуі мен бәсекелестігіне, үстемдік етуі мен бағынуына
стереотиптердің негізгі өлшемдері байланысты: мазмұны, бағыты, тиімділік және
шынайылық дәрежесі /5/.Ұлттық мінез маңыздылығы өзіндік ерекшелігі бар қасиеттерден
тұрады және әлеуметтік-экономикалық, табиғи-климаттық
жағдайлармен негізделген,
сонымен қатар халықтың ұрпақтан ұрпаққа берілетін, халықтың тарихи сана-сезімінде
қалған рухани факторларға байланысты келеді. Ұлттық мінез ұлттың «халықтың рухын»
ғана белгілемейді, сонымен қатар жаһандану үрдісі жағдайында және сыртқы әлеммен
қарым-қатынасының жиілеп кетуі жағдайында этникалық бейненің сақталуының бір
механизмі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар, ұлттық мінез халық үшін өзінің өмірлік
тарихындағы әлеуметтік өмірдің қиындықтарын жеңуге арналған «ұжымдық ерік» ретінде
қарастырылады. Ұлттық мінез ұлттық психологияның компоненттерінің бірі ретінде, яғни
субъективтік феномен ретінде болсада, этностың өмір сүру салаларында өзінің көрінісін
табады: салт-дәстүрлер, тұрмыс, күнделікті отбасылық өмір, этникоаралық қарым-қатынас,
материалдық және рухани мәдениеттің әртүрлі салалары-музыка, әдебиет, шығармашылық,
мақал-мәтелдер, қолданбалы өнер, т.б. Этникалық қауымдастықты жағымды қасиеттер
кешені ғана емес, сонымен қатар этностың өмір салтынан шығатын ұлттық мінездің
жағымсыз қасиеттері сипаттайды. Осыған байланысты ұлттық мінездің кейбір жағымсыз
қасиеттері гуманистік және өркениеттік бастамасы мен дәстүрлеріне негізделген ұлттың
тұтас этноәлеуметтік қауымдастық ретінде қалыптасуына кедергі жасайды. Оларды анықтау
және болдырмауға тырысу ұлттық мінезді қайтадан жаңартуға, және оның рухани,
интеллектуалдық жетілуіне ықпал етеді /6/. Қазіргі қоғамдағы жаһандану үдерісі позитивтік
бағыттағы үрдістермен қатар, яғни жоғары технологиялық тәсілдерді, компьютерлік
жүйелерді қолдану, коммуникациондық жүйелердің дамуы қоғамдағы күнделікті өмірдің
стандартизациялануына,
тұлғааралық
қарым-қатынастардағы
ұлттық-этникалық
өзгешеліктердің жойылуына әкеледі. Осыған байланысты этникалық мінездің спецификасын
ескеру, оны сақтап қалу мен дамыту маңызды роль атқарады. Мысалы, қазіргі қоғамдағы
кейбір ұлт өкілдеріне, көп жағдайда жастарға «батыс» өмір салтының құндылықтарын
бейнелейтін қасиеттер тән екенін көрсетеді. Осындай жағдайда халықтардың ұлттық
өзгешеліктерін, олардың мәдениеті мен тілінің өзгешелігін және олардың діни сенімдері мен
өмір салтын сақтап қалу мен дамытуға арнайы шаралар қолдану қажет.
73
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Әдебиет
Гачев Г.Д. Национальные образы мира. М. «Академия», 1998. - 430 с.
Лебедева Н.М., Лунева СВ., Стефаненко Т.Т., Мартынова М.Ю. Межкультурный диалог:
Тренинг этнокультурной компетентности. М., 2003.
Стефаненко Т.Г. Этнопсихология: практикум. М.: Аспект Пресс, 2008.
Межкультурная коммуникация. Под ред. В.Г. Зусмана. Нижний Новгород, 2001.-320 с.
Крысько В.Г. Союз наук в развитии этнической психологии Мир психологии. 1997,
2.6-13.
Кипиани Г. Этническая идентичность в структуре идентификации личности и социально
культурные условия развития. Развитие национальной, этнолингвистической и
религиозной идентичности у детей и подростков. М., 2001.
ОСОБЕННОСТИ ВРЕМЕННОЙ ПЕРСПЕКТИВЫ СОВРЕМЕННОЙ
МОЛОДЕЖИ КАЗАХСТАНА РАЗЛИЧНОЙ ЭТНИЧЕСКОЙ ПРИНАДЛЕЖНОСТИ
Куатова А.С., Куатов А.К.
Кафедра психологии Евразийского национального университета им. Л.Н. Гумилева
Выявление ценностей Казахстанской молодежи, а именно в контексте их жизненных
стратегий и жизненных планов приобретает сегодня особую актуальность. Эта актуальность
связана как с повышенным динамизмом сегодняшних социальных процессов, так и с их
содержанием. В частности, с усилением, так называемой префигуративной модели
социализации, суть которой заключается в формуле «младшие обучают старших».
Действительно, многие профессиональные сферы требуют сегодня иных стилей
профессионального поведения, иных ценностей, знаний и навыков, иного мироощущения,
наконец. Подобные тенденции повышают интерес к исследованию молодежи и ее жизненной
перспективы.
Важность психологических исследований молодежи определяется также и ее
уникальным положением в обществе. Молодежь находится в центре происходящих в
социуме событий: с ней связываются основные надежды, она реализует основные идеи и
ценности социума. Общество, благодаря своим разнообразным институтам (семья,
образовательные учреждения, массовые коммуникации и т.д.) осуществляет воздействие,
создает условия для формирования и развития молодежи, на их поведение.
Однако молодежь является самостоятельной общественной силой, обладающей
собственными склонностями и интересами, своими взглядами на жизнь и собственное
будущее. Все это обуславливает разнородность и неоднозначность в адаптации молодежи к
изменяющимся условиям ее самоопределения, планировании собственного будущего,
склонность к противоречивости данных процессов, и как следствие высокую вероятность
возникновения проблем. Последние могут выражаться в форме межличностных или
внутренних конфликтов, которые в конечном счете отражаются на социальной и
гражданской активности молодежи.
Изучая молодежь и ее особенности исследователю важно помнить, что она
представляет собой достаточно большую группу людей, каждый из которых обладает
собственной индивидуальностью. Рассматривать молодежь, как однородную массу,
отдельные члены которой лишены уникальности и во всем сходны малоэффективно с точки
зрения практики, поскольку не соответствует реальности. Молодежь представляет собой
сложное и многомерное образование в социальной структуре. Она обладает собственными
психологическими, социальными, культурными, экономическими и т.д. характеристиками.
74
Однако, несмотря на всю свою уникальность, молодежь, как общественное
явление, не существует изолировано, она тесно связана с другими стратами и слоями
общества.
Также, следует отметить, что в раннем юношеском возрасте временная
перспектива приобретает особое значение, ее становление затрагивает все стороны
личности — познавательную, ценностно-смысловую, мотивационно-волевую. Под
воздействием различных социальных и психологических факторов, временная
перспектива начинает выступать в качестве важного показателя личностной зрелости
и, тем самым, приобретает большое значение в жизни молодого человека в основных
сферах его деятельности.
Еще большая актуальность данного вопроса связана с этнокультурным
аспектом. Поскольку Казахстан является поликультурной страной, а как известно из
подобных исследований особенности личности преломляются через национальный
характер.
Таким образом, изучение жизненных планов, перспективы будущего
молодежи, а также культурные особенности может иметь как теоретическую, так и
практическую значимость для науки и общества. Наше эмпирическое исследование
было проведено в марте 2012 года. В качестве выборки выступили студенты ЕНУ
им.Л.Н. Гумилева в количестве 68 человек.
Целью нашего исследования явилось изучение особенностей временной
перспективы молодежи Казахстана различной этнической принадлежности.
В соответствии с целью были выдвинуты следующие задачи:
1. Изучить и сравнить параметры временной перспективы молодежи
Казахстана разной этничности.
2. Обобщить полученные результаты.
Для изучения параметров временной перспективы молодежи казахской
этничности был использован опросник Ф.Зимбардо /1/. Результаты в графической
форме отражены на рисунке 1.
Как видно из рисунка 1 все параметры временной перспективы находятся в
границах нормы, но с незначительным повышением и понижением от среднего
значения нормы.
Так, параметр «Негативное прошлое» отражает общее пессимистическое,
негативное отношение личности к своему прошлому.
У таких людей, возможно, присутствует определенная травма, может боль и
сожаление о чем-то. К тому же, такое отношение нередко связано с реальными
травматическими событиями, с негативной реконструкцией
неоднозначных и
положительных конструкций.
Однако, все это нельзя однозначно сказать относительно результатов
исследуемой группы. Средние значения по данному параметру (2,89)
свидетельствуют, что у молодежи казахской этничности в целом он не выражен или
не представлен в сознании, но возможно определенные трудности в настоящем могут
его активировать и таким образом, что начинают возникать негативные
размышления, которые связаны с депрессией, тревогой, либо с низкой самооценкой.
В общем, тем или иным образом ситуации связанные с обучен ием в ВУЗе.
75
Рис.1. Средние значения параметров временной перспективы молодежи казахской
этничности.
Также, следует отметить, что на выраженность данного параметра влияет и
сложившиеся межличностные отношения. Неудачный опыт в интимных отношениях, либо
вовсе его отсутствие повышают уровень неудовлетворенности своим прошлым.
Таким образом, на настоящий момент «Негативное прошлое» не имеет яркой
выраженности в сознании у молодежи казахской этничности.
Параметр «Гедонистическое настоящее» у молодежи казахской этничности равен
3,48, что немного больше среднего значения, но как и предыдущий расположен в границах
нормы.
Данный параметр отражает беззаботное и беспечное отношение ко времени и жизни, а
также предполагает ориентацию на удовольствие, волнение, наслаждение в настоящем и
отсутствие заботы о будущих последствиях. Можно предположить, что студенты согласно
поговорке «От сессии до сессии…», не пренебрегают возможностью иной раз позволить себе
отдохнуть, получить удовольствие от разнообразного досуга, и в некоторых случаях, иногда,
возможно крайне редко, позволить лишнего…
Параметр «Будущее» предполагает, что поведение в большей степени определяется
стремлением к цели и вознаграждению. Также, данный параметр характеризует людей
которые готовы пожертвовать наслаждением в настоящем, ради достижения успеха в
будущем. Все это проявляется в пунктуальности, исполнительности, ответственности, а
также в организованности и планировании своего времени. У молодежи казахской
этничности данный параметр равен 3,54. Это чуть ниже среднего значения нормы, а потому
говорить, что он не выражен не приходится. В целом, молодежь имеет определенные планы,
возможно, которые связаны с их выбранной профессией. У подавляющего большинства
опрошенных в данной группе успеваемость хорошая.
Параметр «Позитивное прошлое» отражает теплое, сентиментальное отношение к
прошлому. Данный параметр отражает позитивную реконструкцию прошлого, которое
представляется в радужном свете, что свидетельствует о здоровом взгляде на жизнь. Такие
люди робки в отношениях и в отличие от людей с высокими показателями
«Гедонистического настоящего» ведут себя очень осторожно.
Наконец, параметр «Фаталистическое настоящее» раскрывает фаталистическое,
беспомощное и безнадежное отношение к будущему и к жизни в целом. Данный параметр
отражает отсутствие четкой временной перспективы. Представители у которых высокие
значения по этому параметру считают, что их будущее предопределено и на него
невозможно повлиять собственными силами и все события которые с ними происходят
следует переживать с покорностью, поскольку все во власти судьбы. Средние значения по
группе не намного выше нормы и находятся в пределах ее границы (среднее значение = 3,0).
Таким образом, судить о высоких значениях по данному параметру не приходиться.
76
Возможно, молодежь и считает, что некоторые события происходят не по их замыслу, но тем
не менее и не отрицают своей активности в планировании жизни и будущего.
Таким образом, анализ результатов изучения временной перспективы молодежи
казахской национальности показывает, что исследуемая группа не имеет яркой
выраженности в сознании параметра «Негативное прошлое», ей присуще умеренность в
беззаботном времяпрепровождении, молодежь нашей страны все же склоняется к тому, что
необходимо прикладывать усилия, осуществлять целеполагание, стремиться к реализации
планов, отношение молодежи к своему прошлому достаточно позитивное и они не склонны в
большинстве случаев считать свою жизнь предопределенной неким фатумом.
Поскольку Казахстан является многонациональной и соответственно поликультурной
страной нас заинтересовал вопрос о зависимости представления о будущем, отношения к
нему от культуры и этничности человека и общества. Поэтому нами была изучена также
казахстанская молодежь, но русской этнической принадлежности. Результаты в графической
форме отражены на рисунке 2.
Итак, как показано на рисунке 2 средние значения по всем параметрам временной
перспективы расположены в границах нормы и некоторые имеют тенденцию к повышению и
снижению: «Гедонистическое настоящее» и «Будущее».
Параметр «Негативное прошлое» приближен к среднему значению (2,65) и
свидетельствует о следующем: результаты не отражают пессимистического отношения
индивидов к своему прошлому, не выражено сожаление о допущенных ошибках. При опросе
респонденты чаще не соглашались с суждениями, что при возможности они бы изменили
свои ошибки в прошлом.
Таким образом, обобщая все вышесказанное, можно судить о том, что данный
параметр имеет слабую выраженность в сознании у молодежи русской этничности. А
поскольку этот параметр негативно коррелирует с высокой самооценкой и уровнем
субъективной оценки счастья, то можно предположить, что самосознание молодежи
включает такие конструкты, как «успех», «будущее», «перспектива» и т.п.
Рис.2. Средние значения параметров временной перспективы молодежи русской
этничности.
Параметр «Гедонистическое настоящее» равен 3,54, что несколько выше нормы и
свидетельствует о тенденции к повышению. Это говорит о том, что для молодежи важно
испытывать яркие эмоции, устанавливать позитивные взаимоотношения, предполагает
ориентацию на удовольствие, волнение, возбуждение, наслаждение в настоящем и
отсутствие заботы о будущих последствиях или жертв в пользу будущих наград.
Молодежь в силу своего возраста скорее предпочитает весело проводить время со
своими друзьями, иногда действовать импульсивно, слушать любимую музыку. Для них
77
важно, чтобы в жизни были волнующие моменты, чаще следуют порывам сердца, чем
доводам разума, нравится, когда близкие отношения исполнены страсти и т.п.
Таким образом, для молодежи присуще жить настоящим и получать от этого
удовольствие, но соблюдая при этом умеренность в риске. То есть это поведение не
переходящее за рамки дозволенного.
Параметр «Будущее» равен 3,37 и это немного ниже нормы, но находится в
границах нормального с тенденцией к снижению. Это может свидетельствовать о
том, что поведение не совсем определяется стремлением к цели и вознаграждению.
Также, нельзя однозначно отметить, что молодежь готова пожертвовать
наслаждением в настоящем, ради достижения успеха в будущем (Например,
пропустить вечеринку из-за наступающего рубежного контроля или экзамена). Кроме
того, для молодежи не всегда характерна пунктуальность, исполнительность,
ответственность, а также организованность и планирование своего времени.
Пресловутая поговорка, что «работа не волк, в лес не убежит» во многом показывает
особенность молодых людей. Им кажется, что они все успеют, достигнут, в свое
время, а сейчас не стоит беспокоиться по пустякам.
Итак, исходя из результатов можно допустить предположение, что для
молодежи характерно определенное построение планов своего будущего, однако эти
планы иногда детерминированы стремлением к получению удовольствия в
настоящем.
Параметр «Позитивное прошлое» равен 3,64 и находится в пределах
нормативного «коридора» и отражает теплое, сентиментальное отношение к
прошлому. Данный параметр отражает позитивную реконструкцию прошлого,
которое представляется в радужном свете, что свидетельствует о здоровом взгляде
на жизнь.
Таким образом, для молодежи характерно положительное отношение к своему
прошлому, в котором находятся множество ярких, красочных, позитивных событий
которые приятно вспоминать. Детство вспоминается им игривым, поэтому
респонденты выделили в своем прошлом больше хорошего, нежели плохого.
Наконец параметр «Фаталистическое настоящее» раскрывает фаталистическое,
беспомощное и безнадежное отношение к будущему и к жизни в целом. Данный
параметр отражает отсутствие четкой временной перспективы. Представители у
которых высокие значения по этому параметру считают, что их будущее
предопределено и на него невозможно повлиять собственными силами и все события
которые с ними происходят следует переживать с покорностью, поскольку все во
власти судьбы.
Итак, для молодежи русской этничности судьба, рок, фатум – это явления, с
которыми можно и нужно бороться, поскольку многое зависит от усилий, которые
прикладывает человек.
Таким образом, подводя итог вышеизложенному относительно временной
перспективы молодежи русской этничности можно сказать, что негативное
отношение к прошлому имеет слабую выраженность в сознании у молодежи русской
этничности. А поскольку этот параметр негативно коррелирует с высокой
самооценкой и уровнем субъективной оценки счастья, то можно предположить, что
самосознание молодежи включает такие конструкты, как «успех», «будущее»,
«перспектива».
78
Рис.3. Сравнение средних значений параметров временной перспективы молодежи
русской и казахской этничности.
Для молодежи присуще жить настоящим и получать от этого удовольствие, но
соблюдая при этом умеренность в риске. То есть это поведение не переходящее за рамки
дозволенного. Также характерно определенное построение планов своего будущего, однако
эти планы иногда детерминированы стремлением к получению удовольствия в настоящем.
Кроме того, характерно положительное отношение к своему прошлому, в котором находятся
множество ярких, красочных, позитивных событий которые приятно вспоминать. Детство
вспоминается им игривым, поэтому респонденты выделили в своем прошлом больше
хорошего, нежели плохого.
Изучив особенности временной перспективы молодежи русской и казахской
этничности мы поставили себе задачей сравнить эти показатели. Результаты сравнения
представлены на рисунке 3.
Все результаты, которые были получены в исследовании были сравнены с помощью
статистического пакета SPSS 17.0. Значимость различий определялась при помощи критерия
t-Стьюдента.
Так, значимых различий во временной перспективе между русской и казахской
молодежью не обнаружено.
Таким образом, нельзя сказать, что русская или казахская молодежь имеет большие
или меньшие значения в сравнении друг с другом.
Так, подводя итог всему вышеизложенному, можно сделать следующие выводы:
1) Молодежь Казахстана русской и казахской этничности не имеет яркой
выраженности в сознании параметра «Негативное прошлое», ей присуще умеренность в
беззаботном времяпрепровождении.
2) Молодежь нашей страны все же склоняется к тому, что необходимо прикладывать
усилия, осуществлять целеполагание, стремиться к реализации планов, отношение молодежи
к своему прошлому достаточно позитивное, и они не склонны в большинстве случаев
считать свою жизнь предопределенной неким фатумом.
3) Для молодежи присуще жить настоящим и получать от этого удовольствие, но
соблюдая при этом умеренность в риске.
4) Также характерно определенное построение планов своего будущего, однако эти
планы иногда детерминированы стремлением к получению удовольствия в настоящем.
5) Характерно положительное отношение к своему прошлому, в котором находятся
множество ярких, красочных, позитивных событий которые приятно вспоминать.
Литература
1. Сырцова А., Соколова Е.Т., Митина О.В. Методика Ф. Зимбардо по временной
перспективе // Психологическая диагностика, 2007, №1. С.85-106.
79
ВОПРОСЫ ВЗАИМОСВЯЗИ ОСНОВНЫХ КОМПОНЕНТОВ КУЛЬТУРЫ И
ЛИЧНОСТИ В ПСИХОЛОГИИ
Кукубаева А.Х.
Академия «Кокше»
Культура является духовной основой общества. Это важнейшая субстанция
человеческой жизни, проявляющаяся в самых разнообразных формах на групповом уровне.
Она есть продукт человеческого творчества, именно человек через культуру открывает мир и
изменяет самого себя в этом мире. В Стратегии «Казахстан – 2050» отмечается, что важной
ценностью казахстанского общества в качестве генетического кода нации выступают
традиции и культура. В их развитии главную роль играет интеллигенция /1/. Одним из
центральных подходов к пониманию культуры является понимание того, что культура – это
характерный образ мыслей и действий, способ духовного освоения действительности на основе
выявления ценностей, воплощаемых в образцах деятельности, передаваемых от поколения к
поколению в процессе социализации. Данный феномен выражает специфику образа жизни;
способ мировосприятия, отраженный в мифологии, легендах, системе религиозных
верований и ценностных ориентациях.Одной из важных проблем современности является
соотношение между развитием культуры и психологическими знаниями. Чаще культура
рассматривается в плане изучения ее отдельных составляющих - искусства, религии, философии,
науки, образования и т.д. Данный подход приводит к разрыву между теоретическим осмыслением
культурного процесса и эмпирическим описанием его отдельных элементов. Не часто специфическое
содержание культуры выступает предметом психологического анализа, считаясь внепсихологической
реальностью. В современных условиях развития общества необходим комплексный подход к
пониманию психологической мысли как компонента интегрированного целого — культуры. Развитие
психологии рассматривается в соответствии с общекультурными закономерностями в качестве одной
из сторон развития культуры как целостности. Специальные психологические исследования, опираясь
на современные идеи в области культуры, смогут внести определенный вклад в это понимание.
Проблема определения культуры как психологического понятия подробно раскрывается
этнопсихологом А.А. Беликом. Ученый четко обозначает такие аспекты развития культуры
личности, как «национальный характер», «этническая идентичность», национальноособенное «Я» и др. /2/. Первые полевые исследования культурной психологии проводили
У. Риверс, А. Редклифф-Браун, Б. Малиновский. Развернутое понимание значения
психологического изучения культур было дано У. Риверсом /3/.
Антропологическая этнопсихология делает акцент не на изучении отдельных черт
личности, а на взаимодействии культуры и личности, а также связи особенных для данной
культуры типов поведения. При этом Р.Бенедикт отмечает, что важной задачей психологии
является изучение отношения между объективным миром и человеческим субъективным
миром в различных культурах, а также изложила принципы изучения и типологию
психологических типов культур. Широкую известность получает другой подход к изучению
культур в рамках направления «культура-и-личность», связанный с именем А.Кардинера. Им
было предложено понятие «модальной личности», близкое к понятию «психологического
типа». Отношения между этнической и национальной культурой весьма сложны и
противоречивы. Этническая культура является источником народного языка, искусства и
литературы. В то же время она консервативна, ей чужды перемены, в то время как
национальная культура постоянно находится в движении, в изменении. И чем более открыта
национальная культура для диалога с другими культурами, тем она богаче. И если
этнические культуры стремятся сохранить различия между локальными, особенностями
культуры, то национальные их нивелируют. Этническая культура - исходное начало
национальной. Но национальная культура не сводится к этнической. Ее богатство
формируется на основе письменности и образования, воплощается в социальнополитическом и культурном развитии (литературе и искусстве, философии и
80
науке).Национальная культура - более сложное образование. Это разновидность субкультуры
как конкретной формы бытия общечеловеческой культуры, совокупность символов, идей,
убеждений, ценностей, норм, образцов поведения, принимаемых тем или иным сообществом
или какой-либо социальной группой /4/.Данное понятие отражает совокупность символов,
верований, убеждений, ценностей, норм и образцов поведения, которые характеризуют
духовную жизнь человеческого существа в той или иной стране, государстве.
Современная ситуация в национальной культуре развивается в двух
противоположных, но в то же время взаимодополняющих друг друга направлениях: с одной
стороны, стремление к включению этноса или отдельной личности в культурный
общемировой контекст с признанием приоритета общечеловеческих ценностей, с другой, сохранение самобытности национальных культур с их особым ценностно-смысловым
содержанием.Сама практика жизни человека обусловлена культурой. Поэтому можно говорить о
том, что характер психической реальности, в конечном счете, детерминирован культурой. Каждая
культура характеризуется устойчивой системой реальностей. С другой стороны, культура создает
целостность человеческой личности. Поэтому о культуре социума можно судить и по ее способности
воспроизводить целостную личность.Все это говорит о том, что человек не существует вне
культуры. Невозможно правильно понять процесс развития человека без анализа культуры.
В то же время исследование культуры в личностном аспекте позволяет преодолеть
односторонность ее понимания. В ходе приобщения к культуре возникает диалог личности и
культуры, их взаимопроникновение. Приобщение людей к культуре является важным
условием эффективности деятельности. Значит, проблемы культуры и развития личности
взаимосвязаны и находятся в центре внимания на современном этапе. Поскольку культура
формирует личность, то она во многом и контролирует ее поведение. Без контроля со стороны
культуры люди были бы неуправляемыми, их поведение отличалось бы бессмысленными поступками
и несдерживаемыми эмоциями. Существует несколько типов ориентаций человека в окружающем
мире: потребности, ценности и творчество. При преобладании ценностного типа ориентации
побудительным мотивом деятельности является стремление к чему-либо, самому по себе ценному. На
творческом уровне человек становится подлинно культурным субъектом (гармоничной личностью).
Творчество является связующим звеном между психологией и культурой. Необходимо возродить
статус культуры и творчества как психологические идеи, т.к. они определяют развитие психологии.
Основы живой духовности заложены в культуре чувств - степени духовной развитости
чувств, эмоциональной грамотности человека. Чувства - продукт жизненного, социального
опыта человека, его общения и воспитания. В эмоциональной культуре можно судить о
воспитанности человека вообще, так как культура охватывает весь целостный духовный
мир. Поэтому культура выражения эмоций - признак нравственной культуры личности в
целом. Таким образом, назначение психологической культуры общества состоит в
гармонизации эмоциональных, мыслительных и поведенческих проявлений человека.
Подчеркивая значимость тезиса о взаимосвязи культуры и личности, необходимо
отдельно
выделить
роль
активности
личности
как
саморегулирующейся,
самоуправляющейся системы. Активное участие личности в деятельности создает реальные
предпосылки для развития людей с универсальной культурой. Культура формирует и
мировоззрение личности, рассматривая ее не только в соотношении с объективной
действительностью, но и как систему сознательного отношения личности к обществу,
людям, труду, самому себе (В.Н.Мясищев), как взаимопроникновение смысла и значения
(А.Н. Леонтьев), динамику установки (Д.Н.Узнадзе), нравственной позиции и мотивов
поведения (Б.Г.Ананьев). Необходимым звеном культурной эволюции является
индивидуальность личности как исходный пункт формирования новых культур. Значит,
культуры создают различные возможности для выявления индивидуальности. Таким
образом, каждая культура детерминирует определенные формы соотношения социальности и
индивидуальности в психике и поведении человека. Согласованность мотивов, ценностей,
целей с требованиями среды и внутренними возможностями человека (его собственное "Я")
является важным коррелятом его психического здоровья. Определяющая роль культуры для
81
психического здоровья проявляется через формирование его самосознания. Это возможно
благодаря тому, что культура включает в себя средство освоения и преобразования
окружающей среды и средства регуляции человеческой деятельности.
Исходя из деятельностного понимания культуры, мы рассматриваем культуру
личности как способность к творческому преобразованию, совершенствованию. Высокая
степень духовной культуры означает сформированность ценностных ориентаций личности,
побуждения к деятельности. Совершенствование личностных форм культуры, возможностей
человека является условием развития каждого индивида, что означает культурный прогресс
всего общества. В психологии, кроме деятельностной трактовки психического (С.Л.
Рубинштейн, А. Н. Леонтьев), предполагается и значимость накопленного опыта человека в
развитии культуры (психическая реальность по В.М.Розину). В частности, при восприятии
художественного произведения психическая реальность представляет собой внутренний мир
человека, когда происходит переживание событий на уровне сознательной активной
деятельности (Я - реальность). В.И.Вернадский понимал ноосферу как суммирование
творчества личностей. Его интерес к психологии был сосредоточен на личностном начале
творчества. Ноосфера
изначально пронизана личностно-мотивационной активностью
человека. В ракурсе развития психологической науки предпринимаются попытки изучения
отдельных компонентов культуры. Так, появляются исследования целостной картины образа
жизни народа или метакультурной (полиэтнической) общности, объединенной какими-либо
общими ценностями или проживающей на определенной территории (М.Мид, Дж. Горер, Ф.
Хсью и др.) /5-6/. Начиная с середины 1940 годов, в американской антропологии получили
развитие исследования «национального характера». По словам А.А. Белика, они носят
полифакторный характер, то есть включают в себя изучение различных сторон
этнокультурной общности. Известно, что национальный характер любого народа
генетически обусловлен длительным эволюционным процессом. Его особенности
определяются не только исторически сложившимися традициями, социальной средой и
воспитанием, но также наследственными задатками.
По мнению И.С. Кона, черты характера, взятые в отдельности, не являются и не могут
быть абсолютно уникальными. Уникальна сама структура характерологических
особенностей нации. Именно культурная среда есть определяющий фактор формирования
этнопсихологических свойств народа. В процессе исторического развития каждый народ
создает собственную систему культурных ценностей, которые используются для выражения
национального самосознания. Наряду с исследованиями национального характера, в науке
разрабатываются новые концептуальные подходы в изучении психокультурных
особенностей общества – анализ внутреннего или внутриличностного «Я» (Де-Вос,
Д.Мюррей) /7/. Итак, психологическая антропология и ее «ядро» - антропологическая
этнопсихология - используют для интерпретации фактического материала самые
разнообразные психологические теории с целью создания системных знаний о человеке в
условиях различных культур. Важнейшим элементом национальной культуры является язык
как этническая основа нации. Как факт духовной культуры человечества, он в своем
развитии обусловлен взаимосвязью процессов духовного и материального производства,
общественных отношений людей. С помощью языка осуществляется познание мира и в нем
объективизируется самопознание личности.
Духовным стержнем языковой политики Казахстана, по праву, считается казахский
язык, который необходимо модернизировать. В республике принимаются активные меры по
созданию условий для развития трехязычия на государственном уровне /1/. Итак,
определяющим элементом культуры, ее ядром являются ценности. Они существуют, вопервых, в виде стихийно сложившихся представлений и мнений — это обычаи, традиции,
ритуалы. Традиция, как социальная форма выражения преемственности, обладает
устойчивостью, которая позволяет аккумулировать культурный опыт народов, осуществлять
его передачу из поколения в поколение. Формируясь на протяжении многих веков, она
становится неотъемлемым элементом их духовной культуры. Культура является связующей
82
нитью между прошлым и настоящим, источником сохранения и развития духовных
ценностей, без которых невозможно функционирование самой национальной общности,
формирование межнациональных отношений. Во-вторых, ценности проявляются в виде
строгой, логически обоснованной доктрины — идеологии. Идеология имеет три слоя: 1)
общечеловеческие гуманистические ценности; 2) национальные ценности; 3) социальногрупповые, классовые, партийные ценности. Идеология мотивирует образ действий, но
далеко не всегда предлагает отчетливые, осознанные схемы поведения. Она как
совокупность форм мышления и ценностных представлений более аналитична. На нее
оказывает воздействие традиция, культура, социальные структуры, бессознательное, среда
жизнедеятельности. Культура мира предполагает критическое осмысление истории,
переоценку системы ценностей. Носителем культуры мира является система образования,
которая выступает составной частью культуры вообще. Одной из важных сторон эволюции
культуры рассматриваются психологические знания. Образование занимает особое место
среди главных национальных приоритетов Казахстана. Стратегической целью ее развития в
республике является формирование новой, по существу первой национальной модели
образования. Она должна указать пути к высокому качеству воспитания и обучения
молодежи на основе синтеза достижений мировой культуры, науки. Итак, основным курсом
Казахстана является сохранение ценностей культурного кода. Это проверенные годами ценности.
Только при их стабильности наша нация будет еще крепче. В условиях кризиса ценностей
современной цивилизации, по мнению Президента нашей республики Н.А. Назарбаева, мы
должны научиться жить в сосуществовании культур и религии /1/.
Литература
1. Послание Президента Республики Казахстан – лидера нации Н.А. Назарбаева народу
Казахстана. Стратегия «Казахстан – 2050»: новый политический курс состоявшегося
государства //Казахстанская правда. – 15 декабря 2012 г.
2. Белик А.А. Психология культур: от архаических обществ к современной культуре
//Личность, культура, этнос: современная психологическая антропология / Под общей
ред. А.А. Белика. – М: Смысл,2001.
3. Риверс У. Системы родства и социальная организация». 1914.
4. Энциклопедический словарь по культурологии. - М., 1997. - С. 280.
5. Мид М. Культура и мир детства. – М.: Наука, 1988.
6. Хсю Ф. Базовые американские ценности и национальный характер. //Личность, культура,
этнос: современная психологическая антропология / Под общей ред. А.А. Белика. – М:
Смысл, 2001. – С. 204-228.
7. Мюррей Д. Что такое западная концепция «Self»? Вспоминая Д.Юма //Личность,
культура, этнос: современная психологическая антропология / Под общей ред.
А.А. Белика. – М: Смысл, 2001. С309-328.
ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДА ХАЛЫҚТЫҚ ПЕДАГОГИКАНЫ ҚОЛДАНУ
Расулова Е. А.
Т.Айбергенов атындағы № 16 орта мектеп, Астана қаласы
Қай заманда, қандай қоғамда болсын алдымызда тұрған зор міндеттердің бірі –
болашақ ұрпақ тәрбиелеу. Жан – жақты жетілген, ақыл парасаты мен мәдениеті мол, саналы
ұрпақ тәрбиелеуде әр халықтың салт – дәстүрі, ел дамуындағы бағалы байлықтың нәрін
біртіндеп сіңіру арқылы ғана жүзеге асыруға болады.
83
Басқа халықтар сияқты қазақ елінің де ұрпақ тәрбиелеуде мол тәжірибесі, жиған –
тергені, озық ойлары мен өзіндік ерекшеліктері бар. Осындай мол мұраның «дәнегін мәпелеп
екпейінше» жастарды ізгілік пен парасаттылықты тәрбиелеу мүмкін емес.
Халықтың жазбаша жазылмаған, бірақ ұрпақ есінде мәңгілікке сақталып, бір ұрпақтан
бір ұрпаққа ауызша жалғасып келген нақыл – өсиет, өнеге қағида болып таралып келген
тәлім – тәрбие тағылымының бай мұрасы бар. Ол халықтық педагогика деп аталады.
Халықтық педагогика отбасылық тәрбиеден басталып, ел – жұрт, ауыл – аймақ, тіпті
бүкіл халықтық қарым қатынастан берік орын алған тәлім – тәрбиенің түрі. Ендеше, халық
педагогикасы қоғам дамуының барлық сатыларынан өтіп, тәжірибеде жүйеленіп, ғылыми
педагогикалық дәрежеге жеткенше ұрпақ тәрбиесінің қайнар көзі, алтын діңгегі болып
келгені даусыз.
Халық педагогикасы – халықтардың ғасырлар бойы тәрбиелеу тәсілдеріне негізделген
бай тәрбиесінің жиынтығы. Халықтық педагогика – халық педагогикасының ұрпақ
тәрбиелеудегі тағылымдарын ғылыми жүйеге келтіріп зерттейтін ғылыми педагогиканың бір
саласы. Халықтық педагогиканың мақсаты – халықтық салт-дәстүрді, өнерді дәріптейтін, ана
тілі мен дінін қадірлейтін, Отанын, елін, жерін сүйетін, жан-жақты жетілген, саналы жасты
тәрбиелеу. Сондай-ақ, халықтық тәрбие түрлерін жас бүлдіршіндердің бойына сіңіртіп ілім,
білік дағдыларын дамыту, сөйтіп дене еңбегіне де, ой еңбегіне де қабілетті, жан-жақты
жетілген азамат етіп шығару. Ол басқа тәрбиелермен қатар жүргізіліп, балалардың қайратжігерін, ақыл-ойын халықтың өнер туындылары негізінде оқытып, тәрбиелеу арқылы іске
асырылады. Халықтық педагогика бала денсаулығы мен денесінің жетілуі жөніндегі
қамқорлық ақыл-ой мен еңбекке дайындық, саналы адамгершілік-эстетикалық тұрғыда
бағыттау, мінез-құлықты реттеу, өзін-өзі тәрбиелеу мен қайта тәрбиелеу, яғни тұлға
қалыптастырудың бүкіл жетекші бағыттарын қамтиды. Халықтық педагогикада бала
дүниетанымын қалыптастырудың және оның ақыл-ойын дамытудың бастау кезі ретінде ең
алдымен оның қоғамға, қоршаған дүниеге «Арманы жоқ жас- қанатсыз қарлығаш» – дейді
халық. Халық ұрпақты ақыл-ойды өздігінен жетілдіруге үндейтін терең және танымдық
процестер жиынтығы екендігін дұрыс болжайды.
Халық тәрбиешілері үйрену, оқуды адам бүкіл жаңаны ерекше қабылдағыш балалық
шақтан бастаса, мақсатқа лайықты болатындығына, алынған білімі өмір бойына игілікті
қызмет ететіндігіне тәжірибеде көз жеткізді. Баланың ақылын тәрбиелеу оның танымдық
қабілеттерін жан-жақты дамыту, әртүрлі түсінулердің кеңдігі мен сезімталдығын,
байқағыштықты, естің түрлерін жаттықтыруды, ойдың елестетуін ынталандыруды талап
етеді. Мысалы: жұмбақтар халық педагогикасында осы талапты жүзеге асырудың аса құнды
дидактикалық материалы болып табылады. Олар баланың ойлауын дамытуға ықпал
жасайды.
Халық педагогикасының мақсаты: бірнеше ғасырларға созылған халық тәжірибесіне
сүйене отырып, болашақ ұрпақты еңбекке, өмірге ең жоғарғы адамгершілік, имандылық
қасиеттерге тәрбиелеу. Халық педагогикасының негізінде халық ауыз әдебиетінің
шығармалары, этнографиялық материалдар, халықтық тәрбие дәстүрлері, халық ойындары,
үйелмен тәжірибелері т.б. жатады. Демек, халық педагогикасы-ғасырлар бойы өмір
тәжірибесіне негізделген ұрпақ тәжірибесіндегі дәстүрлердің жиынтығы. Халық
педагогикасының құрамды бөліктері қазақтың ұлттық ойындар, мақал-мәтелдер, жұмбақтар,
ертегілерт.б. ерте заманнан бастап, жас өспірімдердің ой-өрісін, зеректігін анықтау үшін
тәрбие құралы ретінде қолданып келді.
Ұлттық ойындар. Қазақ халқының өмір кешкен тарихында ұлттық ойындардың
көптеген түрлері балалық, жеткіншектік, жасөспірімдік сияқтағы балалар тәрбиесінде
пайдаланылады. Ойын тек көңіл көтеру, шаттандыру ғана емес, ол өзінше ерекше қазақ
халықының әлеуметтік өміріне байланысты тәрбиелік мағынасы зор жеке адамның дамуына,
жетілуіне әсер етуші фактор. Жиі қолданылып келген бірнеше ойын түрлерін атап өтуге
болады. Олар: «Ақ серек- көк серек», «Айгөлек», «Жаяу жарыс», «Соқыр теке», «Ақ боран»,
«Төбетей», «Бәйге», «Орамал тастау» т.б.
84
Мақал-мәтелдер – халықтың ауызша ақындық шығармашылығының көп тараған
ескерткіштері. Ғасырлар бойы халықтың әлеуметтік тарихи тәжірибесі туралы нақыл сөздер
арқылы халықтың ой-пікірі, арманы, көзқарасы баяндалған. Қасиетті сөздерді қазақ халқы
қастерлеп өнеге етіп, адамдардың өлең өрнектерімен ойластырып мақал-мәтелдерді үнемі
пайдаланып келген. Мақал-мәтелдер халық өмірінің барлық жағынан қамтылған.
Жұмбақтар. Халық арасында жылдам айтылып келе жатқан жұмбақтардың саны
көптеп саналады. Жұмбақ балалардың қиялын, танымдық іс-әрекетін, қабілетін дамытады.
Оның жауабын табу үшін мазмұнын талдап ой елегінен өткізеді. Жұмбақтың тәрбиелік мәні
өте зор.
Халқымыз ғасырлар бойы өз ұрпағын адамгершілікке, елжандылыққа,
отансүйгіштікке тәрбиелеп келді. Осы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрдің
өзегі, алтын діңгегі халықтық педагогика болды деуге болады. Елбасы өзінің Қазақстан
халқына Жолдауында «Біз Қазақстанның барлық азаматтарының отаншылдық сезімімен өз
еліне, жеріне деген сүйіспеншілігін дамытуға тиіспіз» деген мәлім.
Сондай-ақ Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында да «Қазақ халқының
мәдениеті мен дәстүр-салтын оқып үйрену үшін жағдайлар жасау бірінші кезектегі
міндеттердің бірі» деп атап көрсетілген. Халықтық тәрбие, ол ұлттың ұлт болып
қалыптасуымен бірге дамып келе жатқан көне тарихи жүйеге жататыны кімге болса да аян.
Ұлт салт-дәстүрлердің тәлімдік мәні.
Салт-дәстүр дегеніміз – халықтардың кәсібіне, сенім-нанымына, тіршілігіне
байланысты қалыптасқан, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып отыратын қоғамдық құбылыс. Ол
отбасылық тәрбиеде қалыптасады. Жеке адам жаңа салтты ойлап шығара алмайды немесе
бұрынғы қалыптасқан салтты жоғалта алмайды. Бүкіл халық, ел-жұрт уақыт озған сайын
салт-дәстүрге жаналық енгізіп, оны қоғамдық болмыс көріністеріне бейімдеп, өзгертіп
отырады. Ал жаңа қоғамдық қатынастарға қайшы келетіндері жойылып, өмірге қажеттілері
жаңа жағдайда ілгері дамиды.
Мәселен, қазақтың жаугершілік заманында құрдас батыр жігіттердің ұлы жорыққа
аттанар алдында ақ қой сойып, қанына найзаларын малып, «өлсек бірге өлеміз, опасызды ант
атсын» деп төс түйістіріп анттау немесе әке-шешенің асырап алған баласы мен туған
балаларының саусақтарын ақ қойдың бауыздау қанына малғызып, «қаны бір бауырмыз» деп
ант ішкізіп, құшақтастырып сүйістіру ырымдары бүгінде ұмыт болған. Ал бұрын болмаған
ақ шашты қариялардың алтын-күміс неке тойларын жасау бүгінгі салт-дәстүрден тұрақты
орын алды. Халық: « Дәстүрдің озығы бар, дәурені өткен тоғызы бар», «Әдет-әдет емес, жөн
әдет» деп заман талабына сай дәстүрлерді дәріптеп, тәлім-тәрбиенің пәрменді құралы
ретінде пайдаланып келген.
Мысалы, қөп жылдар бойы «діни мейрам» деген жаңсақ көзқараспен Наурыз
мейрамын еліміз мүлде атаусыз қалдырып келсе, қазіргі демократия кезінде ол қайта
жаңғыртылып, жалпы халық мейрамына айналды.
Салт-дәстүр халықтың белгілі бір әдет-ғұрыптары мен байланысты туады. Мысалы,
бала тәрбиесімен байланысты: шілдехана өткізу, сүйінші сұрау, балаға ат қою, бесікке салу,
тұсау кесу, атқа мінгізу, сүндетке отырғызу тойлары; үйлену, үй болумен байланысты: құда
түсу, есік-төр көрсету, келін түсіру тойлары, қалын-мал алу, жасау беру т.б. салт-дәстүрлер,
түрлі кәде-ырымдар, өлген адамды жерлеумен байланысты: арыздасу, қоштасу, естірту,
көңіл айту, жұбату, жоқтау, өлген адамның жетісін, қырқын, жылын беру т.б. ырымжырымдар қазақ халқында ежелден сақталған. Мұны салт-дәстүрлері деп атайды.
Тұрмыс – салтқа байланысты туған әдет-ғұрыптар мен салт-дәстүрлердің, бәрінде
халықтың арман-тілегі, ой-пікірі, келешек ұрпаққа айтар өсиеті көрініс беріп отырады.
85
ЛИЧНОСТНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ФАКТОРЫ
ВОЗНИКНОВЕНИЯ ЭКСТРЕМИЗМА
Ромашева Ж. Ж.
научный руководитель, к.психол. наук Нурадинов А.С.
Евразийский национальный университет им. Л. Н. Гумилева
Казахстан, будучи светским государством, является неотъемлемой частью великой
мусульманской цивилизации. Наша история уже много столетий неразрывно связана с
исламом, который является одной из базовых составляющих духовной культуры казахского
народа. В то же время соседство с такими странами как Россия и Китай, также оказывает
определенное влияние на нашу культуру. Началом современной глобализации явления
экстремизма религиозного толка на Востоке можно считать этап ускоренного развития
шиитского фундаментализма в Иране.
Сегодня, такие привычные слова как «бандит», «убийца» и «преступник» потеснили
новые, более современные термины - «шахиды», «моджахеды», «террористы» и
«экстремисты».
Данные о состоянии религиозной ситуации в Казахстане
По официальным данным, в Казахстане функционируют около 3,5 тыс. религиозных
объединений, представляющих более 46 конфессий и течений. По стране зарегистрировано
2182 культовых сооружения /1/. При этом реальный показатель намного превышает сведения
властей. На сегодняшний день в стране официально запрещена деятельность таких
экстремистских и террористических организаций как «Аль-Каида», «Исламское движение
Узбекистана», «Исламская партия Восточного Туркестана», «Курдский народный конгресс»,
«Асбат-аль-Ансар», «Братья мусульмане», движения «Талибан», «Боз Гурд», «Джамаат
моджахедов Центральной Азии», «Лашкар-е Тайиба», «Общество социальных реформ»,
«Организация освобождения Восточного Туркестана», «АУМ Синрикё» и «ХизбутТахрир»./2/
Между тем, для выявления причин и мотиваций глобализации религиозного
экстремизма исламского толка необходимо, на наш взгляд, исследовать его корни. В этой
связи актуальнейшую проблему современной отрасли исследований о религиозном
экстремизме составляют экономические, идеологические, политические, психологические
аспекты явления.
Психологические причины формирования экстремизма
Очень большую роль в формировании экстремизма играют психологические
причины. К ним относятся чувства и настроения, поведенческие установки, непосредственно
мотивирующие экстремистские действия. Психологические факторы экстремизма являются,
с одной стороны, производным результатом социально-экономических и политических
причин, с другой стороны, они способствуют усилению действия этих причин и
непосредственно создают благоприятную почву для восприятия массовым сознанием
экстремистской идеологии. То есть только через психологические факторы осуществляется
конечный синтез всех причин экстремистской деятельности, непосредственно порождающий
экстремизм./3/
Ситуация системного социального кризиса, конечно же порождает соответствующие
эмоционально-психологические переживания у всех социальных групп. Те социальные
группы, которые в результате этого кризиса оказываются перед угрозой социального
исчезновения, испытывают постоянное и все усиливающееся состояние психологической
фрустрации, вызванное ущемлением их жизненных потребностей.
В результате этой социальной фрустрации возникают сложные амбивалентные
чувства, соединяющие в себе, с одной стороны, астенические, негативные чувства
подавленности, угнетенности, безысходности, страха, бессилия, с другой стороны,
стенические чувства ненависти, агрессии. Этот эмоциональный комплекс способствует
86
формированию экстремистских, радикалистских поведенческих установок, выражающихся в
направленности на насильственные, жестокие действия по отношению к «врагам», которые
рассматриваются как главная причина всех бедствий./4/ Экстремистские установки
поведения характеризуются убеждением, что только насильственными жестокими мерами и
действиями возможно радикальное исправление нестерпимой ситуации, критического
положения, в котором оказалась данная социальная группа. Экстремистские поведенческие
установки характеризуются также ослаблением или вообще отключением всяких
нормативных запретов, начиная от юридических и заканчивая нравственными.
Субъективные факторы в развитии экстремистского сознания
Предпосылки экстремистского поведения обнаруживаются не только вне человека, в
социокультурной среде, но и внутри самого человека. Они во многом определяются его
психофизиологическими особенностями. Сегодня известно, что многие фанатично
настроенные группы террористов, разбросанные по всему миру, совершенно не озабочены
идеологическим обоснованием своей деятельности. Для них конкретные действия важнее
идеологии. Американская исследовательница М. Креншо (1990 г.) утверждает, что в иных
случаях «существует просто идеологическое обрамление террористических групп
(сюрреалистическая идеология), когда меняются идеи и даже забываются первоначальные
цели борьбы. Идеология террористов может модифицироваться в зависимости от контекста
той политической среды, в которой они действуют»/5, с. 6/. В силу сказанного
представляются несостоятельными попытки объяснить возникновение экстремистского
сознания влиянием только социокультурных и идеологических условий. Вслед за
французским социологом Э. Мореном, который говорил о насилии в современном мире,
можно заявить, что и проблема фанатизма «стала теперь проблемой не социального, а
психологического порядка» /6, с. 8/.
Такая постановка вопроса позволяет нам понять, какую роль играют субъективные
факторы в развитии экстремистского сознания. Среди этих факторов особо выделяются
эмоционально-чувственные и нравственно-психологические моменты формирования
экстремистского мировоззрения. В этой связи можно предложит следующую абстрактную
цепочку: экстремистский тип личности со специфическим мироощущением —
экстремистское мышление, вырастающее на этой основе, — создаваемые им модели
экстремистского поведения. Несмотря на все влияние, которое оказывается на этот процесс
социальными условиями, логика движения по экстремистской «трассе» остается
непреложной. Экстремизм неизбежно переходит от идейного и морального ригоризма к
крайнему этическому релятивизму и даже цинизму. А это значит, что склонные к
экстремизму личности обладают высоким порогом невосприимчивости, нечувствительности,
т. е. мерой отчуждения в сфере эмоциональной культуры.
Известный террорист 1960-х годов прошлого века Антонио Негри признавался в том,
что уничтожение и разрушение часто становились для него самоцелью, наиболее приятным и
необходимым психологическим состоянием. «Результат меня не волнует, — заявлял он, —
всякий акт разрушения и саботажа отзывается во мне как голос классовой общности.
Возможный риск меня не тревожит, напротив, я ощущаю лихорадочное возбуждение, как
если бы я ожидал встречи с любовницей» /7/.
Таким образом, экстремизм можно рассматривать как некую способность, имеющую
негативный, резко отрицательный характер, как личностный «талант», тяготеющий к
противоположному от творчества полюсу, «талант» со знаком «минус». Истоки этой
способности лежат и в природных свойствах субъекта, в особенностях его нервной системы,
психики, эмоционально-чувственного склада. Но надо понимать, что экстремистские
наклонности даны субъекту лишь в задатках, которые могут проявиться или не проявиться в
зависимости от того, в какой социокультурной среде происходит становление личности. Тот
факт, что процессы социализации и индивидуализации человека осуществляются под
влиянием внешних, социокультурных факторов и воздействием собственных
87
психофизических особенностей, должен быть учтен и при объяснении природы такого
феномена, как экстремизм.
Энрико Ферри (2009 г.) в работе «Уголовная социология» указывает на то, что
«антропобиологические аномалии, характеризующие собой так называемый «преступный
тип», могут быть свойственны не только людям, фактически совершившим какое-нибудь
преступление: вызываемые ими ненормальности поведения могут выразиться также и в
других формах, не квалифицируемых законом как преступление, но отличающихся той же
основной чертой, именно своим несоответствием основным биологическим и социальным
задачам человеческого существования» /8 /.
Экстремистскими в равной мере являются и болезненные развлечения маркиза де
Сада, и аскетическое самоотречение святого великомученика. Экстремизмом можно назвать
всякую крайность, лишенную нравственного начала, крайность на уровне безнравственности
/3/. Гражданское самопожертвование и героизм тоже могут восприниматься в качестве
крайностей развития. Однако как экстремизм они не расцениваются. Понятно, что если мать
прикрывает собой свое дитя, приносит себя в жертву ради ребенка, вряд ли мы это назовем
экстремизмом. Но если личность, отвечающая за свои поступки, сознательно или
неосознанно наносит вред другим людям, ее поведение квалифицируется как
экстремистское, даже в том случае, если причины такого поведения остаются скрытыми для
самой личности.
Заключение
Итак, рассматривая проблему происхождения экстремизма в каждом конкретном
случае экстремизма, мы должны выяснять его конкретные социальные причины,
анализировать конкретную экстремальную ситуацию, породившую именно данную
разновидность экстремизма. Кроме того, рассматривая причины появления экстремизма, мы
должны различать внешние, социальные причины (т.е. объективно сложившуюся
критическую социальную ситуацию) и внутренние или личностные причины (т.е.
психологические факторы или свойства личности, которые способствуют ее превращению в
экстремиста). Причем внешние и внутренние причины следует брать в их взаимодействии,
ибо лишь соединение и взаимное обусловливание социальных и психологических причин
порождает явление экстремизма.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Литература
Муханбетжанова Г. Религия в казахстанском обществе // Казинформ, 26 мая 2009 года.
Сатпаев Д. Проблема распространения религиозного экстремизма: анализ глобальных
тенденций // Проблемы религиозного экстремизма в Центральной Азии: Материалы
международной конференции. – Алматы: Казахстанский институт стратегических
исследований при Президенте Республики Казахстан и Фонд им. Фридриха Эберта в
Казахстане, 2001. – С. 32-37.
Ольшанский Д. Психология террора. – Екатеринбург: Деловая Книга, М.: Академический
проект, ОППЛ, 2002. – 320 с.
Василюк Ф.Е. Психология переживания. 1991. — С. 107.
Креншо М. Терроризм и международное сотрудничество. - М.: ИНИОН, 1990.
Грачев А.С. Политический терроризм: Корни проблемы. — М., 1982. — С. 8.
Витюк В.В., Эфиров С.А. Левый терроризм на Западе: История и современность. М.,
2007. С. 262.
Лазурский А.Ф. Классификация личности // Тайна порока. Харьков, 1995. С. 70.
88
ШЫҒЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ЖҰРТШЫЛЫҒЫНА ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
ФОБИЯАРДЫҢ АДАМ ПСИХИКАСЫНА ӘСЕРІ
Сатиева С.Ш., Айнамкулова Н.Т.
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
Адамның табиғат үрдісіне араласуының нәтижесінде XX – ғасырдың ортасынды
экологиялық мәселелер пайда болды. Зақымданған жер, жануарлар миграциясы, адамдар
арасындағы қарым-қатынастар, өсімдіктердің бұзылуы
т.б. өзгерістер жалпы адам
психикасы өзгерісіне тірелді. Осының нәтижесінде адам психикасында әртүрлі заттар мен
мәселелердің пайда болуы әсереткен. Бұл өте күрделі және әлеуметтік–психологиялық
құбылыстардың зерттеудегі жоспардың жүйелілігін қажет етеді. Елімізде қолайсыз
экологиялық міселелер әсіресе балалардың және аналардың өлімінің деңгейінің жоғары
болуына әсерін тигізуде.Осының бәрі адамдардың психикасы мен жүйке саласына да кері
әсерін тигізуде. Осылайша экологиялық фобиялар адам өміріне және психикасына қауіп
төндіруде. Сондықтан экологиялық фобия бүгінгі күннің өзекті тақырыбы.
Адам табиғатпен физикалық және рухани үздіксіз байланысқан, ол өз өмірін сақтап
қалу үшін табиғатпен тұрақты қарым-қатынаста болады. Адам өзі өмір сүретін ортада
белсенді қызмет атқарады және өзінен төменгі сатыдағы эволюциялық дамушылармен
пассив түрде араласса да, оларды өзіне үйретуге қадам жасайды. Адам мұндай қадамды
мәдени түрдегі үйрету арқылы орындайды.Адам өмір сүретін орта – биосфера, бірақ адам
оның жаратылысына қарсы өз қолымен көп әрекет етеді, бұл өз кезегінде биосфера
психикасына терең әсер етіп, оның тіршілігіндегі қалыптасқан тепе-теңдігін бұзады.
Нәтижесінде адам өмір сүретін орта – табиғат, жасанды күйге еніп, соның салдарынан
жойылуға бет бұруда /1. с, 147/.
Адамзаттың табиғатты оның заңдылықтарымен санаспай пайдалануы адамзаттың
өзіне және оның өзі құрған қоғамының тіршілігіне қатер туғызуда, содан барып
психологиялық өзгерістерге ұшырайды. Соңғы кездері статистикалық мәліметтердің
көрсетуі бойынша өнеркәсіптік өндірістер мен ғылыми-техникалық прогрестің дамуына
қарай адам денсаулығында болатын түрлі өзгерістер көбейе түскен. Сондықтан кез келген
әлеуметтік жүйе табиғи ортамен сәйкестікте өмір сүруі қажет және өзінің еңбек заты мен
табиғатты пайдалану әдістерін, өзінің өндірісін табиғат мүмкіндіктеріне сай жүргізуі шарт.
Сонда табиғат та өз популяциясын және өмір салтын сол мүмкіндіктерге үйретеді. Адамның
психикалық саулығынада әсерін тигізеді/2. с, 96/
Табиғатпен санаспай өмір сүру адамның өмір-тіршілігіне, әсіресе денсаулығына
көптеп әсер етіп, тіпті бұрын болмаған аурулардың пайда болуына жағдай жасап отыр. Ал,
адамзат үшін ең басты байлық – денінің сау болуы мен қатар психикалық саулығы болып
табылады.
Сонымен фобия ұғымына тоқталып кетер болсақ. Фобия (грекше: қорқу) небір жағдайларда қайта-қайта пайда болатын қоркыныш; бұл невроздың ығыр қылатын
түрінің көрінісі. Белгілі бір жағдайда немесе белгілі бір заттың алдында кетпейтін үрей мен
мазасыздануды байқайды, ауырулар өздерінің үрейлерінің ерсіз және дәлелсіз екенің жақсы
сезеді, бірақ бұл күшті олар жеңе алмайды.
Фобия жекетүрлері ерекше аталады: агорафобия - кең көшелер мен алақдардан
қорқу; клаустрофобия - жабық бөлмеде қалу үрейі. Монофобия - жалғыз қалу үрейі,
керісінше,антропофобия - көп кісілерден қорқу; нозофобия- ауырудан қорқу, эрейтофобия қоғам алдында ұялу, қызару т.б. Фобия жалпы мазасыздану, тамырдың соғуы мен демнің
ұлғаюы, бозғылттану немесе тез қызару. Уақытша тұрақсыз фобия көпшар шағаннан немесе
ауыр психикалық қатерден кейін денісауадамдарда да болады. Үлкендерге
қарағанда балаларда фобия жиі кездеседі, олар кішкентай жануарлардан немесе өткір
заттардан, судан, өлімнен т.б. қорқады. Кейде жасөспірімде белгілі бір әрекеттің түрінен
қорқыныш пайда болады, мысалы, тақта алдында жауап беру, көпшіліктің алдына шығу т.б.
89
Өсе келе фобия ауыр түрі де кездеседі, мысалы, жұтыну қорқынышы (фагофобия) немесе ес
ауысудан үрей. Фобия жақынбалаларөтесезімталболады.
Фобия
шалдығуға
баларды
түрлі
қорқыту,
мектептегі қақтығыс,
отбасындағыжағдайларсебепкерболады.
Фобия
емдеуневроздыемдеуменбірдей.
Негізгі орын психотерапияғакеледі, аяу тәртібі, жалпы шынықтыратын және жұбата
тыншаралар. Кейбіркездердепайдалы: ортаныезгерту, санаториялықжағдайда болу
жәнеарнайыдепрессантықдәрілердіішу (андаксин, аминазин т.б.).
Осы фобиялардың ішінде қарастыратыным экологиялық фобя болып табылады.
Экологиялық фобия дегеніміз –организмдер және олардың өзара қоршаған ортамен
байланысы арасындағы түзілетін қауымдастықтың салдарынан пайда болатын
қорқыныштар./3/
Осыдан барып экология мен психология бірігіп экологиялық психология құрайды, сонымен :
экологиялық психология - қоршаған орта мен адам арасындағы қарым-қатынастың
психологиялық аспектілері туралы білім саласы. Экологиялық психология мынадай
проблемаларды қарастырады:
 адамның өзін қоршаған ортаны қабылдау ерекшеліктерін анықтау арқылы
экологиялық сананы зерттеу және қоршаған ортаның қолайсыз дамуының субъект
үшін мәнді факторларын саралау;
 экологиялық мінез-құлықтың мотивациясын анықтау;
 экологиялық дағдарыстың психологиялық зардаптарының заңдылықтарын талдау
(психикалық денсаулықтың бұзылуы, қылмыстың көбеюі, демографиялық өзгерісте)
және т.б. насихаттың психологиялық құралдарын талдап белгілеу/4. с, 88/
Экологиялық
фобия– қазіргі күні адамзатты толғандырып отырған аса маңызды
қорқыныштардың бірі. Экологиялық проблемалар өзінің қоғамдық мәні жағынан алдыңғы
қатардағы мәселелердің біріне айналады, тіпті ядролық соғыс қауіпі де оның көлеңкесінде
қалып қойды. Адамның шаруашылық іс - әрекетінің қауырт дамуы, айналадағы ортаға
үдемелі, көбіне білдірушілік сипатта әсер етуде. Аталмыш проблеманың пайда болуының
басты алғышарты – қоршаған ортаға адамзат перзентінің антропогендік, техногендік
ықпалдардың ұзақ жылдар бойы тигізіп келген әсері деп тұжырым жасауымызға
болады.Экология негізінен −организмдер жайлы және олардың өзара және қоршаған ортамен
арасындағы түзілетін қауымдастық туралы ғылым.
Экологиялық қауіп қатер−антропогендік және табиғи әсер ету нәтижесінде қоршаған ортаға,
қоғамға, адамдардың өмірлік маңызды мүдделеріне қауіп төндіретін жағдай. ХХ ғасырдың
аяғы мен ХХІ ғасырдың басында адамзаттың шаруашылық әрекеттері мен өндірістік
қатынастарының ғылыми – техникалық жаңару биігіне көтерілуі – экономикалық
реформалардың ерекше сипат алуына (модернизациялауы мен интеграциялануы) түрткі
болды. Ғылыми техникалық прогрестің жедел даму барысында, қоғам мен табиғат, табиғат
пен адам арасындағы қарым – қатынас мәселесіндегі күрделі шиеленістерді дұрыс шеше
білу, бүкіл жер шарының болашағын, әрбір адамзаттың өмірін сақтауға мүмкіндік тудырады.
Өйткені өндірістің даму барысынада табиғи қорлардың дағдарысқа қшырауына, қоршаған
табиғи ортаның ластануына себепші болуда. ХХ ғасырдың аяғына дейін адам баласының
айналасын қоршаған ортаға, оның ықпалы әрқалай болып, қазіргі жағдайда бұкіл жер шарын
қамтып, тіршілікке мейлінше қауіп төніп отыр.
Адам психикасы - мидың табиғи өнімі емес, әлеуметтік жағдайлар туындысы. Алайда, ол
табиғи, физиологиялық зат - мидың арқасында әрекетке келеді. Психиканы ми әрекетінен
ажыратып та болмайды, сонымен бірге оны бүтіндей нейрофизиологиялық үдеріс деп те атау
орынсыз. Психика мен физиологиялық үдерістердің өзара қатынасы - идеалды дүние мен
заттасқан болмыстық ажыралмас байланысы.
Адам психикасыбүкіл материяның эволюциялық даму нәтижесі. Обьективті шындықтың
субьективті бейнеленуін психика дейміз. Психика тіршілік дамуының белгілі бір сатысында
тірі организм мен сыртқы ортаның өзара қатынасын білдіретін бейнелеудің айрықша түрі.
Психиканың ең төменгі және ең жоғарғы сатылары бар. Психиканың ең қарапайым түрі
90
жәндіктерге тән, ал ең жоғары формасы адамның санасы. Сана – адамның материя дамуының
белгілі бір сатысында пайда болған қасиеті, адам психикасының формасы, адамның
қоғамдық тарихи дамуының жемісі. Психика сезім мүшелерінің бізді қоршаған сыртқы
заттар мен құбылыстарға әсерленіп, тітіркенуінен пайда болады. Психика дегеніміз – үнемі
болып қозу мен тежелу сияқты физиологиялық процесстердің ми қабығында жасалуы.
Сыртқы заттар мен құбылыстардың әсері мида түйсіну, қабылдау, елес тудырып, олар
адамның алуан-алуан ойлау әрекеттері арқылы қортылады. Сана – адамның материя
дамуының белгілі бір сатысында пайда болған қасиеті. Сананың зақымдануы өте күрделі
және психикалық бірліктердің,қасиеттердің барлығына ықпалын тигізеді. Зақымдалған
психикалық дамуды медициналық психологияда психиканың уақытша тоқталуы деп атайды.
Психикалық уақытша тоқталуын немесе шектес интеллект кемістігін тудыратын себептер
төмендегідей 5 топқа бөлінеді:
1.айналадағы ортаның қолайсыз жағдайларына және тәрбиеге байланысты.
2.ұзақ уақыт соматикалық аурулардың салдарынан әлсіздікке байланысты.
3.инфантализмніңтүрінебайланыстыинтеллектікқызметтіңбұзылуы.
4.естудің, көрудің, сөйлеудің, оқу мен жазудың бұзылуына байланысты интелелктің
кемістігі.
5.резидуальды-органикалық жағдайларда.
Аталған топтардағы негізгі клиникалық белгі – баланың жетілмеуі, ең алдымен
интеллект пен эмоционалдық жігердің жетілмеуі. Олигофренияға қарағанда дамуы
кешеулеген балалар сергек болып, айналадағыны ынта қойып қарап, ойнаған кезде
творчестволық елестетуі болады. Мұндай балалардың интелекті нашар дамып, мектепке
баруға дайын болмай, көбінесе ойнағысы келеді. Назары тұрақсыз және жылдам жалыққыш
болады. Эмоциялары айқын болады. Балаларға тапқырлық зеректік тәжірибелік ойлау тән.
Сөйлеулері кейін қалады. Психикалық дамуы кеешулеген балалардың жүріс тұрысы
өздерінің қажеттілігіне бағындырылған, міндет сезімі дамымаған. Сабақта ойнап, ынтасыз
отырады. Дифференциальды диагностика кезінде оқыту әдістерін қолдану қажет, баланы
мадақтап, көмектессе, ол көмекті қабылдайды, баланың потенциалдық мүмкіндіктері
білінеді.
Психика - ми қызметінің әлеуметтік жанамаланған өнімі.
Адам миының жұмыс ерекшелігі сырттан түсіп жатқан ақпараттың ерекше тәсілмен
таңба, белгілерге айналуынан көрінеді. Адамның болмысты психикалық бейнелеуі - бұл
қоғамды- тарихи тәжірибеде қалыптасқан сөздік белгі, адамдық ұғымдармен жанама күйде
берілген өрнек, бейне.
Психиканың негізгі жасау белгілері - оның жүйелілігі, біртұтастығы, бөлшекке
түспейтіндігі.
Психика әрқилы күрделілік деңгейіндегі әрекет-қылықты қамтамасыз етуші көп
сатылы (бірінен бірі жоғары) қызметтік жүйелерден тұрады. Психика көп деңгейлі ғана емес,
ол сонымен бірге көптеген қасиет- сапаларға ие бола тұрып, сан алуан қызметтерді
орындайды. Көрінген жүйе өз құрылымымен, әрекеттік қозғалысымен, бірлікті (интегралды)
күй-қалпымен және жүйелі қасиеттерімен сипатталады.
Психикалық жүйе өзінің ұйымдасу шарттарымен ерекшеленеді. Ол жүйе психикалық
үдерістерге, психикалық қалыптарға және психикалық қасиеттерге ажыралады.
Психикалық болмыс өте күрделі, дегенмен, оны келесідей шартты түрлерге бөліп
қарастыруға болады: экзопсихика, эндопсихика және интропсихика.
Экзопсихика - психикалық дүниенің адам ағзасынан тыс жатқан болмысты
бейнелеуші бір бөлігі.
Эндопсихика - психикалық болмыстың адам ағзасының қалпын бейнелеуші құрамы.
Интропсихика - құрамды психиканың адам ойын, ерік күшін, қиялын, ұйқыдағы
түстерін қамтыған бөлшегі.
Психика қоршаған дүние жөніндегі санаға келіп түскен ақпараттарды біріктіру және
оларға түсініктеме беру, оларды адамның қажеттерімен сәйкестендіру және адам әрекет
91
қылығының бейімделу, болмысқа икем- делу үдерісінде реттеу қызметтерін атқарып бару
үшін қажет.
У. Джемспікірінше, психиканың негізгі қызметі: сырттай болмысты бейнелеу
негізінде жеке әрекет-қылықты басқару жәнеретке келтіру, сонымен бірге оны адам қажетіне
сәйкестендіру.
Е.Ф. Ломов өз еңбектерінде тұлға әрекет-қылығы мен іс-әрекетіне байланысты
психиканың үш түрлі қызметін ажырат: танымдық, реттеушілік, ақпарат алмасымен қарымқатынасқа келу (коммуникативті). Адамның бейімделуі мен шығармашыл әрекетке түсуі осы
үш қызметтің орындалуына тікелеу тәуелді./5. с, 384/
Экологиялық фобиялардың психикаға тигізер ісері. Қоғам мен адам тығыз байланыста
оларды бір – бірінен ажыратып алу мүмкін емес. Қоғамда қандай жағдай болмасын олар
адамға сондайақ оның психикасына әсерін тигізбей қоймайды. Адамға әсер ететін қоғамдық
– табиғи соның ішіндегі ең негізгіфакторлар тікелей психикаға әсер ету негізінде жүреді.
Психикаға әсер ету дегеніміз, яғни мұндағы психика – сыртқы дүние заттары мен
құбылыстарының адам миында тұтастай бейнеленуі болып табылады. Сол себепті
табиғаттың жағымды не болмаса жағымсыз факторлары тікелей адам санасына яғни
психикаға әсерін тигізеді. Адам өмір сүріп отырған қоғамында өнімді өзі өндіруші болып
табылады. Қоғаииен қоршаған табиғи ортамен тікелей контактіге түседі. Адамға экзогенді
факторлар тікелей психикасын әсер етумен бірге жүреді. Қандай қолайсыз жағдай болсын
соны тудыратын себеттерге адам баласы бетпе бет жолығады. Соны ой таразысынан откізіп
соға жауап береді тікелей рецепторлардың қатысуымен. Психика қоршаған дүние жөніндегі
санаға келіп түскен ақпараттарды біріктіру және оларға түсініктеме беру, оларды адамның
қажеттерімен сәйкестендіру және адам әрекет қылығының бейімделу, болмысқа икем- делу
үдерісінде реттеу қызметтерін атқарады. Психиканың негізгі жасау белгілері - оның
жүйелілігі, біртұтастығы, бөлшекке түспейтіндігі.Психика әрқилы күрделілік деңгейіндегі
әрекет-қылықты қамтамасыз етуші көп сатылы (бірінен бірі жоғары) қызметтік жүйелерден
тұрады. Психика көп деңгейлі ғана емес, ол сонымен бірге көптеген қасиет- сапаларға ие
бола тұрып, сан алуан қызметтерді орындайды. Көрінген жүйе өз құрылымымен, әрекеттік
қозғалысымен, бірлікті (интегралды) күй-қалпымен және жүйелі қасиеттерімен сипатталады.
Психикалық жүйе өзінің ұйымдасу шарттарымен ерекшеленеді. Ол жүйе психикалық
үдерістерге, психикалық қалыптарға және психикалық қасиеттерге ажыралады.
Адам тіршілігі үшін экологиялық қолайлы және қолайсыз жағдайлар өміріне орасан
зор әсерін тигізеді. Кез келген экологиялық мәселелерді шешу үшін, адамдардың әрекетімен
болып жатқан ғылыми жетістіктердін барлығын болашақ ұрпақтың сақталуына,
денсаулығына, болашағына тұжырымдама беретін экологияслық мәселе сондай ақ адам
психикасына әсерін тигізеді. Бүгін күрт өзгерген экологиялық мәселелерді шешуде адамның
өзі туындатып отырған күрделі ғылыми жетістіктерін ендігі жерде табиғи ортаны, адам
баласының болашағын сақтау үшін, табиғатты қорғау және тиімді пайдаланбау салдарынан
туындап отыр. Себебі, адам мен қоршаған ортаның арасындағы байланыс тығыз байланыста
болып келеді.Көптеген ғалымдар экология ғылымының мәнін, мағынасын, салдарын әр түрлі
түсінеді. ХХІ ғасырдың экологиялық проблемаларына қатыспайтын бірде – бір ғылым
саласы жоқ. Сондықтан да экология ғалымдардың ғылыми сипатына айналды. Себебі, олар
барлық ғылыми салаларының нәтижесіндегі ғылым жетістіктерінің табиғаттың тепе –
теңдігінің бұзылуына жауапты бола отырып, оның шешімін табуға атсалысу керек. Бұл
ғаламдық проблема.
Қоршаған орта мен адамның өзара қарым-қатынасын зерттеуде екі негізгі мәселені
бөліп көрсетуге болады. Олар орта факторларының адамға ықпал етуі және адамның
қоршаған орта мен оның өзгерістеріне бейімделуі.
Адамның күнделікті тіршілігі қоршаған орта жағдайларымен тығыз байланысты.
Адамның тыныс алуы, тамақтануы, өсуі, дамуы табиғи орта жағдайында өтеді. Сондықтан да
адам тіршілік құрамының бір бөлшегі болып есептеледі.
92
Адамның психикасына, денсаулығына қоршаған табиғи орта жағдайларының әсері
зор. Адам үшін демалатын ауаның, күнделікті пайдаланатын ауыз судың, тағамның таза
болуының маңызы ерекше. Адамның мұқият ойланбай жасаған кейбір іс-әрекеттері,
мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан орта жағдайларының зиянды өзгерістері, әсіресе соңғы
кездері оның өзінің денсаулығына кері әсер етуде.
Демек, адамдықоршаған орта табиғи немесе жасанды орта болуымүмкін. Соған
байланыстық оршаған ортаға әртүрлі анықтама беруге болады. Қоршаған табиғи орта –
адамның өміріне,
ршілікету жағдайына және денсаулығына әсерететін табиғи
компоненттердің жиынтығы.
Қоршаған табиғи орта компоненттеріне атмосфералық ауа, сулар, топырақ,
жерастыбайлықтары, хайуанаттар және өсімдіктер әлемі жатады. Міне осындай салдар
әсерінен адам психикасы өзгеріске ұшырап отырады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Недра и природные ресурсы: Сборник законодательных актов. Алматы: Юрист, 2001.
– 147 б.
2. Қоршаған ортаны қорғау туралы. – Қазақстан Республикасының Заңы – Алматы: Жеті
жарғы, 1998. – 96 б.
3. Сөздік аудармасы.
4. Адаменко А.М., «Экологическая психология». НГАСУ,2000. – 88 с.
5. Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384
бет.
ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҒЫНДА ДЕҢГЕЙЛЕТІП ОҚЫТУ
Сыздықова С.С.
Қазақстан Республикасы Астана қаласы № 3 мектеп-гимназиясының қазақ тілі мен
әдебиеті пәнінің мұғалімі
Қазіргі өркениетті елдерде және өркениетті елдер қатарына қосылуға талпынған
мемлекеттердің көпшілігі, ең алдымен, білім ордаларына назар аударуда.
Республикамызда білім беру ісінде демократияландыру мен ізгілендіру жаңартудың
негізгі принциптері ретінде анықталған орта білім жүйесін дамытудың тұжырымдамасы мен
стратегиясы, Заңның негіздері және орта білімнің бекітілген жалпы міндеттері стандарттары
бар. Білім беру жүйесін реформалаудың принциптері оқытудың әдістемелік жүйесінің
(оқыту мақсатының, мазмұнының, әдістерінің, формалары мен құралының) біртұтас және
жүйелі өзгеруін көздейді. Сондықтан қазіргі дидактиканың көкейкесті мәселесі – мектеп
пәндерін, соның ішінде қазақ тілін оқытудың әдіснамасын қазіргі талаптарға сай
жаңарту.Деңгейлеп оқыту барысында деңгейлік тапсырмаларды сабақта қолдану орыс
тілінде білім алатын оқушылардың қазақ тілін үйренуіне өте тиімді. Өйткені мектеп
оқушыларының зейіні, қабылдауы, есте сақтау қабілеті әр түрлі деңгейде. Деңгейлеп оқыту
жеке тұлғаның өздігінен дамуына жағдай жасайды [1, 40 б.]. Ең маңыздысы, әрбір жеке тұлға
өзінің деңгейіне сай тапсырмалар орындау барысында шығармашылығын шыңдай алады.
Осы жаңа технологиялардың ішіндегі, өзімнің негізгі тақырыбым «Қазақ тілі сабағында
деңгейлеп оқыту» технологиясына тоқталайын. Мемлекеттік білім саясаты мұғалім арқылы
жүзеге аспақ. Бүгінгі таңда мектептің, мұғалімнің қасиетті міндеті – рухани бай, жан-жақты
дамыған жеке тұлға қалыптастыру. Рухани байлық, ең алдымен, әр халықтың ұлттық әдетсалты, көзқарасы шыққан түп-тамырында жататыны белгілі. Сол ұлттық байлықты бүкіл
адамзат өз ұрпағын тәрбиелеуге қолданып келеді. Деңгейлеп оқыту технологиясының басты
ерекшеліктеріне тоқталайық. Біріншіден, барлық оқылатын тақырып бойынша көзделген
93
мақсатқа жетіп,оқушының толық білім алуына 100% кепілдік бере алады және бұл процесс
мемлекеттік стандарттың барлық талаптарын орындайды. Екіншіден, әртүрлі деңгейлі
тапсырмаларды меңгеру барысында оқытудың дамыту принципі жүзеге асырылады. Бұл
дарынды балалардың көбеюіне әсер етеді. Үшіншіден, бақылау және бағалаудың рейтингтік
жүйесін енгізу арқылы білім берудің демократия және ізгілендіру принципі сақталады. Бұл
принциптің арқасында оқушы өзін-өзі бақылап үйренеді [1, 45 б.]. Ендеше, осы
ерекшеліктерді орындаудағы технологияның тиімді әдіс-тәсілдерін пайдалану – заман
талабы. Қазақ тілі сабағында деңгейлеп оқыту» технологиясын таңдап алу мақсатым, өз
бетімен дами алатын, әр түрлі өмірдің қиындықтарына төзе білетін, белсенді,
шығармашылықпен жұмыс істей алатын оқушы тәрбиелеу. Деңгейлеп оқыту дамыта оқыту
идеясын жүзеге асыруға мүмкіндік береді, өйткені ол оқушының ойлауын,елестету мен еске
сақтауын, ынтасын, белсенділігін, білім сапасының дамуына көмектеседі. Әр оқушының
мемлекеттік деңгей алуына кепілдік береді. Қазақ тілі сабағында деңгейлеп оқытудың тиімді
жақтары мыналар:
- әр оқушы өздігінен жұмыс істеуге дағдыланады;
- оқушының жеке қабілеті айқындалады;
- іштей бір-бірінен қалмауға тырысады;
- тапсырманың күрделену деңгейіне сәйкес оқушының ойлау қабілеті артады;
- әр бала өз деңгейіне, қабілетіне қарай бағаланады;
- сынып оқушылары толық бағаланады және әр оқушы өз бағасын біліп отырады
(1-деңгей – «3», 2- деңгей – «4», 3 –деңгей – «5»)
- даму мониторингін құрып, оқушының дамуын қадағалауға және ата-анасымен
байланыс жасауға жеңілдік туғызады;
- бір ғана сабақта тапсырманың бірнеше түрін орындайды;
Деңгейлеп-саралап оқытудың негізгі бағыттары: оқушыларды қабілеті бойынша
топтау, кәсібі бағдар бойынша топтау; сынып ішінде саралау. Жалпы білім беретін
мектептерде саралап оқытуда әртүрлі әдістер қолданылады. Соның ішінде саралаудың
маңызды түрі – деңгейлеп саралап оқыту. Бұның басты ерекшелігі – оқушыларға берілетін
тапсырмалардың деңгейлерге бөлінуі және олардың меңгерген білімі мен іскерліктеріне
қойылатын талаптардың саралануы материалды меңгерудің төменгі жеткілікті шегін
қамтитын міндетті дайындық. Бұл деңгей – барлық оқушылардың шамасы жететін деңгей.
Осы деңгейдің барысында курсты меңгерудің жоғары деңгейлері қалыптасады. Оқушылар
бір сыныпта бір бағдарлама бойынша білім ала отырып,қабілеттеріне, қызығушылығына сай
деңгейді талдауға мүмкіндік табады. Сонымен бірге оқушының төменгі деңгейден жоғарғы
деңгейге ұмтылуын қамтамасых етеді.
Деңгейлеп оқыту технологиясының ерекшелігін,оны компьютерлік жүйеде
қолданудың тиімділігін айта отырып, енді осы технологияны қазақ тілі сабақтарында қалай
қолданылатынына тоқталайын [2, 35 б.].
Оқытушы ең алдымен оқушыларын зерттеп, олардың білім деңгейлерін толық білуі
қажет. Бұл технологияның жүйесін мынадай элементтерге бөліп көрсетуге болады:
қажеттілік-мотив-мақсат-әрекет. Осы берілген элементтерден деңгейлеп саралап оқыту
технологиясының суъектідегі іс-әрекет жасауды талап ететіні байқалады. Іс-әрекетті жүзеге
асыру үшін оқытылатын әр тақырыптың құрылымын үш кезеңге бөлу керек. Бұл үш кезеңде
білім алушы төрт деңгей бойынша тапсырмалар орындайды. Әр деңгейдегі тапсырмалар
күрделеніп отырады.
Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бағдарламасында
белгіленгеніндей,
мектептерде оқытуды электрондық жүйеге ауыстыруда. Осы технологияны қазақ тілі
сабағына енгізе отырып, алдымызға мынадай мақсат қойуымызға болады. Біріншіден,
оқушының жас ерекшелігін ескеру, екіншіден, оқушылардың деңгейлік қабілетін анықтай
отырып, өз бетімен жұмыс жасауға үйрету, ойлау қабілеттерін арттыру, даму мониторингін
құрып оқушының дамуын қадағалай отырып, ата-анасымен байланысты нығайту арқылы әр
оқушының стандарт көлемінде тиянақты білім алып шығуына көңіл бөлу.
94
Бала оқытудағы алдыма қойған міндеттерім мен мақсаттарымды жүзеге асыру үшін,
яғни сынып оқушыларын егеменді еліміздің білімді де саналы азаматы етіп тәрбиелеу мен
оқытуда өз тәжірибемде деңгейлеп оқыту технологиясы әдісін қолданып жүрмін. Профессор
Ж.А.Қараевтың саралап деңгейлеп оқыту әдісі сынып оқушыларының білім деңгейінің
қаншалықты дәрежеде екенін анықтауға үлкен көмегін тигізеді. Сабақ барысында өзіме
керек мәліметтерді жинақтағаннан кейін барып деңгейлеп оқыту әдісінің элементтерін біртебірте енгіздім. Қазақ тілі сабағын төмендегі жоспар бойынша өткіземін. Оқушыларға үйге
тапсырма келесі өтетін сабақтың тақырыбына байланысты беріледі, оқушылар үйде өз
беттерімен дайындалады. Сабақ үш кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде тірек тапсырмалармен
жұмыс өтілген тақырыпты қайталау, естеріне түсіру. Бұл кезең ауызша өтеді. Көбінесе
топтық жұмыстар жүргізіледі. Сұрақ-жауап арқылы оқушылардың алған білімдері ортаға
салынады. Екінші кезеңде оқушылар мұғалімнің басшылығымен жаңа материалды
меңгереді, өздері ой қорытып шығарады. Жаттап алуға ыңғайлы ережелер айтылады.
Оқушылармен жұптық, жекелей жұмыстар ауызша жүргізіледі. Соңғы екі тапсырма
оқушылардың шығармашылығын шыңдауға беріледі. Әр оқушы, яғни сыныптағы барлық
бала тапсырманы 1 деңгейден бастайды. Бұл деңгейде тапсырмалар саны 2-3-еу және жеңіл
беріледі. Орындап болған оқушы келесі деңгейдің тапсырмасын орындауға кіріседі.
Осылайша 4-інші деңгейге жетеді. Егер үлгермесе оқушылардың тапсырмаларды үйге
аяқтауына болады. Бірақ, онда баға 1 ұпайға төмен қойылады. Сабақ соңында әр оқушы
ұпайын санайды, бағалайды. Үйге тапсырма сыныпта өткен материалды пысықтауға,
қайталауға және келесі сабақта өтілетін жаңа тақырып көлемінде беріледі (көбінесе
шығармашылық жұмыстар). Егер оқушы міндетті деңгейдегі жеңіл тапсырмаларды орындап,
қиыннан күрделіге талпынса, мұғалім оның білімін, мүмкіндігін, сұранысын және қабілетін
анықтай алады. Нәтижесінде дарынды, ізденімпаз, қабілеті бар оқушыларды анықтап,
шығармашылық деңгейдегі тапсырмаларды орындауына қарай қойылады. Деңгейлік
тапсырмаларды карточка ретінде, тест түрінде сабақта және үйге беруге болады. Сабақта
оқушыларға өз ойларын талдауға, айтуға, қорытындылауға көп көңіл бөлу қажет.
Деңгейлік тапсырмаларға, мысалы қазақ тілі пәнінен, төмендегідей талаптар қойылады:
Бірінші деңгейдегі тапсырмаларға:
1.Жаттап алуға лайықталған болуы керек.
2.Алдыңғы сабақта жаңадан менгерілген білімнің өңін өзгертпей қайталап,
пысықтауына мүмкіндік беруі тиіс. 3.Тапсырмалар жаңа тақырып үшін типті және өмірмен
байланысты болуы керек [3, 17 б.]. Қазақ тілі пәнінде мұндай талаптар жаңа тақырыпты
игеру соңында тапсырмалар құру арқылы орындалады. Мұндай тапсырмаларды құрастырған
кезде олардың танымдылығы мен қызықтылық жақтарына ерекше көңіл аударуы керек.
Екінші деңгейдегі тапсырмалар: 1. Өтіп кеткен материалдарды реттеуге және жүйелеуге
берілген тапсырмалар. Бұлар өзгертілген жағдайлардағы тапсырмалар, яғни бұрыңғы
тапсырмаларға ұқсас, бірақ оларды орындау үшін алғашқы
білімдерін түрлендіріп
пайдалану қажет болады. Қазақ тілінде мұндай іс-әрекетке келтірілген тапсырмалар
мәтінмен берілген тексеру тапсырмалары, т.с.с. 2. Оқушының ойлау қабілетін жетілдіруге
берілетін тапсырмалар. Оларда біздің ұлттық ерекшеліктеріміз ескеріліп, танымдық және
үйретімділік маңызы болуы қажет болады. Бұлар логикалық жаттығулар, ребустар мен
сөзжұмбақтар. Үшінші эвристикалық деңгейдегі тапсырмаларды біз төмендегідей
топтастырдық: Танымдық – іздену (эвристикалық) түрдегі тапсырмаларды орындау
барысында оқушылар жаңа тақырып бойынша меңгергені алғашқы қарапайым білімдерін
жітілдіріп, тереңдетумен қатар ол тағы да жаңа білімді меңгеріп, өзі үшін жаңалық ашуы
тиіс. Эврика! Мұндай жұмыс – анализ бен синтез және салыстыру арқылы негізгісін анықтау,
қорытындылау сияқты ой жұмыстарын қажет етеді. Мұндай тапсырмаларды шешу
барысында оқушылар жаңа тапсырмаға тап болады да, проблемалық жағдай туындайды.
Оны орындау үшін оқушы ізденуі керек. Төртінші шығармашылық деңгей тапсырмалары:
1.Оқушылардың жинаған өмірлік тәжірибесі мен қалыптастырылған ұғым, түсініктерінің,
қиялы мен белсенді ой еңбегінің нәтижесінде жаңаша, бұған дейін икемділігін байқататын
95
дүние жасап шығуына негізделген, (оқулыққа сүйенбей мұғалімнің көмегінсіз көрсетіп
шығару); 2.Олимпиадалық тапсырмалар; 3. Берілген тақырыпқа өз бетімен реферат,
баяндама дайындау [4,
37 б.]. Демек, бұл тапсырмалар – оқушылардың біліктілігі мен
дағдысын қалыптастыру және оны бағалау деңгейі болады. Сонымен, қорытып айтатын
болсақ, бұлар: бірінші деңгей үшін – игерілгенді пысықтау мен қайталауға арналған
тапсырмалар.
Сонымен:
технологияның
принциптері-оқытуды
ізгілендіру
мен
демократияландыру жағдайында, өздігімен даму бағдарын анықтап, дамитын және өздігімен
дұрыс шешім қабылдай алатын, өзін-өзі жетілдіріп өсіруші, өзін-өзі тәрбиелеуші тұлға
қалыптастыруға болады екен.Өздігімен оқытудың осындай мақсаттарын жүзеге асыру үшін,
білім беру жүйесінің алдында тұрған басты мақсат-жаңа технологиясының талаптарына сай
жаңа оқулықтар мен дидактикалық құралдардың мазмұнын компьютерге кіргізуге болады
себебі, бұл құралдардың құрылымы электрондық оқулық құрылымдарына ұқсас.
Айтылғандар жаңа педагогикалық технологияның барлық мүмкіндіктерін әлі толық
ашпайды. Оның басқа да талай тиімді тұстарын күнделікті ұстаздық тәжерибемізден анықтай
беретінімізге сенеміз.
Әдебиет
1. Қараев Ж.А. «Саралап деңгейлеп оқыту технологиясы».
2. Кобдикова Ж.У. «Орта мектепте білім алуды технологияландыру» (Саралап деңгейлеп
оқыту), 2002 ж.
3. Өмірбаева Қ. «Деңгейлік тапсырмалар», Ақтөбе, 2001 ж.
4. Жұмабекова А.Л. «Деңгейлік тапсырмалар арқылы дамыта оқыту».
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ЭТНОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Тоқсанбаева Н.Қ., Нағашбекова М.
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің профессоры, психол. ғылым.докторы,
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің психология бөлімінің 3 курс студентті
Қоғамдық-тарихи
әдебиеттерде
«ұлтаралық
қарым-қатынас
мәдениеті»,
«мәдениаралық коммуникация» ұғымдары ХХ-ғасырдың 80-ж. басынан қолданысқа енгізіле
бастады. Этникалық аумақтағы қарым-қатынас, ұлтаралық қатынас мәдениетінің
көрсеткіштерін анықтау тұрғысында, сонымен қатар түрлі әлеуметтік-саяси жүйелердегі
ұлтаралық қарым-қатынас мәселесі көптеген зерттеуші-ғалымдардың: А.В. Авксентьев,
Т.Ю.Бурмистрова, Н.Н.Гасанов /1.233-б/, Л.М.Дробижева және т.б. еңбектерінде көрініс
береді. Осы тұрғыда Л.М.Дробижева қарым-қатынас құрылымын толық қарастыра отырып,
ұлтаралық қарым-қатынастың әлеуметтік-психологиялық астарларына талдау жасайды. Ал
Т.Ю.Бурмистрова және О.А. Дмитриевтің еңбектерінде қоғамдық өмірдің түрлі
аумақтарындағы ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінің мәні, үрдістің қалыптасуы және
қызметі туралы қарастырылды.
Этнос және ұлтаралық қарым-қатынас мәселелерін зерттеуде С.А.Арутюновтың,
Э.А.Баграмовтың, Ю.В.Бромлейдің, Л.Н.Гумилевтің және т.б. көптеген ғалымдардың
этнологиялық теориялары этносаралық қатынас мәнін терең түсініп және аталмыш үрдістің
ерекшеліктерін анықтауда маңызды орын алады. Мәселен, Л.Н. Гумилев /2.285-б./ этносты
географиялық, табиғи құбылыс ретінде қарастырады. Оның пікірінше «этнос»: «қайталанбас
мінез-құлық стереотипі мен ерекше ішкі құрылымға ие, басқа да сәйкес топтарға өзін қарсы
қоятын динамикалық жүйе». Сонымен қатар, этностың негізгі белгілеріне ол өзіндік сана мен
мінез-құлық стереотипін жатқызады және этностық ерекшеліктер индивидте туа емес,
96
әлеуметтену үрдісінде қалыптасатынына тоқталады.
Дегенмен, кеңестік дәуірде
А.Ю.Бромлейдің этностық теориясын жақтаушылар басымырақ болған. Ғалым этносты
белгілі бір аумақта тарихи қалыптасқан, ортақ тілі, мәдени және психикалық
ерекшеліктерімен айқындалатын адамдардың тұрақты бірлестігі ретінде қарастыра отырып,
этносты – кең мағынада «әлеуметтік организм» терминімен байланыстырады /3.58-б./.
Ал әлеуметтану ғылымында «этнос» ұғымына: «этнос – белгілі бір сыртқы түркелбеттің ортақ белгілері, сондай-ақ біршама қалыпты мәдениет және тіл белгілері, мінезқұлық, қоғам және басқа ұлттар мен нәсілдерге ұқсайтын адамдар тобының тарихи
қалыптасқан бірлестігі, одағы» деген анықтама беріледі /4.107-б./. Тарихи этнологиялық
бағытта «этнос» ұғымы айрықша полиэтникалық және жалпы әлеуметтік заңдылықтарға
тәуелді ерекше әлеуметтік жүйе туралы сөз қозғалғанда қолданылады. Аталмыш
заңдылықтар этностың табандылығын қамтамасыз ететін ішкі механизмдері мен этнос
мүшелерінің мәдени келбеті мен мінез бітістерінен көрініс береді.
Этнос:
 этностың барша өкілдеріне тән анықтаушы мінездік және коммуникативтік
моделдермен;
 этностық ішіндегі жекелеген топтарға тән мінездік, коммуникативтік, құндылықбағдарлық, әлеуметтік-саяси моделдер мен мәдени элементтермен ерекшеленеді.
Қазіргі уақытта көп адамдар этнос, ұлт, ұлттық мемлекет деген ұғымдарды жете
түсініп, ара-жігін ажырата бермейді. Этнос – қоғам мүшелерінің шығу тегіне қарай
топтасқан этникалық түбі бір адамдар тобы. Ал «ұлт» ұғымы ХVІІІ ғасырдың аяғында пайда
болған анықтауыш, саяси түсінік. Оның этноспен байланысы бар. Бірақ мүлде басқа ұғым.
Мысалы, Франция, Ұлыбритания, АҚШ-та ұлт пайда болды. Алайда оларда этникалық
принцип алдыңғы қатарға шыққан жоқ. Олар этникалық емес, саяси принцип бойынша
бірікті. Ол қандай саяси принцип? Мысалы, ХVІІ ғасырдан бері тоқтаусыз ағылып жатқан
мигранттардың отаны қырық құрау ұлттардан құралған Американы бір ұлт қылып біріктіріп
тұрған саяси принциптер – либералды идеология, азаматтық қоғам, демократиялық
құндылықта.
Қазақстандық ғалым С.Қалиев өзінің «Қазақ этнопедагогикасының теориялық
негіздері мен тарихы» атты еңбегінде «этнос» ұғымы мен оның пайда болу заңдылықтарына
тоқтала келіп: «Әр ұлттың өзіне тән мінез-құлық құрылысы ұрпақтан-ұрпаққа көшкен сайын
өзгеріп отырады. Ол – этностың үнемі әлеуметтік дамуда болатындығының айғағы» деген
пікір білдіреді /5.13-б./
Жалпы көптеген этнограф-ғалымдар мен зерттеушілер қай этностың болмасын ұлт
болып қалыптасуы үшін төмендегі факторлар қажет деген тұжырым ұсынады:
- оның құрамына енген адамдар отбасының материалдық тұрмыс жағдайлары;
- территориясы мен экономикалық өмірі;
- тілі мен мәдениеті;
- сол ұлтқа тән кейбір психологиялық-этникалық ерекшеліктері.
Әр этностың өзіндік этникалық ерекшелігіне тән психикалық құрылымы болатыны
белгілі. Олар: ұлттық сезім, салт-дәстүрлер және ұлттық мінез.
Ғалымдар адамның жан дүниесінің сыры қоршаған ортаға әсерленіп қана қоймай,
оның құпияларын танып білуге деген ұмтылысын жоғарғы деңгейдегі сезімдермен тікелей
байланыстырады /6.202-б./. Осы сезімдердің бірі – ұлттық сезім. «Ұлттық сезім –
адамдардың туған жерге, өскен елге, ана тіліне, ұлттық салт-дәстүрлерге деген
сүйіспеншілікті білдіруі» /5.50-б.Қалиев/. Ұлттық сезім адамды қоршаған ортаның
әлеуметтік-экономикалық, мәдени және жаратылыс құбылыстарының сол ұлт өкіліне
тартқан ерекше табиғи сыйы. Ұлттық сезім басқа сезімдер секілді адамның жеке басының
қанағаттану, шаттануымен қатар керісінше негативті әсерлерімен де байланысты ой-қиял,
әсер сезімінің сыртқа шыққан көрінісі. Ұлттық сана-сезімнің өсуі мен өшуі тікелей ұлттық
тілдің тағдырына байланысты және тілдің даму дәрежесі ұлттық сана-сезімнің деңгейінің
өлшеуіші болып табылады. Яғни, ұлттық сана-сезімді жастардың бойында дамыту – ұлттың
97
келешегінің кепілі десек те болады, себебі ұлтына, туған жеріне, тіліне деген мол
сүйіспеншілігі, отандастарын құрмет тұтуы, өз тарихын, салт-дәстүрін білуге құштар рухани
бай тұлға ешуақытта өзге ұлтқа да жамандық ойламайды.
Этностың келесі өзіндік психикалық құрылымдардың бірі – ұлттық мінез-құлық.
Ұлттық мінез мәселесін зерттеу-талдау жұмыстарымен көптеген атақты (Д.Юм, Г.Гегель,
М.Лацарус,
С.Кон,
Ш.Монтескье,
Р.Лемберг,
А.Х.Гаджиев,
А.Ф.Дашдамиров,
Н.Д.Джандильдин,
Ә.Бөкейханов,
А.Байтұрсынов,
Ж.Аймауытов,
М,Жұмабаев,
Н.Құлжанова, Қ.Жарықбаев, Ә.Марғұлан және т.б.) ғалымдар айналысқан. Ұлттық мінез
адам мінезінен, іс-әрекетінен көрінетін тұрақты құбылыс. Ол белгілі бір ұлтқа тән
темпераменттік, психикалық рухани сапасымен ерекшеленеді. Мысалы, өзбек халқы
сыпайылығымен, орыстар – қарапайымдылығымен, қазақтар – қонақжайлығымен, немістер –
ұқыптылығымен, шешендер – қызу қандылығымен және т.с.с.
Дегенмен, әр ұлттың өзіне тән мінез-құлық құрылысы ұрпақтан-ұрпаққа көшкен
сайын өзгеріп отырады. Ол – этностың үнемі әлеуметтік дамуда болатындығының айғағы.
Этнос мүшелерінің мінез-құлық құрылымының бірізділігі қарым-қатынас нормасына
негізделген. Олар:
1) жеке адам мен ұжымның арақатынасына;
2) жеке адамдардың өзара қатынасына;
3) этникалық топтардың арақатынасына;
4) этностар мен этникалық топтар арасындағы қарым-қатынасқа
құрылады.
Осы орайда, академик С.Кон өзінің «Ұлттық мінез-құлық ерекшеліктерінің
проблемасы» атты еңбегінде «ұлттық мінез-құлықты анықтауда әр ұлтқа тән этностық мінезқұлықты шартты түрде алып қарау керек», деуі орынды. «Әйтсе де, әр этностың өзіне ғана
тән, ерекше басымырақ көзге түсетін мінез-құлқы сол халықтың психикалық ерекшелігі
болып саналады. Аталмыш ой-пікірлердің қазіргі кезеңде динамикалы түрде дамуына
антика заманының философтары Платон мен Аристотельдің қосқан үлестері зор деп айтуға
болады. Себебі, сол ежелгі дәуірдің өзінде олар әр халықтың өмір сүру салт-дәстүрлеріне,
мәдениетіне байланысты жекелеген ұлтқа ғана тән өзіндік айрықша мінез-құлықтың
болатындығын тұжырымдайды.
Этностың үшінші психикалық құрылымдары – ұлттық мәдениет пен салт-дәстүрлер.
Қай заманда болмасын әр этнос өкілі алдында тұратын мақсат-міндеттердің бірі - өз ұлтының
өмірін, мәдениетін, ұлттық ерекшеліктерін, наным-сенім, жөн-жоралғы және т.б. болашақ
ұрпақтың ұлттық сана-сезіміне сіңіру. Этнос өкілдерінің ұрпақтан ұрпаққа осы тарихимәдени ақпарат алмасуын жүзеге асырушы құрал – ұлттық мәдениет пен салт-дәстүрлер.
Салт-дәстүрлер этностардың тіршілік кәсібіне, наным-сеніміне, өмірге деген көзқарасына
байланысты туып, қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, өзгеріп, жаңарып отырады.
Профессор Н.Сәрсенбаев: «салт-дәстүрлер бір жағынан ұлттың тұрмыс-тіршілігімен
байланысты туған этнографиялық құбылыс болып саналса, екінші жағынан ұрпақ
тәрбиесінің ритуалы болып саналады» деген пікір айтады /7.31-б./. Ал академик А.Конның
басшылығымен шыққан этикалық сөздікте «әдет-ғұрып (салт) – белгілі бір қоғамда немесе
коллективте белгілі бір жағдайға байланысты адамдар арасында қалыптасқан қоғамдық
тәртіптің түрі», ал «дәстүр - әдет-ғұрыптың өмірдегі өсіп-жетілген формасы. Ол адамдардың
белгілі бір бағыттағы тұрақты іс-әрекеті мен мінез-құлқының ұрпақтан-ұрпаққа белгілі
формада ауысып, берілетін түрі» деп түсініктеме беріледі /8.425-б./.
Жалпы алғанда, «мәдениет» және «дәстүр» ұғымдары синонимдес болып келеді. Ал
этнос дәстүрді жүзеге асырушы да, дәстүр – бір-біріне қайнаса-бітіскен, тұрақты
тұтастықтағы мәдени парадигмалардың кешені ретінде қабылдануы тиіс. Мәдениет адамның
барша іс-әрекеті мен үрдістерінің айырылмас бөлшегі болған жағдайда ғана өміршең
болады. Мысалы, өзін-өзі ұстай білуі, киім кию мәдениеті, сөйлеу мәдениеті, қарым-қатынас
мәдениеті және т.б.
98
Мәселені талдаудың алғашқы баспалдағы
тұлғаның табиғи және әлеуметтік
детерминациясы туралы болатыны анық. Психологиялық талдауда «индивид» және «тұлға»
ұғымдарының ара-жігін ажырату Б.Г.Ананьев, Л.И.Божович, А.Г.Ковалев, А.Н.Леонтьев,
В.С.Мерлин, В.Н.Мясищев, А.В.Петровский, С.Л.Рубинштейн
сияқты бірқатар
ғалымдардың әдіснамалық еңбектерінде жүзеге асырылды.
«Тұлға» түсінігі бойынша анықтамалар мен әрқилы пікірлер болғанымен, кеңес
дәуіріндегі психология ғылымында тұлға проблемасының дамуында «индивид» және «тұлға»
ұғымдарының ара-жігін аса ажыратпау беталысы болды, ол «тұлға» ұғымының «индивид»
ұғымына сіңіп кетуіне алып келді. Бұл «тұлға генезисінің индивид генезисімен алмасуына,
соның салдарынан әртүрлі психикалық жаңа мінез-құлықтар пайда болуы қандай да бір жас
мөлшеріне таза биологиялық және уақыттық өлшемдер бойынша жатқызылуына» алып келді
(1. 105-б.).
Екінші жағынан бірқатар авторлар тұлғаны қоғамдық қатынастар субъекті ретінде
ұғыну қажеттігін атап өтеді. Соның ішінде, адамның мәні қоғамдық қатынастар жинытығы
екендігі туралы ережеге В.Н.Мясищев үнемі және басқаларға қарағанда жиірек тоқталып
отырған. Оның түсінігі бойынша тұлға психологиясының кілті тұлғаның қоғамдық
қатынастарын талдауда жатыр. В.Н.Мясищев пен оның әріптестері тұлғаны психологиялық
тұрғыдан түсіну үшін көптеген елеулі қатынастарын бөліп алып қарастырады. Олар:
 иделогиялық,
 ізгіліктік,
 саяси,
 танымдық және т.б. қатынастар.
Индивидтердің тұлға болуға қабілеттері әртүрлі болғандықтан, олар жасайтын ісәрекеттер де әртүрлі болатыны анық. Мұнда қабілеттілік ұғымы жалпы психологияда
қабылданғандай: бір индивидтің басқа индивидтен айырмашылығы болып табылатын жеке
ерекшеліктері, тиісті сұраныстан туындаған белсенділікті жүзеге асыруда барынша
табыстылыққа жеткізетін жеке ерекшеліктері, аталған іс-әрекетті орындау серпінін
сипаттайтын ерекшеліктері ретінде ұғынылады. Осыған сәйкес, тұлға болуға қабілеттілікті
- адамның басқа да тұлғаларға сәйкестенуін қамтамасыз ететін іс-әрекеттерді жүзеге асыруға
мүмкіндік беретін жеке психологиялық ерекшеліктер ретінде қарастырамыз, ал бірақ
индивид бірыңғай әлеуметтік-этникалық қауымға кіретін болғандықтан, оған жалпылық
сипаты бар ерекшеліктер тән болады. Қазақ ағартушысы Н.Құлжанова баланы этно-мәдениет
тұрғысында тәрбиелеу қажеттігін айта отырып: «...дұрыс тәрбиемен өскен бала тіршілік
иесіне икем, бейнетіне берік болып өспек» деген пікір білдіреді, ал А.Байтұрсынов адамның
жеке тұлға болып қалыптасуында отбасылық салт-дәстүр, тәрбиенің маңызын ерекше
бағалайды.
Жүргізілген талдау тұлға болу қабілеттері әр индивидте әртүрлі деңгейде көрініс
беретіндігі туралы тұжырым жасауды қажет етеді, яғни тұлға болу қабілеті өте күрделі
немесе мұндай қабілет болмашы ғана индивидтерде кездеседі деуге болады.
Олай болса, біз жоғарыда көптеген зерттеушілердің еңбектеріндегі жалпы «тұлға»
ұғымына талдау жасап өттік, ендігі кезекте «полимәдениетті тұлғаның» ерекшеліктерін
айқындап көрелік.
Ойымызды қорытындылай отырып, қарым-қатынас адам өмірінде ауадай қажет бола
тұрып, өзбетінше белсенді әрекет формасы ретінде жүзеге аса алады. Бірақ, көп жағдайларда
тәжірибелік әрекеттерге кіріктіріледі, себебі белсенді, жан-жақты қарым-қатынассыз ол
мүмкін болмас еді. Адам дамуы, оның тіршілік етуі, оның айналамен байланыс жасауы
қарым-қатынассыз мүлде мүмкін емес. Қазақтың ұлы ақыны, философы Абай Құнанбаев:
«адам өміріндегі ең ғажайып нәрсе – оның басқа адамдармен қарым-қатынасы» деген
қағидасы қарым-қатынастың адам өміріне өте қажет екендігінің дәлелі.
99
Әдебиет
1. Гасанов Н.Н. О культуре межнационального общения //Социально-политический
журнал. 1997. № 3. С. 233; Он же. Особенности формирования культуры
межнационального общения в многонациональном регионе //Педагогика.1994. № 5. С. 12.
2. Гумилов Л. «Как возникают и исчезают народы?». Л.,1984. 13-б.
3. Бромлей Ю.В. Очерки теории этноса. М.: Наука, 1983, с. 58.
МЕДИТАТИВНАЯ МУЗЫКАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА В КОНТЕКСТЕ ТРАДИЦИЙ
ТЕНГРИАНТСВА, ШАМАНИЗМА И СУФИЗМА
Шадрин Н.С.
Павлодарский государственный педагогический институт
В настоящее время на Земле насчитывается от 3-4 до 5 тысяч этносов, в силу чего
правомерность основных закономерностей и эвристичность базовых понятий и законов
современной этнопсихологии верифицирована на материале лишь небольшой части этносов
и этнокультур, т.е. основные обобщения этой науки во многом предстают как результат
«неполной индукции». Особое внимание к такому разделу социальной психологии больших
социальных групп, как этнопсихология, обычно оправдывают тем, что именно изучение
глубин этнопсихологии и этнокультуры (преимущественно коренного этноса) открывает
перспективу противостояния чрезмерной экспансии культурных элементов «инородных» по
отношению к евразийским государствам цивилизаций. (Для России и Казахстана в качестве
таковых обычно рассматриваются западноевропейская цивилизация, несущая, как полагают,
чрезмерный культ потребительства, а также мусульманская, транслирующая многие
современные вызовы религиозного экстремизма и терроризма). Однако логически очевидно,
что культурные традиции одного этноса, по определению, не могут противостоять перегибам
культурных влияний целой цивилизации, ибо любая цивилизация представляет собой
социокультурный комплекс большого пространственного и временного масштаба, заведомо
превосходящий ареал расселения одного этноса или территорию одного государства. И
чрезмерной культурной экспансии одной цивилизации в другую может помочь лишь
осознание специфики каждой из них как особого целого. Тот факт, что взаимоотношения
цивилизаций в настоящее время содержат, к сожалению, множество напряженных
моментов, хорошо раскрыт в книге С. Ханкингтона «Война цивилизаций». Понятно, что
войне цивилизаций надо противопоставить диалог цивилизаций же – этой общей позиции,
как известно, придерживается и Республика Казахстан. С этих позиций методологически (и
практически) плодотворно изучение психологических и социокультурных особенностей не
только этносов, но и более широких по сравнению с этносом социальных общностей
(например, цивилизационных), число которых относительно невелико, что делает объект
анализа более обозримым. К сожалению, такая перспектива исследований (выводящая нас на
«психологию локальных цивилизаций» в их понимании О. Шпенглером или А. Тойнби) понастоящему еще не реализована. Так, лишь в самое последнее время стали появляться
монографии, в какой-то мере раскрывающие психологические особенности, к примеру,
евразийской цивилизационной общности (коллективная монография «Евразийская
ментальность», вышедшая в 2012 году). В то же время, если вести речь только о казахах и
других представителях тюркских кочевых и некочевых этносов, то перспективным
направлением изучения личности в культурно-историческом аспекте может стать и анализ
ее внутреннего мира в контексте таких достаточно масштабных культурно-духовных
традиций, как
тенгрианство, шаманизм, суфизм и т.д. При этом хотелось бы
проанализировать указанные традиции в аспекте медитативной культуры, получившей
100
затем научное преломление в системах трансцендентиальной медитации современных
психотерапевтов (или более элементарных технологиях типа «медитации по Бенсону»).
Медитацию можно представить как особую форму пассивной релаксации, то есть
эмоционально-мышечного расслабления и успокоения (в отличие от «активной релаксации»
по Джекобсону, опирающейся на технику поэтапного напряжения и расслабления основных
групп мышц нашего тела). Медитация с этих позиций связна с тем, что «человек
концентрирует свое сознание на образах и идеях, связанных с окружающим миром, обычно
приятных и комфортных…, что и дает эффект эмоционально-мышечной релаксации» /1,
с.125/. Существует медитация не только на различные визуальные образы, но и «медитация
на звук», что является основой использования музыкальных инструментов для достижения
целей медитации. При этом специфика трансцендентальной медитации связана с тем, что
человек «концентрируется на образах, представлениях и идеях, имеющих характер абсолюта
и весьма далеких от обыденной действительности и повседневной текучки» /1,
с.125/.Тенгрианство (или «алтайский шаманизм», по Б. Аманжолу) характеризуется тем, что
эта очень древняя и в свое время широко распространенная в тюркском (и не только
тюркском) мире форма духовно-религиозной культуры включала в себя (в отличие от
«простого» шаманизма) не только различные конкретные ритуалы, верования и не только
соответствующую практику камланий, но и некоторую философско-религиозную картину
мира, частично зафиксированную в УШ веке н.э. в орхонских надписях, сделанных на
древнетюркском языке: «Вначале было вверху голубое небо (Көк-Тенгри – Н.Ш.), а внизу
темная земля; появились между ними сыны человеческие» /2, c. с.77/. Бог-Небо при этом
осмысливался как нечто единое для всех людей, т.е. как некий абсолют, приобщение к
которому может быть опосредовано культурой трансцендентальной медитации, практически
разработанной в шаманизме.Описание камланий шамана, сопровождающихся движением по
кругу и ритмическими ударами в бубен, возносящих его в верхние, наименее плотные слои
пространства и расширяющих круг его духовного вúдения, можно найти в романе В.
Шишкова «Угрюм-река» /3, с.124-125/ и у других авторов. Из этих описаний видно, что,
вызывая духов животных (начиная с духов существ нижнего мира – водоплавающих птиц,
рыб и т.д.), шаман использует их силу для «воспарения» над окружающим миром и движения
вверх по вертикали.
Современные психологи также подчеркивают, что, взывая к различным духам, шаман
не подчиняется их действию, а управляет ими (лишь более сильный дух может ему
навредить!). Так, согласно А.П. Супруну, «проводя обряд, шаман находился во власти своих
видений. Его взору являлись духи, картины иных миров; он переживал все подробности
своего путешествия» /4, с.324/. При этом указывается, что «в отличие от людей,
находящихся в состоянии одержимости, шаман управляет… духами-помощниками, с
которыми он общается, не становясь инструментом их влияния» /4, с.328/. Разноплановый
анализ особенностей казахского шаманизма на богатом этнографическом материале
проделан в классической работе Ш. Валиханова «Следы шаманства у киргизов» /5/.Для
облегчения медитации в ареале тенгрианской культуры использовались (помимо бубна,
применявшегося в основном во время публичных камланий) и другие музыкальные
инструменты; они были устроены и назывались у разных тюркских народов (алтайцев,
якутов, казахов, кыргызов, узбеков и т.д.) по-разному. Даже обычная казахская домбра, по
словам Б. Аманжола, «располагает к развитию музыкальной мысли по линии “низ – верх”…
Это напоминает траекторию движения шамана в его медитативных путешествиях в верхние
слои пространства» /6, с.74/. У алтайцев для стимулирования медитации применялся особый
инструмент (сейчас он продается как сувенир), носивший название комýс (или комόс). У
казахов (кстати, в Горном Алтае они сейчас составляют 6% населения) этот инструмент
выглядел чуть-чуть иначе (был железным) и назывался шан-кобыз.Шан-кобыз
(соответственно, комос) представляет собой почти замкнутое металлическое полукольцо с
двумя удлиненными ножками и по форме чем-то напоминает букву Ф. К вершине
полукольца прикрепляется язычок, идущий строго посередине между металлическими
101
ножками; прикосновение к язычку пальцем создает своеобразный дребезжащий звук.
Процедура музицирования здесь состояла в том, что шаман (или шаманка, ибо эту роль
могли выполнять и женщины) закреплял зубами шан-кобыз в горизонтальном положении во
рту и, теребя язычок пальцем, вызывал особый дребезжащий звук, звучание которого
видоизменялось благодаря резонансу в ротовой полости. Тем самым звук приобретал
специфический горловой оттенок, чем-то напоминая звук человеческого голоса. По словам
Б. Аманжола, «…специфика тембра, способ звукоизвлечения, при котором человек сам
становится частью обертоновой вертикали (сакральное для тенгрианства погружение в
природу), принадлежность шан-кобызовой музыки к медитативности и импровизационности,
по общепринятому мнению, относит этот инструмент к шаманской традиции» / 6,
с.78/.Весьма ценным в работе Б. Аманжола является описание особенностей устройства,
звучания и использования в медитативных целях и других музыкальных инструментов,
имеющих отношение к ареалу тенгрианской культуры, таких как сабызгы, жетыген и т.д. /6,
с.77-79/. В связи с анализом трансцендентальной медитации кратко упомянем и о буддизме,
в котором (в отличие от того же суфизма и мусульманства в целом, а также христианства)
отсутствует идея бога-творца, поэтому в качестве абсолюта (как объекта
трансцендентальной медитации) тут выступает образ «бесконечного пустого пространства»
или «бесконечного наполненного пространства». Сосредоточение на нем понимается как
результат вхождения в «четыре духовно-мистических мира» и носит название «дхиана»
(dhyãna). Попутно отметим, что «классический» индийский буддизм Будды
трансформировался в тибетский ламаизм, а затем, через Китай (секта чань-буддизма),
перешел в Японию уже в форме дзен-буддизма (официальная религия помещиков-самураев в
эпоху средневековья). Культура самураев в целом была нацелена на стимулирование
духовно-медитативного сосредоточения (или сатóри); этому способствовали не только
индивидуальные занятия медитацией (например, на краю обрыва) и сочинение коáнов
(кратких стихотворных произведений, в которых должны были находить отражение
глубокие истины буддизма, что стимулировало творческие способности адепта), но и
проведение особых церемоний чаепития с приглашением гейш; при этом беседки для
чаепитий часто выстраивались на берегу озера, с видом на красивый пейзаж и т.д. Не нужно
сбрасывать со счетов имеющиеся исторические факты распространения буддизма на
территории южного Казахстана. Ученые указывают и на то, что буддизм имел некоторые
элементы общности с суфизмом. Суфизм (нетрадиционное течение в мусульманстве,
имевшее распространение и на территории Центральной Азии, в том числе у казахов),
включал в свою обрядовость процедуру поминания имен Аллаха, то есть сосредоточения на
его свойствах в качестве некоего Абсолюта. Это делалось в форме повторения (пропевания)
зикров (или зiкiр в духовной традиции казахов; употребляется также термин зiкiр салу). Они
обычно выступали в форме коллективных песнопений, иногда с использованием музыки и
танцев (так называемые «суфийские танцы»), что повышало эффект медитации; кстати,
широко известный современный американский психотерапевт Г. Гурджиев (азербайджанин
по происхождению), рассматривал суфийские танцы как поиск истинного духовного «Я»
человека. То есть использование суфиями элементов музыкальной (и танцевальной)
культуры в целях медитации несомненно. Как пишет современный автор, «значительное
место в суфийских орденах отводилось “саме” или слушанию, во время которого
практиковались зикры, пение и танцы. Несомненно, что ритмическое и мелодическое
прочтение Корана послужило предпосылкой для ритуального поминания имен и эпитетов
Аллаха в зикре» у суфиев [7, c. 120]. Суфийская традиция в духовной жизни казахов была,
как известно, прервана в 20-е годы прошлого века. В настоящее время, на наш взгляд, нужно
не просто отвлеченно говорить о сохранении духовных традиций прошлого у казахов
(акцентируя в основном лишь роль языка), а конкретно изучать сами эти традиции, включая
упомянутый суфизм, в целом послуживший основой виднейших психотерапевтических
систем мирового масштаба (Г. Гурджиев, Ошо и др.). Необходимо, наконец, весьма серьезно
понять роль суфизма и в процессе реанимации духовных традиций мусульманства на
102
территории Казахстана, ибо этот процесс в определенной мере шел (и идет) во многом
неуправляемо, с перекосами и без должной связи с исконно казахскими духовными
традициями. Как представляется, многие тревожные факты проявлений мусульманского
религиозного экстремизма и терроризма на территории нашей страны реализовались сейчас
и по этой причине. Несомненно влияние суфизма на мировоззрение Абая, а также Шакарима
и других видных казахских мыслителей. (Мы уже не упоминаем здесь такую исторически
значимую фигуру, как Ахмад Ясави!). О роли суфизма в творчестве раннего Абая хорошо
сказал Айдос Сарым (мы здесь не будем анализировать другие, несколько спорные моменты
его взглядов): «... Сегодня можно смело гворить о том, что Абай находился под сильным
влиянием суфизма... Прочитайтие его первые стихи! Там казахских слов почти нет. Одни
персизмы и арабизмы. Это ведь подражание суфистам (суфиям – Н.Ш.). Рефлексия по Саади,
Хафизу и другим персо-арабам» [8, с. 70]. Суфийские источники творчества Шакарима
хорошо отражены в статье Г.Г. Барлыбаевой «Суфийские мотивы в творчестве Шакарима»
[9].
Литература
1. Шадрин Н.С. Психология личности: Учебное пособие. – Астана: Фолиант, 2012ю – 152 с.
2. Гумилев Л.Н. Древние тюрки. М., 1993. – 527 с.
3. Шишков В.Я. Угрюм-река. Роман. М.: Худож. литература, 1982. – 892 с.
4. Супрун А.П. Измененные состояния сознания в шаманских практиках //Евразийская
ментальность /Под общ. ред. В.Ф. Петренко и И.Н. Карицкого. М.: Информполиграф,
2012. – С.319-348.
5. Валиханов Ш. Следы шаманства у киргизов. Собр. Сочинений. Том 4. – Алма-Ата:
Главная редакция Казахской советской энциклопедии, 1985. – С.48-70.
6. Аманжол Б. Об ареале распространения музыкальной традиции Тенгри //Евразия
(Казахстан). – 2010. - №1. – С. 72-84.
7. Азимхан А. Философское приношение Абу Насра аль-Фараби. – Алматы: Айкос, 2006. –
279 с.
8. Айдос Сарым. Абай: Ctrl+Alt+Delete //Қазақ альманағы. – 2009. - №3. – С.64-80
9. Барлыбаева Г.Г. Суфийские мотивы в творчестве Шакарима //әль-Фараби – аль-Фараби.
– 2004. - №3. – С. 77-83.
СТУДЕНТТЕРДІ ТОЛЕРАНТТЫЛЫҚҚА ТӘРБИЕЛЕУДІҢ БАҒЫТТАРЫ
Ырымбаева Н.А.
«Астана» университеті
Көп ұлтты тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасқан егеменді еліміз өзінің тарихы даму
кезеңінде көптеген ұлттардың Отанына айналды. Тәуелсіздік алған жылдар ішінде көршілес
мемлекеттерге қарағанда саяси-экономикалық жағынан қарқынды дамып, әлемдік деңгейде
өзін танытқан еліміздің жетістіктері ұлтаралық татулық пен толеранттылықтың, осы
бағыттағы Елбасы мен мемлекеттің жүргізіп отырған сындарлы саясатының арқасында
болып отыр. Әлемде ұлтаралық қақтығыстар мен діни түсініспеушіліктер белең алған тұста
бейбіт қатар өмір сүрудің озық үлгісін көрсетіп келе жатқан қазақстандық
толеранттылықтың жарқын үлгісін көптеген мемлекеттер мен діни конфессиялар да
мойындап отыр, еліміздің тәжірибесіне қызығушылық пен қолдау табуда. Сондықтан да осы
қол жеткізген жетістіктерді баянды болуы және алға қойған жаңа белестерге қол жеткізу
үшін Қазақстан азаматтарының бойындағы өзіндік қасиеттерге нұқсан келтірмей жаңа
қасиеттерді, дербестікті және таңдау мен шешім қабылдау жағдайындағы жауапкершілікті
тұлғааралық үйлесімді қарым-қатынас орнатуға, қоғамдағы тиімділікті арттыруға әсер ететін
103
білім, білік, дағдыларды қалыптастыру мәселесі тұр. Бұл мәселені шешудің бір жолы –
еліміздің келешегі болып табылатын жастарды ұлттық мәдениет аясында толеранттылыққа
тәрбиелеу. Сондықтан да, ЖОО-да студенттерді толеранттылыққа тәрбиелеу мәселесі бүгінгі
таңда өзекті болып табылады.Сонымен қатар, кейінгі жылдары дүние жүзінде және елімізде
болып жатқан түрлі өзгерістер адамдар арасындағы қарым-қатынас мәселесінің өзекті
екендігіне көз жеткізіп отыр. Осыны ескере отырып, мемлекетіміз ұлтаралық келісім мен
бірлікті дамытуды басты саяси бағыт ретінде ұстанады. Бұл саясат Қазақстан азаматтарының
толеранттылығы мен татулығын, отбасындағы бірлікті, аға буын және кіші буын, оқу
үдерісінде мұғалім мен оқушы, оқытушы мен студент және т.б. арасындағы өзара
түсіністікті, ең бастысы, ұлттық сана-сезім, ұлттық мақтаныш, ұлттық құндылық тұрғысынан
студенттердің мәдениетін дамытуды, студенттерді толеранттылыққа тәрбиелеуді қамтиды.
Студенттерді толеранттылыққа тәрбиелеу мен өмірлік ұстанымын қалыптастыру мақсатында
оқыту мен тәрбиелеу үшін жеке тұлғаға бағытталған жұмыс жүргізілуі тиіс. Бұл студенттер
арасындағы тәрбие жұмыстарын адамдарға ортақ құндылықтарды: түрлі идеологиялық
көзқарастарға, қоғамдық-экономикалық жағдайларға, саясатқа, мәдениетке, діни нанымдарға
және төзімділікті қалыптастыруға бағыттаудан тұрады. Ізгілікті қоғамда білім мекемесі
тәрбиеленушінің бойында өзара бір-біріне, ата-анаға, айналасындағыларға деген сыйлы
қатынасты; жасы үлкен адамдармен жас балаларға қамқор болу, көмек беру; табиғат пен
қоршаған ортаны қорғау ниетін тәрбиелеуі тиіс. Мұндай тәрбиенің іргетасы отбасында
ұлттық тәрбие беру арқылы қалыптасады. Мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға
дейінгі тұжырымдамасы «Жастардың төл мәдениеттен нәр алуы, еліміздің тарихи өткенін
оқып-үйренуі, қоғамымыздағы достық ахуал мен бейбітшілікті, рухани келісімді нығайту
жас ұрпақ бойында біздің ортақ Отанымызға - Қазақстан Республикасына деген мақтаныш
сезімін қалыптастыруы тиіс» - деп көрсетілген /1/.
Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011 – 2020 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасында «Жастар саясатын іске асыру қазақстандық патриотизмді,
рухани-адамгершілік мәдениетті тәрбиелеу, ұлттық сәйкестікті қалыптастыру негізінде
жүзеге асырылады» делінген болатын /2/.
Бүгінгі Қазақстан Республикасы қоғамы этникалық әртектілігімен ерекшеленеді.
Этникалық әртектіліктің болуы адамдар мен әлеуметтік топтар арасындағы өзара қарымқатынастың сипатына өз әсерін тигізеді, кейде бұл өзара түсінбестікке, қарама-қайшылыққа,
қақтығысқа соқтыруы мүмкін. Қазіргі таңда әлемде орын алған әлеуметтік, дінаралық,
ұлтаралық және т.б. әртүрлі сипаттағы қақтығыстар өршіп тұрған жағдайда, оны
болдырмаудың жолдарын іздеуге де ерекше көңіл бөлінуде. Осындай қайшылықтардың
алдын алу үшін арнайы ұйымдастырылған механизмдер жасау, оны дамыту қажеттігі туады.
Қоғамдағы әлеуметтік қайшылықтардың алдын алудың мүмкін жолдарының бірі – бұл қоғам
мүшелерін толеранттылыққа тәрбиелеу. Сондықтан да бұл мәселе толеранттылықты
тереңінен қарастырып, оны дамытуға жол ашады. Қазіргі таңда толеранттылық ұғымының
мазмұндық толықтырылу мәселесі жеке тұлға үшін ғана емес, қоғам мен мемлекет үшін де
маңызды. Жалпы тәрбие жүйесінде адам құндылықтар қатынасында толеранттлық фактор
ретінде, жүйені тұлғаның ішкі жағынан тұрақтандыру, сонымен қатар тұлға аралық
қатынаста қоғамда бейбіт өмірде бағыт-бағдарын және индивидтің дәстүрі, нормасы,
мәдениетін байланыстырып қарастырады. Осыған орай, қазіргі таңда бұл фактордың әсерін
назарға алу маңызды. Бірақ қазіргі қоғамның қарқынды даму кезеңінде өскелең ұрпақты
өмірге және толеранттылық дүдамал, күрт өзгермелі жағдайға дайындау сонымен қатар
тұлғааралық толеранттылық қатынасты қалыптастыру қажеттілігі туындауда. Қоғамда
ізгілікті білім берудің мәселелерімен шұғылдана отырып, соның ішінде жастар ортасында
толеранттылыққа тәрбиелеу жұмыстарын қатар жүргізу керек. Толеранттылық тек
әлеуметтік климат, тұлғааралық қарым-қатынас, саясаттың дамуына ғана әсер етпейді, оның
көкейкестілігі міндеті қазіргі заман адамы мен оның тәрбиесіне бағытталған.
Толеранттылықтың негізі ретінде білім алушы мен оқытушының педагогикалық қарымқатынасын алсақ болады. Мұнда мәдениетке, ұлтқа деген тәрбиеге, тұлғаның өзін көрсете
104
алуына мәселелері қарастырылады. ЖОО-да студенттерді толеранттылыққа тәрбиелеуде тәрбие
жұмысының маңызы зор. Осы орайда ЖОО-да студенттерді толеранттылыққа тәрбиелеу
барысында ұлттық-мәдени құндылықтарды негізге ала отырып іске асыру өзекті
болуда.Толеранттылыққа тәрбиелеу - басқа өмір салтына, көзқарасқа, құндылықтарға деген
төзімділікке тәрбиелеу. Сыныптан тыс сабақтар, ұжымдық-шығармашылық жұмыстар
тәрбиеленушірдің өзгелерге деген төзімділігін, кез келген жаңа ортаға тез үйреніп,
қалыптасуына мүмкіндік береді. Толеранттылыққа тәрбиелеу барысында келесі бағыттарды
қарастырған жөн:
1. Барлық адами қасиеттерге сыйластықпен қарау;
2. Әрбір адам – бірегей тұлға екенін түсіну және адамдар арасындағы
айырмашылықты сыйлау;
3. Өзара толықтыру принципін дамудың негізгі белгісі ретінде түсіну. Студенттердің
әртүрлілігі бірін-бірі толықтыратын элемент екендігін өздері түсінуі керек.
4. Өзара тәуелділік принципін заманауи іс-әрекет негізі ретінде қолдану керек.
Студенттерді мәселені біріге шешуге және тапсырманы орындау барысында өзара
төзімділікке үйрету;
Нәтиже ретінде әлем мәдениетіне тарту. Студенттер тәжірибе барысында басқа
адамдарға деген сыйластық және төзімділікті қалыптастыруына әсер ету;
Студенттерді толеранттылыққа тәрбиелеуде куратордың атқаратын жұмысының
маңызды зор. Кураторлар топтағы студенттердің жас ерекшелік, ұлттық индивидуалды
ерекшеліктерін, әр бір студенттің топпен қарым-қатынасын ұйымдастырушы.
Студенттерді толеранттылыққа тәрбиелеуде куратордың жұмысы адекватты болып
табылады, себебі индивидуалды және эмоционалды күшке ие. Сонмен қатар ЖОО-ғы
тұлғааралық, ұлтаралық қарым-қатынастың ұясы болып табылатын студенттер тобымен
жұмыс жасайды. ЖОО-да студенттерді толеранттылыққа тәрбиелеудің әсерлі болуына
олардың ұжымда бірлесе жұмыс жасауы әсер етеді. Студенттердің бойындағы
толеранттылықтың эффективтілігі ұлттық және ұлтаралық сферадағы мінез-құлықтық
дағдының және сенімнің, білімнің қалыптасу тұрғысынан қаралуы керек. ЖОО-ны
студенттеріне толеранттылыққа тәрбиелеу үшін күрделілік деңгейіне қарай дәстүрлі және
дәстүрлі емес формадағы жұмыс әдістері қолдануға болады, яғни, дөңгелек стөлдер,
дебат, диспут, студенттердің шығармашылық жұмыстарын көрсету, конкурстар,
тренингтер өткізу. Толеранттылыққа тәрбиелеу интеллектуалды, рухани-адамгершілік,
эстетикалық, еңбек, патриоттық, құқықтық т.б. бағыттарда да дамиды. Осыған орай
ұлттық тәрбиені негізге ала отырып сабақтан тыс іс-шараларды ұйымдастыру арқылы
ЖОО-ны студенттерін толеранттылыққа тәрбиелеуді іске асыруға болады. Осылайша,
ұлттық тәрбие беру негізінде толеранттылыққа тәрбиелеу үшін өткізілетін іс-шаралар жүйелі
және кешенді түрде жүргізілсе, топ кураторларының бірлесіп атсалыса, сондай-ақ студенттер
қызыға қатысқанда ғана тәрбие жұмыстары мақсатына жетіп, нәтижелі болады.
Әдебиет
1. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Мемлекеттік жастар саясатының 2020 жылға
дейінгі тұжырымдамасы. edu.gov.kz
2. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011 – 2020 жылдарға арналған
мемлекеттік бағдарламасы. edu.gov.kz
105
СЕКЦИЯ 5
ҚАЗІРГІ ҚОҒАМДАҒЫ ОТБАСЫ ИНСТИТУТЫНЫҢ
ӘЛЕУМЕТТІК-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ
ИНСТИТУТА СЕМЬИ В СОВРЕМЕННОМ ОБЩЕСТВЕ
SOCIO-PSYCHOLOGICAL INSTITUTIONAL
PARTICULARITIES OF THE FAMILY IN CONTEMPORARY
SOCIETY
МҮМКІНДІГІ ШЕКТЕУЛІ БАЛАЛАРДЫ ӘЛЕУМЕТТЕНДІРУ
Абдигалиева А.Б., Исаева Ж.Қ.
Тараз мемлекеттік педагогикалық институты
Біздің елімізде мүмкіндігі шектеулі, яғни мүгедек, тіл кемістігі бар, көз жанарынан
айырылған, аутизмге ұшыраған балаларға деген қоғамда өрескел көзқарас қалыптасқан.
Балалардың құқықтары мен мүдделерін сақтау саласындағы ұлттық саясаттың негізгі
бағыттарының бірі мүгедек балаларды әлеуметтік оңалту болып табылады, ол мүгедек
балалардың тіршілік әрекетінің шектелуін еңсеруі, әлеуметтік мәртебесін қалпына келтіруі,
әлеуметтік-тұрмыстық және еңбекке бейімделуі және материалдық тәуелсіздікке қол жеткізуі
үшін жағдайлар жасау арқылы жүзеге асырылады.
Қазақстан Республикасындағы мүгедектерді әлеуметтік қорғау Қазақстан
Республикасының
Конституциясымен,
Қазақстан
Республикасының
«Қазақстан
Республикасындағы мүгедектерді әлеуметтік қорғау туралы» Заңымен және Қазақстан
Республикасының басқа да нормативтік құқықтық актілерімен реттеледі. С.Д.Забрамнаяның
«Психолого-педагогическая диагностика умственного развития детей», Х.С.Замскийдің
«Умственно отсталые дети», Е.Е.Чепурныхтың «Дети с особыми нуждами» » мәселесі
бойынша зерттеулері құрады.
Кез келген бала бірінші кезекте қамқорлықпен көмекке ие болуы тиіс. Балалар құқығы
(1959ж) Декларациясында былай делінген, «Барлық балалар нәсіліне, ақ-қаралығына,
жынысына,тіліне,дініне,саяси және басқада түсінігіне, туған жеріне жағдайына қарамастан
өзіне тиісті мүмкіншіліктердің бәріне құқылы.
Жыл санап мүмкіншілігі шектеулі балаларға деген көзқарас өзгеріп келеді, яғни, орта
оларды қоғамның белсенді мүшесі және өз тағдырына батыл сеніммен қарайтын жеке тұлға
ретінде қабылдауда. Осы орайда педагог қызметкерлердің ең басты міндеті болып,
қоғамдағы мүмкіндігі шектеулі балаларды тәрбиелеу мен оқытудың ерекшеліктерін анықтап,
олардың отбасындағы қарым-қатынасын дамытып,дені сау балалармен аралас-құралас
жағдай туғызу, қоғам мен жеке адамдардың түсінігінде жарымжан балаларға әркез жәрдем
беруге әзірлік сезімін туғызуды қамтамасыз ету табылады.
Мүмкіндігі шектеулі балалар отбасының әлеуметтік-педагогикалық проблемаларын
зерттеп білу және оларды шешуге әлемдік тәжірибеге сүйене отырып, отандық төл
мамандарды тарту бүгінгі күн тәртібіндегі ең өзекті мәселе болып табылады.
Мүмкіншілігі шектеулі баланың тәрбиесі-дефектологияның негізгі ұғымдарының бірі. Бұл
процестің мақсаты мен міндеті жалпы педогогикалық принциптерімен анықталған, яғни,
106
оларды қоғамдық пайдалы өмірге бейімдеу, азаматтық қасиеттерін қалып тастыру,
бұлардың бәрі дефектіге сәйкес деңгейде, соған тән әдістемелермен жеткізілуі және
түзетілуі тиіс.Тәрбиенің бұл түрі тек қана педагогтармен ғана емес,арнайы
мамандардың көмегімен жүзеге асырылады.
Мүмкіншілігі шектеулі балалардың тәрбиесі бір-біріне қарама-қарсы екі
ұғымнан тұрады. Олардың бірі - ата-анасы баланы жан-жақты,материалдық жағынан
толық қамтамасыз етеді. Бірақ ,оның ішкі әлеміне үңіліп, рухани қажеттіліктеріне
терең бойлай бермейді.Тіпті кейде баланы жазалайды. Мұндай от басындағы балала р
іштей күйзеліске түседі. Олардың көңіл күйі түсіп сенімсіздік пайда болады.Ал,
психологиялық шеттету баланың зиятына кері әсерін тигізіп, білім деңгейін тежейді.
Екінші бір жағдай,ол- баланы шектен тыс қамқорлыққа алу.Ата-аналар бала
тәрбиесіне көп көңіл бөліп, өздерін кінәлі сезініп,оны тым бос ұстап еркелетеді.
Мұндай атмосферада өскен бала бұйығы келеді, өз-өзіне сенімсіз, әлжуаз болып
өседі. Мұндай балалар әлеуметтік даму жағынан түрлі қиындықтарға тап болады.
Отбасы баланың тұлға ретінде қалыптасуына, қоғамда алғашқы қадам
жасауына жәрдемдесуі тиіс. Мүмкіншілігі шектеулі бала дүниеге келгеннен кейін
оның тәрбиесіне отбасының әр бір мүшесі жауапты. Өйткені мұндай балалар
отбасына көптеген проблемаларды өзімен бірге ала келеді. Ата - ана балаға қойылған
аңғарымды алғаш естіген кезде үрейленіп, қорқыныш сезіміне беріле бастайды. Одан
кейін өздерін кінәлі санау басталады.
Сондықтан, мұндай отбасылар арнайы
педагог мамандардың, соның ішінде дефектолог,психолог,әлеуметтік -педагогтардың
көмектеріне зәру.
Өйткені мұндай балалар ерекше көңіл бөлуді, арнайы тәрбиелеу мен оқытуды
талап етеді. Мүмкіншілігі шектеулі баланың отбасындағы қарым -қатынасын және өзі
қатарлас балалармен қарым-қатынасын анықтау, олармен бірдей деңгейде
араласуына мүмкіндік туғызу, білім деңгейіне сай оқыту және қоғамның болашақ өзөзіне сенімді азамат етіп тәрбиелеу үшін педагог мамандар ата -аналармен,
әлеуметтік сала қызметкерлерімен тығыз байланыста болуы керек. Тек осы жағдайда
ғана, мүмкіндігі шектелген балалардың өздерін қоғамның то лыққанды азаматы
ретінде қабылдауына жағдай туатын еді.
Әдебиет
1. Декларация о правах инвалидов - 1975.
2. Международная защита прав и свобод человека: сборник документов - М.: 2005.
3. Специальная педагогика. // Под ред. Н.М.Назаровой. Учебное пособие.- М., 2000.
4. Ермаков В.П., Якунин Г.А. Развитие, обучение и воспитание детей с нарушениями зрения:
справочно-методическое пособие для учителей. - М.: Просвещение, 1990 223 с.
5. Зайнышев И.Г. Технологии социальной работы. Учебно-методическое пособие.- М.: СТИ,
1999. - 264 с. Ковалева А.И.
6. Социализация личности: норма и отклонение.- М., 1996.-224 с.
7. Попов Ю.И., Бгажнова И.М. Из опыта работы по социальной реабилитации подростков с
интеллектуальными недостатками // Дефектология. 1995,- №1. С. 46 - 48.
107
КРОСС-КУЛЬТУРНЫЙ АСПЕКТ ВЗАИМООТНОШЕНИЙ
МЕЖДУ МАТЕРЬЮ И ДОЧЕРЬЮ
Агеева И.А., Лысенкова И.А., Коржова О.А., Нелюбова А.В.
Кыргызско-Российский Славянский Университет
Качество окружающей ребенка социально-экономической среды непосредственно
сказывается на его физическом, психическом и личностном развитии. Из чего следует, что на
социализацию детей огромное влияние оказывают правительственная политика,
правительственные программы, а также экономический курс в области условий труда,
поскольку эти же факторы влияют в большей степени на родителей. Правительственная
политика влияет на бюджет семьи, типы доступных семье услуг и на многие другие аспекты
семейной жизни, которые в свою очередь влияют на качество социализации детей /1; 2; 3; 4/.
Надо сказать, что происходящие перемены на постсоветском пространстве не обошли
стороной и правительственную политику и экономическое состояние населения стран СНГ, в
том числе и Кыргызскую Республику. К сожалению, большая часть населения в результате
этих перемен обнищала, а это оказывает значительное влияние на рост агрессии.
Необходимо учитывать, что нищета воздействует на детство не только прямо, определяя
недостаточность питания и материального благополучия ребенка, но и множеством других
способов, гораздо более коварных. Мать, которая тяжело трудится с утра до вечера, чтобы
заработать на жизнь, часто бывает вынуждена отдавать ребенка на сторону. И тогда ребенок
начинает страдать от отсутствия материнского ухода, от той эффективной обедненности,
важность которой известна /5; 6/. Кроме того, без материнского ухода отмечены проблемы в
формировании чувства безопасности, которое первично формируется как чувство дома и
чувство привязанности к матери. Оно должно быть у всех младенцев, у каждого человека /7/.
Значимость семьи как института социализации неоспорима. Как известно, семья
имеет чрезвычайно важную для государства функцию – это создание первичной культурной
и нравственной семейной среды. Такая среда способствует формированию у подрастающего
поколения необходимых трудовых и гигиенических навыков.
Несмотря на разнообразие типов взаимодействия с ребенком, ключевые проблемы,
определяющие родительские трудности, сосредоточены в сфере родительского отношения.
Отчетливые установки родителей по поводу того, каким бы они хотели видеть ребенка,
ориентация на определенные присущие ему качества и способности (т.е. преобладание
предметного начала) мешают реальному восприятию ребенка, его эмоционального
состояния, блокируют отношение к нему как к личности. В результате активность родителей
оказывается неадекватной. При этом усилия и старание, которые прикладывают родители
для достижения собственных целей, расцениваются ими как эмоциональная поддержка
детям /8/.
Исходя из вышесказанного целью работы явилось сравнительное исследование
межличностных отношений между матерью и дочерью в азиатских и европейских семьях.
Нами было высказано предположение, что взаимоотношения между матерью и
дочерью в европейских семьях отличаются от их взаимоотношений в азиатских семьях. Так,
матерям европейкам присущи такие стратегии воспитания, как «минимальность санкций» по
отношению к дочерям и «кооперация», в то время как, матерям азиаткам присущи
«чрезмерность требований (обязанностей)» по отношению к своим дочерям и «авторитарная
гиперсоциализация». Для дочерей азиаток характерен такой стиль межличностного
взаимодействия по отношению к матери, как «зависимо-послушный», а для дочерей
европеек – «сотрудничающий-конвенциальный».
Методологическими принципами и подходами исследования послужили: системный
подход /9/; принцип детерминизма /10/; личностный принцип /10/. В работе был использован
108
психодиагностический метод, включающий следующие методики и опросники: методику
«Диагностика межличностных отношений (ДМО)» (Л.Н.Собчик)/11/; опросник «Поведение
родителей и отношение подростков к ним» (З.Матейчик, П.Ржичан)/11/; опросник
родительского отношения (Я.А.Варга, В.В.Столин)/11/; опросник «Анализ семейных
взаимоотношений (АСВ) (Э.Г.Эйдемиллер, В.В.Юстицкис)/12/; авторскую анкету. Данные
проведенного исследования были обработаны с использованием программ статистических
пакетов Microsoft Excel и
SPSS 12.0.
В исследовании приняли участие 60 семей, из которых, 30 – представители азиатских
семей и 30 – европейских. Уровень материального благополучия, а также социальный статус
участников исследования относительно равнозначны. Участники исследования были
поделены на 4 группы: I, в которую вошли дочери азиатки (ДА) (30 человек); II группу
составили дочери европейки (ДЕ) (30 человек); III группу составили матери азиатки (МА)
(30 человек); IV группу – матери европейки (МЕ) (30 человек).
Результаты и их обсуждение. Данные авторской анкеты. Анализ авторской
анкеты позволил получить как собственно психологические данные, послужившие
основой для сравнительного анализа, так и социологические характеристики
обозначенных групп.
На вопрос «Сколько времени Вы проводите вместе с мамой (дочкой)?» ответили
72% респондентов – «достаточно много», 20% - «мало» и 8% не заполнили данный пункт.
На вопрос «При принятии какого-либо решения, советуются ли матери с дочерьми и
наоборот» 75% респондентов ответили – «да», 16% - «иногда» и 9% - «нет». Исходя из
полученных ответов, можно сказать, что респонденты всех групп не только достаточно
много времени проводят вместе и советуются друг с другом, но и считают это одним из
главных моментов в поддержании конструктивных взаимоотношений.
Статистически достоверные различия также были получены при ответе на вопрос
«Что хотели бы изменить в своей маме?». Дочери европейки в большей степени, чем
дочери-азиатки хотят чтобы их матери изменили внешний вид (t=3,59 при р<0,001).
Скорее всего, для девочек европеек важно то, как выглядит их мать, и как ее будут
воспринимать окружающие.
Также статистически достоверные различия были получены в ответах матерей
европеек и матерей азиаток на вопрос «Что хотели бы они изменить в своих дочерях?».
Матери европейки хотят, чтобы их дочери изменили мировоззрение (t=1,95 при р=0,02) и
внешний вид (t=3,87при р<0,001) в большей степени, чем матери азиатки. Возможно, это
связано с тем, что матери хотят предотвратить те ошибки, которые допустили сами в
молодости, у своих дочерей, желанием их изменить.
Данные методики ДМО. Сравнительный анализ (таблица 1) в двух группах дочерей,
выявил статистически достоверные различия по октанту
Таблица 1
Средние величины октантов методики «ДМО» в группах дочерей.
Октанты
I-ДА
II-ДЕ
t
p
n=30
n=30
M±m
Властно-лидирующий
Независимо-доминирующий
Прямолинейно-агрессивный
Недоверчиво-скептический
Покорно-застенчивый
Зависимо-послушный
Сотрудничающий-конвенциальный
7,7±0,62
4,03±0,42
5,06±0,48
4,7±0,54
4,9±0,60
5±0,44
7,3±0,61
109
M±m
7,8±0,71
4,4±0,29
5,7±0,47
6,1±0,63
6,4±0,37
5,8±0,39
7,06±0,47
0,07
0,83
1,01
1,74
2,07
1,46
0,34
0,94
0,41
0,31
0,08
0,04
0,15
0,76
Ответственно-великодушный
8,2±0,70
8,8±0,45
0,71
0,48
«Покорно-застенчивый» (t=2,069, p<0,04). Из чего следует, что участники из I
группы, оценивают самих себя, более скромными по сравнению с респондентами из II
группы. У представителей из II группы выявлена тенденция к склонности брать на себя
чужие обязанности. По остальным октантам в предлагаемой к рассмотрению методике
статистически значимых различий не было выявлено, что свидетельствует о довольно
близких стратегиях межличностного взаимодействия у девочек из двух групп.
Таблица 2
Средние величины октантов методики «ДМО» в группах матерей.
Октанты
Властно-лидирующий
Независимо-доминирующий
Прямолинейно-агрессивный
Недоверчиво-скептический
Покорно-застенчивый
Зависимо-послушный
Сотрудничающий-конвенциальный
Ответственно-великодушный
III-МА
n=30
IV-МЕ
n=30
M±m
M±m
7,8±0,65
4,1±0,33
5±0,44
4,9±0,54
5,6±0,49
5,7±0,42
7,7±0,63
8,7±0,58
7,7±0,68
4,3±0,39
5,7±0,51
5,9±0,65
5,7±0,55
5,1±0,43
6,6±0,43
8,3±0,61
t
0,10
0,39
1,03
1,19
0,13
1,02
1,44
0,47
p
0,91
0,69
0,30
0,23
0,89
0,31
0,15
0,63
Как следует из таблицы 2, статистически достоверных различий между группами не
было установлено. Это означает, что в этих двух группах матери используют близкие
стратегии межличностного взаимодействия. Это может быть обусловлено несколькими
факторами: воспитание и обучение в одних учреждениях; проживание по соседству, в одних
дома и районах; ориентация на мнение окружающих и т.д. При этом показатели по всем
октантам не превышают 12 баллов, что свидетельствует об адекватном поведении и
взаимодействии представителей указанных групп как дома, так и в социуме.
Данные методики «Поведение родителей и отношение подростков к ним»
Из таблицы 3 следует, что статистически достоверных различий в группах дочерей не
было выявлено. В данном случае представленные результаты также близки и
свидетельствуют о
том, что матери,
по мнению их дочерей,
не стремятся к
дистанцированию, к применению
жесткого контроля по отношению к дочерям и
придерживаются последовательной конструктивной воспитательной тактики.
Таблица 3
Средние величины по шкалам методики «Поведение родителей и отношение
подростков к ним» в двух группах.
Шкалы
I-(ДА)
II-(ДЕ)
t
p
n=30
n=30
Позитивный интерес
M±m
3,9±0,23
M±m
4,2±0,18
1,03
0,30
Директивность
Враждебность
3,2±0,19
2,1±0,21
3,1±0,21
2,1±0,22
0,14
0
0,89
1
Автономность
Непоследовательность
2,8±0,17
2,5±0,14
3,1±0,16
2,6±0,17
1,16
0,45
0,25
0,65
110
Данные опросника родительского отношения. В таблице 4 представлены данные
сравнительного анализа, который выявил нижеследующие статистически достоверные
различия показателей по шкале «авторитарная гиперсоциализация» (t=3,19, p<0,003). Тогда
как по остальным показателям шкал в предлагаемой к рассмотрению методике
статистически значимых различий между группами не было выявлено.
Таблица 4
Показатели средних значений по шкалам опросника родительского отношения в
группах матерей
Шкалы
IIIгр. (МА)
IVгр. (МЕ)
t
p
n=30
n=30
M±m
M±m
Принятие-отвержение
4,2±0,32
3,9±0,29
0,62
0,53
Кооперация
5±0,33
5,3±0,24
0,85
0,39
Симбиоз
4,2±0,31
4±0,20
0,52
0,60
Авторитарная
11±0,56
8,6±0,49
3,19
0,003
гиперсоциализация
«Маленький неудачник»
1,4±0,11
1,5±0,12
0,79
0,42
Полученные данные свидетельствуют о том, что у лиц, относящихся к III группе,
выявлена тенденция вести себя авторитарно по отношению к дочерям, требуя от них
безоговорочного послушания и задавая им строгие дисциплинарные рамки. Подобное
поведение свидетельствует о стремлении навязать ребенку почти во всем свою волю.
Таблица 5
Средние величины по шкалам методики «АСВ»
Шкалы
IIIгр.
IVгр.
t
p
МДЧ
(МА)
(МЕ)
n=30
n=30
Гиперпротекция
7
M±m
3,5±0,33
Гипопротекция
8
2,9±0,45
3,7±0,27
1,47
0,148
Потворствование
8
3,9±0,37
4,6±0,34
1,31
0,194
Игнорирование потребностей ребенка
4
0,9±0,17
1,6±0,25
2,07
0,04
Чрезмерность требований обязанностей
4
2±0,24
1,9±0,18
0,33
0,74
Недостаточность
требований 4
обязанностей
Чрезмерность требований запретов
4
1,2±0,27
1,8±0,31
1,39
0,17
2,2±0,3
1,8±0,21
1,25
0,21
Недостаточность требований запретов
3
1,6±0,20
2,1±0,18
1,78
0,079
Чрезмерность санкций
4
1,8±0,27
1,4±0,24
1,024
0,31
Минимальность санкций
4
2,3±0,25
3,6±0,19
4,13
0,001
Неустойчивость стиля воспитания
5
1,8±0,23
2±0,24
0,58
0,56
111
M±m
4,9±0,32
2,98
0,004
Расширение сферы родительских чувств
6
1,8±0,33
2,8±0,35
2,07
0,04
Предпочтение в подростке детских 4
качеств
Воспитательная неуверенность родителя
5
1,4±0,16
1,2±0,31
0,48
0,62
2,1±0,27
2,7±0,23
1,8
0,073
Фобия утраты ребенка
6
2±0,30
3,1±0,41
2,22
0,03
Неразвитость родительских чувств
7
2,3±0,45
1,2±0,27
2,03
0,04
Проекция на ребенка собственных 4
нежелаемых качеств
Вынесение конфликта между супругами в 4
сферу воспитания
Предпочтение мужских качеств
4
1,5±0,31
0,7±0,15
2,12
0,03
0,4±0,11
0,76±0,21
1,57
0,13
2±0,30
2,7±0,30
1,48
0,14
Предпочтение женских качеств
0,5±0,15
0,9±0,25
1,37
0,17
4
Данные методики «АСВ» (таблица 5). Ни по одной шкале опросника АСВ показатели
не достигли МДЧ в обеих группах из чего следует, что в исследуемых семьях преобладают
конструктивные стратегии воспитания. Статистически достоверные различия были
выявлены по таким шкалам, как «Гиперпротекция» (t=2,98; p<0,004), «Игнорирование
потребностей ребенка» (t=2,07; p<0,04 Минимальность санкций» (t=4,1307; p<0,001),
«Расширение сферы родительских чувств» (t=2,07; p<0,04), «Фобия утраты ребенка» (t=2,22;
p<0,03), «Неразвитость родительских чувств» (t=2,03; p<0,04), и «Проекция на ребенка
собственных нежелаемых качеств» (t=2,12; p<0,03). Полученные данные указывают на
следующие выявленные тенденции: матери европейки стремятся к удовлетворению любых
потребностей своего ребенка, другими словами "балуют" его. Также матери европейки
предпочитают обходиться со своими дочерьми либо вовсе без наказаний, либо применяют их
крайне редко и испытывают различные страхи по поводу здоровья и жизни дочерей. Иными
словами, выявлена следующая тенденция в воспитательных стратегиях у матерей европеек:
гиперпротекция, чаще потворствующая. У матерей азиаток выявлены следующие тенденции
в воспитании: доминирующая гиперпротекция и проекция собственных нежелаемых качеств.
Указанные стратегии воспитания обусловливают достаточно строгие отношения между
матерью и дочерью.
Подводя итог, можно сказать, что выдвинутые гипотезы частично подтвердились и
требуют дальнейшего исследования. Полученные данные свидетельствуют о том, что
межличностные стратегии поведения между матерями и дочерьми, принадлежащих к
различным этническим группам, довольно близки. Конструктивные отношения между
метерью и дочерью складываются в том случае, когда матери безусловно принимают своих
дочерей. Было установлено, что матери европейки чаще используют потворствующую
гиперпротекцию, а матери азиатки доминирующую гиперпротекцию. Предположение о том,
что матерям европейкам присуща такая характеристика, как «минимальность санкций», а
матерям азиаткам - «авторитарная гиперсоциализация», подтвердилось. В то время как,
предположение о том, что IV группе присуща «кооперация», а III группе чрезмерность
требований (обязанностей) по отношению к своим дочерям, не нашло своего подтверждения.
При построении взаимоотношений с матерями для дочерей европеек наиболее
характерны застенчивость, робость и дружелюбие; для дочерей-азиаток наиболее характерны
кротость и покорность. Предположение о том, что для дочерей европеек характерен
сотрудничающий-конвенциальный тип межличностного взаимодействия, в результате
проведенного исследования, нашла свое частичное подтверждение, а предположение о том,
112
что дочерям азиаткам присуща такая стратегия межличностного взаимодействия, как
зависимо-послушный тип не нашло своего подтверждения.
Литература
1. Реан А.А., Коломенский Я.М. Социальная педагогическая психология. – СПб.: Питер
Ком, 1999. – 416 с.
2. Фельдштейн Д.И. Социализация и индивидуализация  содержание процесса
социального взросления/Возрастная психология: Детство, отрочество, юность:
Хрестоматия: уч.посе для студ. пед.вузов.  М.: Изд. центр «Академия», 1999.  С.
188195.
3. Ньюкомб Н. (Newcombe N.) Развитие личности ребенка. – 8–е межд. изд. – СПб.: Питер,
2002. – 640с.
4. Либин А.В. Дифференциальная психология: на пересечении европейских, российских и
американских традиций: Учебное пособие / А.В. Либин. – 4-е изд., испр. и доп. – М.:
ЭКСМО, 2006. – 544 с.
5. Заззо Р. Психическое развитие ребенка: Психология развития /Сост. и общая редакция:
авторский коллектив сотрудников кафедры психологии развития и дифференциальной
психологии СпбГУ. СПб: Питер, 2001.  С. 3446.
6. Морозов Р.Г. Психолого-педагогические предпосылки воспитания подростков в процессе
их социализации // Мир образования – образование в мире. - № 1, 2001.-С. 32-34.
7. Иванников В.А. Задачи практической психологии в комплексной службе помощи детям
// Вопросы психологии. - № 1, 2005. – С. 51 - 55.
8. Смирнова Е.О., Кошкарова Т.А. Психологический анализ материнских жалоб // Вопросы
психологии. – 2005. - № 6. – С. 26-35.
9. Юдин Э.Г. Системный подход. – М., 1978. – 391с.
10. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии: В 2х т. – М.: Педагогика, 1990. – 149с.
11. Практическая психодиагностика. Методики и тесты. Учебное пособие. – Самара., 2006. –
672с.
12. Эйдемиллер Э.Г., Юстицкий В.В. Семейная психотерапия. – Л., 1990. – 656с.
ҚАЗІРГІ ОТБАСЫНЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Жорабекова Д.А.
ғылыми жетекшісі пс.ғ.к. Айтышева А.М.
Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ-нің 1курс магистранты
Отбасы - қоғамдық қатынастар мен процестердің алуан түрлі формалары біртұтас
болып ұштасатын кешенді әлеуметтік құбылыс болып табылады. Сондықтан да әлеуметтік
құбылыс бола отырып, ол адамзат өмір сүру жағдайына қарай құрылып, оның дәстүрлері мен
әдеттері ғасыр өткен сайын жаңа сипатта көрініс береді. Отбасын әлеуметтану ғылымында
былай деп көрсетеді «отбасы дегеніміз – тарихи өзгеріп отыратын әлеуметтік топ, оның
жалпы белгілері – бөтен адаммен жыныстық байланыс орнату, туысқандық қатынастар
жүйесі, адамның жеке-дара адамгершілік сапаларын қалыптастырып дамыту, белгілі бір
экономикалық қызметті іске асыру»[1,24б]. Яғни, адамзат отбасын құра отырып, сол шағын
мемлекетке әлеуметтенеді, отбасылық құндылықтар қалыптастырады және әдет-ғұрып
дәстүрлерін дамытады. Отбасының жоғарыда келтірілген анықтамасы бойынша, ол отбасындағы қатынастар, отбасының құрылымы мен формасы тарихи өзгеріп отыратын
әлеуметтік топ. Жазушы-педагог Ж. Аймауытов: «Баланы тәрбиелеу үшін әрбір тәрбиешінің
113
өзі тәрбиелі болуы керек. Себебі, бала айтып ұқтырғаннан гөрі, көргеніне көп еліктегіш
келеді. Солай болған соң балаға не жақсы мінез болсын, іспен көрсету керек», - дейді [2].
Қысқаша социология сөздігінде “халық денсаулығы” терминінің түсінігі:
1.Адамның толық өмір сүре алуының көріністері;
2.Физиологиялық кемшіліктердің болмауы немесе аурудың жоқтығы ғана емес,
физиологиялық, рухани және әлеуметтік күйлердің тең болуы;
3.Организмның табиғи күйі, оның қоршаған ортамен қарым-қатынасы[3].
Психологиялық денсаулық термині дүние жүзілік денсаулық сақтау ұйымымен
енгізілген.Психоәлеуметтік жағдайдың қалыпты дамуы ата-ананың қатысуымен тікелей
байланысты. Баланың эмоционалдық қажеттіліқтеріне назар аударып, әнгімелесіп және
ойнап, тәртіпті сақтатып, қажетті бақылауды жүзеге асырып және жанұяға қажеттi
материалдық қаржылармен қамтамасыз етедi. Сонымен қатар, балаға тәуелсіздік және
дербестік беру керек, үйден бөлек жерлерде басқа балдар мен үлкендермен араласуға жағдай
жасау қажет
Отбасы психологиясының өзекті мәселелерінің бірі отбасындағы жанжал мен
дағдарыстар болып табылады.Отбасылық жанжалдардың ықпалы - көп жағдайда негативтік
деструктивтік сипатқа ие. Позитивтік конструктивтік ықпалы өте сирек кездеседі. Тұлға мен
отбасының психикалық денсаулығына тұлғааралық және отбасыаралық қарым-қатынастар
әсер етеді. Соның ішінде, ерлі-зайыптылардыңайналыстын кәсіби іс-әрекеті, балаларының
оқуының тиімділігі, балалар мен ата-аналардың тұлғалық өсуі, балаларды тәрбиелеу,
тұтастай отбасылық өмір отбасы мүшелерінің психикалық денсаулығына тікелей ықпал
етеді.
Осыған байланысты, психологиялық себептеркелесідей компоненттерден тұрады:
1.Негізгі тұлғалық факторлар: жұбайлардың психологиялық кемелденбеуі,
эгоцентризм, психосексуалдық дамудың ертеректегі шағына оралу, адекватсыз сәйкестілік,
тұлғаның негативтік эмоционалдық қасиеттері (сенімсіздік білдіру, көреалмаушылық, кінә
сезімі, қызғаншақтық, алаңдаушылық және т.б.),сенімсіздік, өзін-өзі төмен бағалау,
агрессивтілік, күшті тұлғаның ішкі қақтығысы, ерте балалықтағы травмалар, талаптану
деңгейінің шектен тыс жоғары болуы және т.с.с.
2.Тұлғааралық факторлар: отбасылық қиындықтардың туындау себебі серігінің
шынайы жүріс-тұрысының ол туралы күткен нәтижелерге сәйкессіздігі, билік үшін күрес,
өзара ауыстырулар, мінездердің ұқсамауы, үйлеспеуі, қалаулардың, қызығушылықтардың,
талғамдардың әртүрлілігі, ата-ана отбасындағы тұрақсыз қарама-қайшы тәрбиелеу
стильдері,серігін жартылай немесе толық қабылдамау, өз баласын қабылдамау, отбасындағы
қатынастардағы қарқынды қақтығыстар, алшақтық, қарым-қатынастағы қиындықтар,
отбасының рөлдік құрылымының өзгеруі, неке отбасылық өмір туралы хабардар болушылық
деңгейітөмендігі,ата-аналық қамқоршылықтың жетіспеуі, депривация, тұлғалық даму мен
топтық даму арасындағы, отбасылық нормалар арасындағы қарама-қайшылықтар,отбасына,
жұмысқа көзқарасындағы айырмашылықтар, қиын және отбасылық жағдайларды шешудегі
әртүрлі келіспеушіліктер.
3.Обьективтік ситуативтік іс-әрекеттік факторлар: іс-әрекеттің шиеленіскен сипаты,
қатаң тәртіп, туғандарымен мәжбүрлікпен айырылысуға тура келу факторы, әйелінің
жұмысы, балаларының оқуының ауысуының факторлары, отбасының материалдықтұмыстық жағдайларының нашар қамсыздануы.
4.Субьективтік-ситуативтік іс-әрекет факторлары: ұжымдардың гомогендік
сипатының факторлары, бағынушылық пен үстемділік қатынастар факторы, жұмыстағы
агрессивтік сезімдерді гиперкомпенсациялау факторы т.с.с.
Психологтардың пайымдауынша, некенің табысты болуы жастардың болашақ отбасы
мүшесі ретінде өздерінің отбасындағы рөлдерін қалай елестететініне, бұл елестің
қаншалықты сәйкес, нақты екеніне байланысты болады. Отбасындағы рөл адамның
қоғамдағы әлеуметтік рөлдерінің бірі. Отбасындағы рөлдер индивидтің отбасы тобындағы
орны мен функциясымен анықталады және ең алдымен жұбайлық, ата аналық, балалық,
114
ұрпақаралық, ұрпақішілік рөлдерге бөлінеді.Неке және отбасылықмәліметтердің өзіндік
ерекшеліктері бар, сондықтан адамдардың бұл туралы мәліметтері сәйкес келмейді.Бірінші
ерекшелік әрбір адамның отбасы және неке туралы мәліметі уақыт өткен сайыннақтырақ,
толығырақ бола түседі, себебі қазіргі отбасы ғасырлар бойына қалыптасқан ролдік схемаға
сай келмейді.Екінші ерекшелік - неке және отбасылық мәліметтер адамның қиялындағы
елестен мүлдем басқаша, көбінесе олар отбасылық өмірдің қандай да бір жағымен ғана
шектеледі, шаруашылық тұрмыстық, не сексуалдық жағынан басымырақ болады. Үшінші
ерекшелік - жас жұбайлардың пікірлерінің келіспеушілігі бір бірінің пікірлерін жөнді
білмеуіне байланысты шиеленісіп, тереңдеп кетуінде. Мұның себебі, біріншіден, неке
алдындағы көңіл білдіру кезінде отбасы қатынастарының тақырыбы талданбайды, екіншіден,
некеге дейінгі көңіл білдірудің қысқа мерзімінде бір-бірінің неке және отбасы туралы
пікірлерін анықтауға мүмкіндік болмайды.
Отбасылық тәрбиесіз баланың үйлесімді дамуы мүмкін емес, бұл тәрбие қоғамдық
тәрбиемен бірлесіп, нығая түсуі керек. Отбасы мен қоғам бір жүйенің кіші және үлкен
үлгілері. В.Сатир жазғандай: «Отбасы қоғамдағы біріктіретін күш болуы керек, оның алатын
кеңістігі мен мүшелерінің санының шағындығы соншалықты, олар бір бірі туралы бәрін
білетін, тіпті бір бөлмеге-ақ сыйып кететін қоғамның санаулы одақтарының бірі»[4].
Отбасының алғашқы өмір сабақтары балаға әрекет жасаудың нұсқауы ретінде
әлеуметтік ақпаратты таңдап қабылдауға, өңдеуге меңгеруге, не қабылдамауына негіз
болады. Балаға отбасы тарапынан әсер ету үдемелігі мен нәтижелілігі бойынша теңдессіз.
Себебі, ол үздіксіз, бір мезгілде жүзеге асады, қалыптасып келе жатқан тұлғаға жан жақты
әсер етеді, көп жылдар бойына жалғасады.
Отбасылық тәрбие айрықша, сондықтан өзінің келесідей ерекшеліктері бар:

Үздіксіздік;

Тәрбиелік әсер етудің көп фаторлылығы мен қайшылығы;

Тәрбиелеуші микроортаның салыстырмалы тұйықтылығы;

Тікелей әсер ету;

Қарым қатынастың жекелігі;

Өзара қарым қатынастың табиғилығы және көпқырлылығы.
Отбасылық тәрбие дегеніміз ата-ананың баласының рухани және дене бітімінің
қасиеттерін саналы түрде қалыптастыру үрдісі[5]. Ұстаным деген қандай да бір теорияның,
ілімнің, дүниетанымның теориялық бағдарламаның түпкі қағидасы.
Отбасылық тәрбиенің келесідей ұстанымдары бар:
 Мақсат белгілеу;
 Тәрбиенің әлеуметтік бағдары;
 Тәрбиенің өмңрмен байланысы;
 Тәрбиелік үрдісті жобалау мен болжау;
 Отбасылық және қоғамдық тәрбие бірлігі;
 Тәрбиелеу үрдісінің өзгергіштігі және басымдылығы;
 Жағымды эмоционалды ая;
 Бала тұлғасының даму ерекшеліктерін ескеру;
 Тәрбие тұрғысындағы талаптардың бірлігі;
 Тәрбиеленушінің қызметке араласуы.
Ата-ананың нұсқаулары, не көзқарасы бұл ата-ана- бала қарым-қатынасының едәуір
зерттелген аспектілерінің бірі. Ата-ананың нұсқаулары дегеніміз ата-ананың балаға деген
эмоционалдық қатынасының жүйесі, не жиынтығы, ата ананың баланы қабылдауы және
онымен қарым-қатынас тәсілдері. Ата-ана нұсқауының синонимі ата ананың стилі болып
табылады.
А.Болдуин ата-аналық тәрбие практикасының екі стилін бөліп көрсетеді:
демократиялық және қадағалаушы [6]. Демократиялық келесі көрсеткіштермен
анықталады:қарым қатынастың жоғары деңгейі, бірлесіп мәселені талқылау, балаға көмек
115
беруге әр кез даярлықтың болуы. Қадағалаушы стилде ата аналары бала әрекеттерін едәуір
шектеп отырады.
Тәрбиелеудің демократиялық стилі қолданылатын отбасындағы балалар лидерлік
қабілетінің болуымен басқа балаларды қадағалауға ұмтылуларымен ерекшеленеді, оларға
альтруизм, эмпатия тән емес. Ал тәрбиелеудің қадағалаушы стилін қолданған отбасы
балалары көнбіс, қорқақ болып келеді.
Сонымен қорытындылай келе, психикалық денсаулығы толыққанды тұлғаны
тәрбиелеу үшін отбасымен ұйымдастырылатын жұмыстарды жүргізуде психологкелесі
мәселелерге ерекше мән бергені жөн деп санаймыз:

Ата-аналардың психологиялық сауаттылығын көтеру;

Жас ата-аналарды тәрбиені жоспарлы, әрі жүйелі ұйымдастыруға үйрету;

Балалармен қарым-қатынастағы ата-аналардың тұлғалық мәселелері мен
ерекшеліктері.
Аталған мәселелерді шешу үшін мектептерде, балалар ұйымдары мен білім беру
мекемелерінде арнайы тренингтер мен семинарлар, ата-аналарға арналған психологиялық
оқулар ұйымдастырып отырған дұрыс.
Әдебиет
1.Шибутани Т.Социальная психология. -Ростов –на Дону, 1998.- С. 538.
2.Жарықбаев Қ. ЖүсіпбекАймауытұлыныңпсихологиялықкөзқарастары.- Алматы, 2000.
3.Доклад Комитета экспертов Всемирной организации здравоохранения (ВОЗ) 1979 года:
Психическое здоровье и психосоциальное развитие детей.
4.Лидерс А.Г. Психологическое обследование семьи – М., 2006.
5.Эйдемиллер Э.Г., Юстицкий В.В. Семейная психотерапия, СПб,Питер,2000.
6.Болдуин А. Психическое развитие ребенка.-М. , 2000.
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ КОМПЕНСИРУЮЩЕГО ВОСПИТАНИЯ В
СЕМЬЕ ДЕТЕЙ С УМСТВЕННОЙ ОТСТАЛОСТЬЮ
Исаева Ж.К., Бутабаева М.
Таразский государственный педагогический институт
С точки зрения теории систем семья является живой системой и, как все живые
системы, состоит из независимых частей, взаимодействие которых обеспечивает такие
свойства системы, которыми ни одна из частей не обладает. Поэтому поведение и
потребности членов семьи невозможно правильно понять, если рассматривать их
изолированно от окружающей среды.
Семья — это нечто большее, чем простая сумма ее составляющих. Отдельные
характеристики семьи можно понять, только изучив взаимоотношения между ее членами и
взаимодействие ее различных параметров.
В соответствии с концепцией системного подхода выделяют структуру семьи,
семейные взаимодействия, семейные функции и жизненный цикл семьи. Структура семьи
включает ресурсы семьи и характеристику ее отдельных членов. Это вход системы,
формирующий семейные, культурные и идеологические стили семьи и семейные
взаимодействия. В процессе семейных взаимодействий семья выполняет свои функции и
удовлетворяет свои потребности. Семейные функции — это деятельность, которую семья
выполняет, чтобы удовлетворить свои коллективные и индивидуальные потребности. Ее
семейные функции являются выходом системы. Наконец, семья как целое постоянно
изменяется по мере продвижения по стадиям своего жизненного цикла Дополнением и
116
развитием теории семейных систем является социально-экологическая модель семьи.
Рассмотрение семьи в социально-экологическом аспекте было предложено в 1970 г.
американскими учеными. Экологическая модель включает биологические и физические
параметры организма и окружения вместе с психосоциальными характеристиками и их взаимодействиями в единую систему. Изменение в любой части этой системы вызывает
изменения в остальных ее частях, создавая тем самым стрессы, потребность в семейной
адаптации, достижении равновесия. Подобно понятию «границ» в теории семейных систем,
в экологической модели существует понятие «проницаемости семейной системы» при
интеграции с другими системами. Главная идея социально-экологической модели состоит в
том, что качество взаимодействия человека с его непосредственным окружением (семьей,
близкими людьми, специалистами) самым тесным образом зависит от того, каким способом
происходит опосредование этого взаимодействия средствами более широкого социального
окружения.
Разные семьи отличаются друг от друга по своей структуре: по своему составу,
культурному и идеологическому стилю каждая семья является уникальной, что, в свою
очередь, обусловливает уникальность процесса семейных взаимоотношений.
При этом наличие в семье ребенка с отклонением в развитии рассматривается лишь
как одна из многочисленных особенностей структуры семьи.
Более половины семей отрицательно влияют на развитие умственно отсталого ребенка,
и лишь около 40% семей оказывают положительное воздействие. При этом следует отметить,
что даже в тех семьях, где отношение к ребенку правильное, родители в большинстве
случаев действуют, руководствуясь лишь собственным пониманием роли воспитания, не
разбираясь в его специфике.
По данным многих исследователей, почти 70% родителей маленьких детей склонны
переоценивать их способности, а 25% — недооценивают. Только 5% родителей правильно
оценивают возможности своих детей. Следовательно, большинство из них нуждаются в
помощи специалистов в этом вопросе.
Воспитанием ребенка занимаются в основном матери, лишь в 24% случаев — отец и
мать, а примерно в 6% семей ребенок предоставлен сам себе.
В семьях детей с легкими формами умственной отсталости примерно 1/3 родителей
являются выпускниками коррекционных школ, т, е. сами страдают интеллектуальной
недостаточностью, хотя и в легкой степени. Следствием этого является проблема дальнейшего
образования и трудоустройства, материального благополучия. Родители умственно отсталых
детей в среднем имеют тот же образовательный и социально-экономический статус, в то время
как среднее число детей на такую семью несколько больше, чем у родителей детей,
развивающихся нормально. Такие семьи распадаются чаще, а в нераспавшихся семьях
родительские функции нередко перекладываются на бабушку со стороны матери. Дети
нередко воспитываются в учреждениях интернатного типа, что разрушает не только детскородительскую подсистему, но и детскую, так как не развиваются взаимоотношения с сибсами
— братьями и сестрами. Ребенок чувствует свое одиночество, отверженность в семье. Отцы
практически устраняются от воспитания даже в тех случаях, когда не могут оправдать это занятостью на работе, так как не имеют работы. В таких семьях отмечается повышенная частота
повторных случаев рождения умственно отсталых детей. Таким образом, необходим дифференцированный подход к оказанию помощи этим семьям, включая медико-генетическое
консультирование и планирование семьи. Среди детей с нарушениями умственного развития
27% представлено такими категориями, как дети-сироты, социальные дети-сироты, опекаемые
дети, 43% из них проживают в неполных семьях, более 7% находятся под опекой, 62%
проживают в неблагополучных семьях, 28% — в семьях социального риска. Большинство родителей
детей с интеллектуальной недостаточностью имеют начальное (14%), среднее (26,3%) и среднее
специальное (56,6%) образование. Высшее образование имели только 0,9% родителей. В
исследовании Д. В. Зайцева было показано, что большинство родителей умственно отсталых
детей принадлежали к двум профессиональным группам: рабочим (24,7%) и работникам сельского
117
хозяйства (31,6%). Семей, воспитывающих одного ребенка, оказалось в два раза больше среди
учащихся общеобразовательных учреждений по сравнению со специальными. В то же время почти
1/4 семей, воспитывающих умственно отсталого ребенка — многодетные. В неполных семьях, с
отчимами или приемными отцами живут 73,5% таких детей. Такое положение ребенка в семье в
ряде случаев может определять неадекватные методы воспитания и нарушения поведения.
Результаты научных исследований и опыт, накопленный в области педагогики,
психологии и социологии, способствовали значительному изменению взглядов на проблему
обучения и воспитания детей с отклонениями в развитых странах.
Еще не так давно во многих развитых странах, в том числе и в США, считалось социально
приемлемым воспитывать таких детей в специальных учреждениях, рассчитанных на
многочисленный контингент и расположенных чаще всего за городом. В настоящее время под
давлением общественного мнения социальная политика в отношении этой категории детей
претерпевает кардинальные изменения. Подчеркивается предпочтительность и необходимость
воспитания ребенка с отклонениями в развитии в семье, а не в учреждениях. В настоящее время
маму не отговаривают отказаться от воспитания такого ребенка в семье.
Специальные исследования показывают, что дети, воспитывающиеся в семье, имеют
большую продолжительность жизни. Матери объясняют, что при адекватном воспитании,
соответствующем обучении и коррекции у многих детей с ограниченными возможностями
удается развить навыки самообслуживания, хотя не всегда в полном объеме, и даже
обучить их профессиональным навыкам. Это избавляет государство от необходимости
содержать их в специальных учреждениях, а самих детей от полной беспомощности и
зависимости от окружающих.
О признании прав таких детей на полноценную жизнь свидетельствуют законы о
равных правах на образование всех детей независимо от наличия у них тех или иных
недостатков развития, стандартные правила обеспечения равных возможностей для
инвалидов, принятые Генеральной Ассамблеей ООН 20 декабря 1993 года. В связи с этим в
реализации программ воспитания и обучения детей с проблемами в развитии все большая
роль отводится семье, в которой воспитывается такой ребенок. Проблемы этих семей
интенсивно изучаются. Хотя способы адаптации каждой семьи в обществе сугубо индивидуальны, что исключает возможность создания универсальных рецептов на все случаи жизни,
некоторые общие закономерности этого процесса уже установлены. Знание этих закономерностей необходимо специалистам в области педагогики и психологии, работающим с детьми с
отклонениями в развитии и их семьями.
Во всем мире нарастают интеграционные тенденции в отношении обучения и
воспитания детей с недостатками в развитии.
Воспитание нестандартного ребенка на основе адаптированной к нему модели
воспитания с предупреждением и преодолением на разных этапах его несостоятельности
составляет концептуальную основу семейного воспитания.
Оказывая помощь семье, специалист дает родителям полную информацию об
особенностях их ребенка: указывает его специфические положительные и отрицательные
особенности, слабые и сильные стороны, подчеркивая последние.
Он на примерах убеждает мать, что больной ребенок, как это ни парадоксально, является
не столько обузой для нее, сколько источником ее духовного роста. Ежедневное общение с ним
коренным образом меняет ее мировоззрение, она становится гуманнее, мудрее, осознавая, что все
люди имеют право на существование и любовь независимо от того, похожи они или непохожи на
других, учатся они или нет. Такое «прозрение» матери является благом для обоих — матери и
ребенка — и играет решающую роль в гармонизации семейных отношений. Ребенок пробуждает
в матери ее творческое начало. Начиная помогать собственному ребенку, она творчески подходит к
его воспитанию и делится своим опытом с окружающими.
Специалист напоминает родителям о необходимости сохранять физическое и
психическое здоровье. Для этого полезно выполнять некоторые рекомендации относительно
общего режима, а также владеть отдельными приемами аутогенной тренировки. Умение
118
управлять своим дыханием (урежение дыхания) способствует регуляции эмоционального
состояния, особенно в стрессовых ситуациях.
Специалист разъясняет родителям важность сохранения контактов с социальным
окружением, что способствует социальной адаптации ребенка. При этом не стоит внушать
ребенку, что он больной. Нужно использовать все средства, чтобы воспитать ребенка
жизнерадостным, активным, уверенным в своих силах. Полезно хвалить его при посторонних,
повышая его самооценку.
Важно сохранить в семье единство и согласованность всех требований к ребенку.
Согласованное влияние, единый подход помогают быстрее сформировать его навыки и умения,
социально приемлемое поведение. Дети стараются подражать родителям. Поэтому разные
подходы родителей, особенно грубость одного из них, вызывают эмоциональный стресс.
Снижение требований в отношении навыков опрятности, самообслуживания, посильного труда
в семье, заботы о близких должно быть минимальным.
Родители должны организовать охранительный режим, который щадит и в то же время
укрепляет нервную систему ребенка. Режим освобождает ребенка и родителей от ненужных усилий. Необходимые привычки формируются медленно, поэтому их надо отрабатывать долго и
упорно в условиях соблюдения режима.
Важно, чтобы родители активно и систематически наблюдали за развитием своего
ребенка с рождения. Это поможет своевременно обратить внимание на те особенности ребенка,
по поводу которых следует посоветоваться со специалистами.
Полезно фиксировать в дневнике свои наблюдения и те приемы, которые оказались
эффективными. Это поможет критически оценить свое отношение к ребенку, учесть успехи и
неудачи.
Надо учить ребенка ориентироваться в окружающем мире, общаться с людьми. Следует
знакомить ребенка с различными явлениями окружающего мира в естественных для них
условиях. Ребенок должен знать, где и как покупается еда, уметь самостоятельно покормить
другого и т. д. Предметы познаются в разных ситуациях: на рисунке, в книге, в процессе
рисования, лепки, ручного труда.
Малыша побуждают не только отвечать на вопросы, но и делать умозаключения,
оценивать свои и чужие действия, рассказывать. В процессе такого воспитания у ребенка
развиваются познавательная деятельность, внимание, мышление, память, речь,
необходимые навыки и умения. Вся деятельность детей должна сопровождаться
эмоциональной вовлеченностью. В игре с ребенком мама комментирует его действия,
повторяет фразы в нескольких вариантах, в разных типах коммуникативных высказываний
(сообщение, вопрос, побуждение, отрицание).
Воспитание ребенка с нарушением интеллекта в семье включает работу родителей по
следующим основным направлениям:
- постоянная стимуляция психического развития, соответствующая возрастным и
индивидуальным особенностям ребенка;
- создание благоприятных условий для обучения и охранительного режима;
- формирование эмоционально-положительного, предметно-практического и речевого
взаимодействия ребенка с родителями
Это будет способствовать социальной адаптации ребенка и предупреждению
формирования патологического поведенческого стереотипа. Критерием правильного
воспитательного подхода может служить состояние психофизиологического комфорта у
ребенка и остальных членов семьи.
4. Семья, имеющая ребенка-инвалида, испытывает сильный страх перед
самостоятельными действиями ребенка, что мешает развитию у него способности
действовать и жить независимо.
Важно сохранить в семье единство и согласованность всех требований к ребенку.
Согласованное влияние, единый подход помогают быстрее сформировать его навыки и умения,
социально приемлемое поведение. Дети стараются подражать родителям. Поэтому разные
119
подходы родителей, особенно грубость одного из них, вызывают эмоциональный стресс.
Снижение требований в отношении навыков опрятности, самообслуживания, посильного труда
в семье, заботы о близких должно быть минимальным.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Литература
Белополъская H.JI. Некоторые вопросы психолого-педагогического консультирования
семей, имеющих детей с отклонениями в интеллектуальном развитии // Дефектология.
— 1984. — № 5, с.37.
Белякова И.В., Петрова В.Г. Дети с отклонениями в развитии. Кто они? — М., 1997.
Выготский Л.С. Вопросы детской (возрастной) психологии // Собр. соч.: В 6 т, — М.,
1982. Т. 4.
Гогин М.Г. Семейное воспитание глубоко умственно отсталых детей // Дефектология. —
1973. – № 6, с. 42.
Забрамная С.Д. Ваш ребенок учится во вспомогательной школе. — М., 1993.
Маллер А.Р., Социально-трудовая адаптация глубоко умственно отсталых детей. — М.,
1990.
Смирнова А.Н. Воспитание умственно отсталого ребенка в семье: Пособие для родителей.
— М., 2009.
Цикото Г.Л. Об интеллектуальном развитии детей-имбецилов // Дефектология. — 2011.
— № 1, с.57.
КУЛЬТУРА СЕМЕЙНО-БРАЧНЫХ ОТНОШЕНИЙ
И СОЦИАЛИЗАЦИЯ ЛИЧНОСТИ
Кулжабаева Л.С.
Университет «Туран-Астана»
Каждая историческая эпоха формирует определенный тип брачно-семейных
отношений, содержание которых наполнено той или иной культурой, в том числе,
характером, стилем общения, нормами и правилами поведения человека в семье и обществе.
Культура брачно-семейных отношений
является одним из критериев исторической
развитости самого общества, показателем уровня научного познания природы самого
человека и, вместе с тем, масштаба практического обеспечения условий для здорового и
гармоничного развития каждой семьи.
Распространение среди населения культуры брачно-семейных отношений требует
определенной системы, которая представляет собой целый ряд социокультурных институтов.
В рамках данной системы можно выделить несколько уровней, или подсистем, каждая из
которых имеет собственную специфику в распространении знаний о семье и, соответственно,
пользуется своими методическими приемами. Во-первых, это система образования, вовторых, средства массовой информации, в-третьих, учреждения культуры.
На важную роль образования и воспитания в формировании культуры личности в
своих произведениях указывали классики казахстанской социально-психологической мысли:
Ч.Валиханов, И.Алтынсарин, А.Кунанбаев, М.Жусуп, Ш.Кудайбердиев и другие. Тема
просвещения, необходимости преодоления негативных черт характера, честного труда,
единения и дружбы с другими народами не раз звучит в их призывах к родному народу.
Достижение счастья, по мнению просветителей, немыслимо без установления гармоничных,
добрых и чистых взаимоотношений в семье.
Как подчеркивает этнопсихолог В.Г.Крысько, в традиционной казахской семье,
отношение к труду как первой необходимости, ясное понимание своего долга перед семьей,
120
осознание личной ответственности за дела, в которых принимаешь участие, т.е. воспитание в
строгих правилах с детства, является основным/1, с. 147 /.
Изучением проблем этнопсихологической социализации личности активно
занимаются современные отечественные этнопсихологи. Согласно утверждению
С.М.Джакупова, основу социального окружения как совокупности языковых и культурных
явлений составляют индивидуальные особенности, обусловленные этническими факторами.
Биологические (физические и физиологические) и этнические факторы способствуют
возникновению новой функциональной системы – этнической индивидуальности. Она
представляет собой «особенности процесса этнически детерминированной социализации
личности» в моно - и полиэтнической среде/2, с. 94 /. В трудах В.В.Чистова рассматриваются
вопросы становления и развития основных этнонравственных категорий казахов. Автор
анализирует особенности общения кочевого народа, его этические традиции (знание своей
родословной, культ памяти) и обычаи как нормы поведения, особенности казахского
национального характера, влияние этнических традиций на формирование личности/ там же,
с. 96 /. Исследователи З.М. Балгимбаева (гендерные (половые) этнические предубеждения у
детей), Ж.Д. Жукешева (этнокультурная маргинальность), М.П.Кабакова (этнические
особенности казахской семьи), Г.А.Мейрманова (культура общения) и другие продолжают
вести научную экспериментальную работу по изучаемым проблемам.
Действительно, семья является «кузницей» человеческих судеб, социализирует
личность, формирует ее нравственную ориентацию, приобщает к сущности культурного
бытия. В современных, порой очень сложных и жестких условиях жизни, каждый из нас
стремится к рекреации: перенести
сложные жизненные ситуации, связанные с
неприятностями на работе, «депрессией», «нервными срывами» и другими «драмами». Эту
функцию, обеспечения психологического и эмоционального комфорта, восстановления
моральных и душевных сил, призвана обеспечить семья.
Но, к сожалению, время вносит свои коррективы. Эволюционное развитие института
семьи, кризис нравственных ценностей, формирование нового типа семейных отношений
привели к разрушению традиционных культурных связей семейно-брачных отношений в
современном обществе. Увеличение числа разводов, доли одиноких людей, свидетельствует
о снижении престижа семьи и в нашем государстве. Так, по данным статистики, в
Республике Казахстан с 1999 по 2010 год зарегистрировано 2 420 тысяч браков. При этом за
этот же период число разводов составило более 733 тысяч, т.е. каждый третий брак в
республике закончился разводом. В 2011 году из числа молодежи в брак вступили 109 709
мужчин, 129 505 женщин. Количество разведенных женихов за 2011 год составляет 3 278
человек, разведенных женщин - 4 084 человек/3 /.
Важно понимать, что семья - это не только сугубо личная сфера жизни человека, но
и, то пространство, в котором пересекаются личностные и общественные интересы.
Достижение демографического баланса, решение социально-экономических проблем любого
государства невозможно без правильно выстроенной политики укрепления института семьи.
Поэтому вопросы регулирования семейно-брачных отношений являются объектом
многочисленных дискуссий законодателей, юристов, социологов, и, конечно же, психологов.
Основная задача институтов законодательной, исполнительной и судебной власти, элементов
гражданского общества - обеспечить действенный механизм реализации законодательства,
регламентирующего социальный статус семьи и развитие семейных ценностей и традиций.
За годы независимости в Казахстане создана надежная правовая база защиты семьи,
женщин и детей. Приняты законы «О браке и семье», «О правах ребенка», «О детских
деревнях семейного типа и домах юношества», «Об образовании», «О труде», «О
специальном государственном пособии», Кодекс «О здоровье народа и системе
здравоохранения». В соответствии с Конституцией (ст. 27) «Брак и семья, материнство,
отцовство и детство находятся под защитой общества и государства». Указом Президента РК
создан институт уполномоченного по правам человека (2002 г.). В 2006 году в Министерстве
образования и науки организован Комитет по охране прав детей. Утверждены
121
государственные программы: «Дети Казахстана» (2006–2011 годы), Стратегия гендерного
равенства в Республике Казахстан на 2006-2016 годы, «Форсированное индустриальноинновационное развитие Казахстана на 2010–2014 годы», «Развитие образования на период
до 2020 года», «Развитие здравоохранения «Саламатты Қазақстан» на 2011–2015 годы»,
Государственная программа развития и функционирования языков в Республике Казахстан
на 2011-2020 годы, Программа «Доступное жилье -2020», направленные на создание
благоприятной экономической среды, улучшение качества и уровня жизни, модернизацию и
эффективность системы образования и здравоохранения, конкурентоспособность страны.
В целом, во всех программных документах, разработанных государством и обществом,
указывается на необходимость возрождения лучших семейных, этнокультурных традиций,
способствующих укреплению духовных и нравственных основ брака и семьи. Широкое
распространение
получает
процесс
создания
межкультурных
семей
как
социопсихологического конструкта. Успешное функционирование таких семей во многом
зависит от способностей и потребности у их представителей в налаживании
взаимоотношений, поддержании их стабильности.
В исследовании межкультурных семейных отношений этнопсихологов интересуют
следующие вопросы:
- как влияют национально-психологические особенности на характер межличностных
отношений между супругами, детьми и другими членами семьи в ходе совместного
проживания, взаимодействия и общения на выработку принципиально важных общих
решений, специфику воспитательных и иных воздействий;
- в чем состоят национальные отличия в традициях и способах формирования
национально-своеобразной личности в семьях, где родители являются представителями
разных национальностей, с характерными для каждого из них моральными и нравственными
ценностями, формами поведения и деятельности, специфическим мировосприятием и
миропониманием;
- как анализировать и правильно оценивать факторы и причины возникновения
конфликтных отношений между разноэтническими членами семьи.
Чтобы ответить на эти и другие вопросы, связанные с решением
этнопсихологических проблем в межкультурных семьях, важно понимать, что подготовку к
будущей семейной жизни следует начинать в подростковом возрасте, когда происходит
процесс формирования Я-концепции – системы мировоззрения, убеждений, идеалов
человека.
Так, например, в Государственной программе развития образования в Республике
Казахстан на 2011-2020 годы, наряду с другими, ставится задача воспитания в личности
казахстанца гражданственности и патриотизма, любви к своей Родине - Республике
Казахстан, уважения к государственным символам и государственному языку, почитания
народных традиций, нетерпимости к любым антиконституционным и антиобщественным
проявлениям; воспитания личности с активной гражданской позицией, формирования
потребностей участвовать в общественно-политической, экономической и культурной жизни
республики, осознанного отношения личности к своим правам и обязанностям; приобщения
к достижениям отечественной и мировой культуры; изучения истории, обычаев и традиций
казахского и других народов республики; овладения государственным, русским,
иностранным языками. При этом в организациях образования, запрещается пропаганда
расовой, этнической, религиозной, социальной непримиримости и исключительности,
распространение милитаристских и иных идей, противоречащих общепризнанным
принципам международного права и гуманизма/4 /.
Исходным моментом готовности человека к браку и созданию семьи выступает
понимание им значимости семейных отношений, обязательств людей друг перед другом,
ответственность за семью и детей, добровольное принятие неизбежных в семейной жизни
хлопот и ограничений личной свободы. Каждая этническая общность вырабатывает свои
собственные представления о том, какими должны быть эти характеристики и стремится
122
поддерживать их в национальном сознании, традициях, поступках и отношениях
представителей своего народа.
Этот процесс достаточно сложен и осуществляется по своим собственным законам у
каждой этнической общности и разбивается на ряд последовательных этапов включающих:
- первичное знакомство с семейной жизнью, ее психологией и формирование общих
представлений о ней, особенно если вступающие в брак являются представителями разных
этнических общностей;
формирование
взглядов
на
свою
семью
как
многонациональную;
- реализацию собственных представлений о многонациональной семье в браке;
- накопление опыта семейной жизни в рамках многонациональной среды;
- дальнейшее совершенствование семейных отношений в процессе закрепления
супружеских уз.
При этом первостепенное значение получают динамика развития супружеских
отношений и их национальная специфика.
На первом этапе формирования супружеских отношений обычно происходит присущая
для каждой этнической общности социально-ролевая и межличностная адаптация к условиям
семейной жизни. Это время первоначального вхождения в духовный мир друг друга,
взаимного привыкания, распределения социальных ролей, а также устройства быта и
организации досуга.
Если супруги являются представителями разных народов, часто не все складывается
гладко, на их пути встречается большое количество трудностей, которые нужно преодолеть,
не затронув национальное достоинство каждого. Это самый трудный и опасный период с
точки зрения стабильности брака, когда даже малые размолвки, тем более окрашенные
этнической спецификой, могут оттолкнуть людей друг от друга. Правда, существует
достаточно серьезный фактор, обеспечивающий стабилизацию супружеских отношений, —
любовь, которая скрашивает обиды и сметает препятствия на своем пути.
На втором этапе формирования супружеских отношений, начинающемся после появления
ребенка, происходит значительная перестройка во взаимоотношениях супругов, связанная с
изменением
в
ролевой
структуре,
появлением
родительских
обязанностей,
перераспределением материальных средств и бюджета времени. На этом этапе нет еще
единства интересов, не сложилось окончательное взаимопонимание между супругами и все
еще много серьезных проблем. Однако уже в это время появляется основа для преодоления
всяческих, в том числе и национально специфических, размолвок, закладываются
предпосылки для общего, интернационального отношения супругов к себе и другим людям,
правильной оценки этнических «недостатков» и недоразумений, если они имеют место.
Самое главное, что супруги вынуждены серьезно задумываться над
интернациональными принципами воспитания в семье, связанными не только с рождением
ребенка, но и с развитием его самосознания, с перспективами его будущей культурной
адаптации в окружающем полиэтническом мире.
Большое значение здесь имеет и новое распределение обязанностей по дому между
супругами разных национальностей. Специальные психологические исследования
показывают, что молодые люди разных национальностей, полюбив друг друга и намереваясь
вступить в брак, не задумываются всерьез над возможными трудностями совместной жизни
(в
том
числе
межнациональными),
которые
их
ожидают.
Столкнувшись на втором и третьем этапах становления своей семьи с трудностями, они поразному их преодолевают. Меньше проблем, как правило, испытывают те молодые люди,
которые сильнее любят друг друга и которые до свадьбы жили в районах смежного
проживания представителей разных национальностей.
Третий этап характеризуется тенденцией к устойчивости и стабильности
супружеских отношений в ряде основных сфер жизнедеятельности семьи. Полностью
распределяются социальные роли, и они перестают быть источником разногласий.
Окончательно выявляется лидер в каждой из функций семьи, если он ранее не был определен
123
в соответствии с национальными традициями. Или же значительно сглаживаются
противоречия, возникавшие ранее на этой почве. Однако этот период сложен из-за проблем,
связанных с усугубляется известным дефицитом общения отцов с детьми, у других,
наоборот, упрощается в силу национальных традиций активного участия главы семьи в
формировании внутреннего мира своих детей, а также их воспитании в целом. В любом
случае, если супруги являются представителями разных этнических общностей, совместное
участие в воспитании детей способствует укреплению их взаимоотношений и сглаживанию
различий в этнических традициях.
В этот же период возникает и еще одна проблема, имеющая принципиальное
значение. Родители начинают более глубоко понимать и реализовывать в воспитании своего
ребенка традиции обоих национальных общностей, к которым они принадлежат. В этой
связи и они сами значительно глубже осмысливают необходимость интернационального
подхода к психическому развитию и поведению своего ребенка, стремятся воспитать у него
одинаковое отношение к тем нациям, к которым принадлежат отец и мать.
Четвертый этап характеризуется гораздо большей стабильностью сложившихся
взаимоотношений в основных сферах жизни разноэтнической семьи. Происходит полная
интернационализация внутрисемейных отношений. Подрастающие дети не только
эффективно влияют на выполнение обязанностей супругами, но и оказывают
корректирующее воздействие на их поведение. Для супругов возрастает значимость
самооценки своих поступков, решений, мотивов действий, так как дети подмечают
всевозможные нюансы во взаимоотношениях родителей, видят фальшь или
двусмысленность в их взаимных реакциях на события внутрисемейной жизни.
В то же время в рассматриваемый период у супругов появляется больше времени для
самих себя, повышения своего культурного, интеллектуального уровня, налаживания
интимных отношений. С другой стороны, на этом этапе приходит черед для активного
осмысления ими своего индивидуального опыта налаживания межэтнических отношений,
понимания внутреннего мира самого близкого тебе человека, его этнических особенностей.
Пятый этап связан с окончательной стабилизацией супружеских отношений во всех
сферах жизнедеятельности семьи. У супругов устанавливается близость, а часто и полное
единство взглядов по значительному числу проблем. Взрослые дети вносят в нравственнопсихологическую атмосферу семьи элементы демократизма, обязательности, осмысленности
действий, взвешенных решений. Чаще в поступках супругов имеют место взаимопонимание,
взаимопомощь, взаимодоверие и терпимость. В этот период практически не возникают
конфликты на межнациональной почве, супруги полностью адаптированы к национальным
традициям и особенностям друг друга.
Таким образом, семья является одним из величайших ценностей, созданных
человечеством за всю историю своего существования. Ни одна нация, ни одна культурная
общность не обошлась без семьи. В ее позитивном развитии, сохранении, упрочении
заинтересовано государство и общество, в прочной, надежной семье нуждается каждый
человек независимо от возраста. Поэтому, первостепенным направлением в формировании
личности как актора семьи, остается гуманизация образования, нравственно-духовное
воспитание, высокая культура толерантного общения.
Литература
1. Крысько В.Г. Этнопсихология и межнациональные отношения. – М.: Изд-во «Экзамен»,
2006. – 448 с.
2. Кукубаева А.Х. Национальное самосознание казахского народа. Научное издание.Кокшетау: Изд.центр Кокшет. Ун-та, 2006. – 244 с.
3.Агентство по статистике Республики Казахстан. 2012 г.
4. Государственная программа развития образования в Республике Казахстан на 20112020 годы
124
ЕРЛЕР МЕН ӘЙЕЛДЕРДЕН ТАЛАП ЕТІЛЕТІН ДӘСТҮРЛІ ШЕКТЕУЛЕРДІҢ
МӘНІ
Кунанбаева А.Ж.
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық Университеті, Астана қ.
Кең жазық өлкенің ежелгі тұрғындары, ата-бабаларымыз ғасырлар бойы өздеріне тән
ерекше мінез-құлық ережелерін ұстанып келген. Дәстүрлеріне сәйкес шектеулері арқылы
өскелең ұрпаққа өмірлік құндылықтардың мәнін түсіндіруге тырысқан. Өмір ережелерін
ұстана отырып, ұрпақтарын тәрбиелеген, ұлдары мен қыздарын өсірген.
Халқымыз қыз бала мен ер бала тәрбиесінің өзіндік ерекшеліктеріне аса мән берген.
Қыз баланы «болашақ ана», «қонақ», «жатжұрттық» деп өте аялап, мәпелеп өсірген, бетінен
қақпаған, зекіп, дауыс көтермеген. Оларды мейірімділікке, ілтипаттылыққа, ақ
жарқындылыққа баулыған, үлкенді сыйлауға, жасы үлкен адамның, әсіресе ер адамның
алдын кесіп өтпеуге, сөйлеп тұрғанда сөзін бөлмеуге, үлкендерге тізе бүгіп сәлем беріп,
өтірік айтпауға, біреудің сыртынан ғайбат сөз сөйлемеуге, әлсізге зорлық-зомбылық
көрсетпеуге, жетім-жесірге, жапа шеккендерге көмектесуге тәрбиелеген.
Қазақтың тыйым рәсімдері өте көп. Олар жас ұрпақты аруақты сыйлауға, табиғатты
қорғауға, әдепті болуға қарапайымдылық пен мәдениеттілікке баулиды. Үлкенді сыйлап,
қадір тұту мен ілтипатты қарым-қатынас жасауды тыйымдар арқылы үйретуді
қазақ
отбасында берік ұстаған. Қазақта тәрбиелеу үшін талап ету, талап кою рәсімдері өмірлік,
тұрмыстық ереже болып қалыптаскан. Мысалы: қыз балаға ізетті болу, мейманды күте білу,
қабақ шытпай жүру, әдеп сақтау, үлкеннің жолын кеспеу, өсек айтпау, ұлттық дәстүрлерді
құрметтеу т.б. талаптар койылады. Сол сиякты ер баланың жаратылысына сәйкес көптеген
талаптар қойылып, оның іскер, инабатты, мәдениетті азамат болып өсуіне қамқорлық
жасалады. Ал осы сияқты талаптардың жынысқа байланысты өзіндік айырмашылықтары
бар. Осыған орай ер мен әйел арасындағы жыныстық және гендерлік ерекшеліктер көптеген
жылдар бойы зерттеушілерді қызықтырып келеді.
Психологиялық зерттеулер нәтижесінде екі жынысты бір-бірінен ерекшелейтін екі
негізгі қабілеттер ашылды. Олар: әйел адамдарда вербальды қабілеттер ер адамдарға
қарағанда төмен деңгейде, бірақ олардың математикалық және кеңістіктік қабілеттері ер
адамдардан жоғары. Ал, ер адамдарда керісінше, яғни оларда вербальды қабілеттері
әйелдерге қарағанда жоғары деңгейде, ал математикалық және кеңістіктік қабілеттері төмен.
Яғни, кейбір ер адамдар көпшілік әйелдерге қарағанда жоғары вербальды қабілеттерге ие
болса, кейбір әйелдер көпшілік ер адамдарға қарағанда жоғары математикалық және
кеңістіктік қабілеттерге ие болады. Бұл ерекшелік балалық шақтан байқала бастайды және
мұны интеллектуалдық тесттерді жүргізу арқылы оңай анықтауға болады. Соңғы ғылыми
зерттеулер анатомиялық және функционалды ерекшеліктердің туындауы ер мен әйелдердің
бас миының құрылымына байланысты деген болжамдарды дәлелдеуде. Осыған байланысты
бірқатар ғалымдар зерттеулер жүргізіп, ер мен әйелдер бірдей жағдайға тап болғанда бас
миының әртүрлі бөліктерін іске қосатындықтарын анықтаған /1/.
Ли Эллистің нейроандрогенетикалық ерекшеліктер теориясына сәйкес, мінезқұлықтағы гендерлік айырмашылықтар андрогеннің ми орталығына тигізетін әсеріне
байланысты. Әр адамда ердің де, әйелдің де гормондары бар, бірақ біреуі доминантты
болады. Гормондардың миға әсер етуінің екі түрлі кезеңі бар: біріншісі эмбрионның үшінші
айында әсер ететін «ұйымдасқан» кезең, екіншісі жыныстық пісіп жетілудің кезіндегі
«белсендендірілген» кезең /2/.
Психологиялық
ерекшеліктер
адамға
табиғаттан
беріледі.
Калифорния
университетінде студенттерге жүргізілген зерттеулер нәтижесінде зерттеушілер жыныстарға
тән мінез-құлықтар табиғаттан беріледі деген қорытындыға келді. Ерте кездің өзінде ер
адамдар аң аулаумен, жауларымен соғысумен айналысса, әйелдер үйін жылытып, балаларын
өсірген. А. Гезеллдің еңбектеріне сүйенсек, ер балаларда ірі моторика да, ал қыз балаларда
125
ұсақ моторика дамыған. Қыз балалардың ұл балаларға қарағанда сөздік қоры көп, бірақ
интеллект ұл балаларда жоғары. Қабылдау мен зейін қыз балаларда жоғары болғанымен,
олар кеңістіктік қатынасты бағалауда жиі қателеседі. Ал, американдық зерттеушілер
И.Атватер мен К.Г.Даффидің зерттеулерінде жыныстардың өзін-өзі бағалау дәрежесі
қарастырылған. Нәтиже бойынша, әйелдердің өзін-өзі бағалауы әлеуметтік қарым-қатынасқа
байланысты болса, ер адамдарда ол жұмыстағы сәттілікке тәуелді /3/.
Демек, жыныс – бұл ешқашан ұмытылмайтын адамның атрибуты. Адам танысқан
адамының түр келбетін, киімін есіне түсіре алмауы мүмкін, бірақ ол оның қай жыныс өкілі
екендігін өте жақсы біледі. Психологтардың анықтауынша, гендерлік бірдейлік баланың
туғанынан басталады.
Тұлғаның қалыптасу теориясына сәйкес, бала әлеуметтік ортадағы нормалар мен
құндылықтарды меңгереді, мәдениетті қалыптастырады, бір сөзбен айтқанда әлеуметтенеді.
Тұлғаның әлеуметтенуі үздіксіз жүретін процесс, ол баланың өмірінің соңына дейін
жалғасады. Тұлғада өзі өмір сүріп отырған қоғамның гендерлік мәдени жүйесін меңгеруі
арқылы гендерлік әлеуметтену жүреді. Гендерлік әлеуметтенудің мазмұны қоғамның
әлеуметтік-экономикалық дамуы және мәдени ерекшеліктер, индивидтердің өмір сүру салты
бойынша анықталынады. Балада өзінің жынысының константтылығын түсіну 5-7 жаста
басталса, тұлғаның дүниетанымы қалыптасатын 17-25 жас әлеуметтенудің жауапты кезеңі
болып табылады. Психологтар баланың жыныстық-рөлдік мінез-құлық көрсетіп,
әлеуметтенуінің бірқатар механизмдерін бөліп көрсетеді. Бірінші, әке-шешеге еліктеу
механизмі, яғни баланың ойын барысында ата-анасының рөлдеріне енуі. Екіншісі,
жыныстық-рөлдік бірдейлік механизмі, яғни баланың өзін белгілі-бір жыныстың өкілі
ретінде сезінуі. Балаға сонымен қатар, ата-анасының қатынасы да тікелей әсерін тигізеді.
Мұнда бала мен ата-ана арасында тура немесе жанама байланыс болуы мүмкін. Ата-ана
баласын жынысына негіздей отырып, яғни өздерінің ер адам қандай болуы немесе қыз бала
қандай болу керек деген көзқарастарына негіздей отырып тәрбиелейді. Психологтардың
көрсетуінше бала тәрбиесіне әкесінің белсенді түрде араласуы мынадай жағдайларда балаға
жақсы әсер етеді:
• Әке тәрбиесін көрген балада бөгде адамдарға деген қорқыныш болмайды және олар
қарым-қатынас барысында барынша ашық болады;
• Әкесінің берген тәрбиесінің арқасында бала ашық, әділ, мойнындағы парыз бен
міндеттерді жоғары деңгейде сезінетін, басқарушылыққа қабілетті болып қалыптасады;
• Егер, отбасында ана тәрбиесімен қатар әке тәрбиесі белсенді және доминантты болса,
онда балалар өздерінің қаупсіздігін терең сезінеді, соның нәтижесінде өз-өздеріне деген
сенімділіктері нығайып, қайратты болып өседі;
• Егер, әкесі балаға тәрбие берумен айналыспаса, онда балада логикалық анализ,
математикалық және техникалық қабілеттердің қалыптасуы бәсеңдейді;
• Баладағы ер адамға тән болған ер мінезділіктің қалыптасуы да тікелей әкесінің
тигізетін әсеріне тәуелді;
• Баланың сексуалдылығы және әйелдерге деген қатынасы да әкесімен болған қарымқатынас нәтижесінде бекиді;
• Қыз балалардың өзіне деген сенімділігі әке тәрбиесі нәтижесінде туады;
• Қыз балалардың өзге отанға барғанда тұрақты отбасын құруы, өзінің отбасында
көрген үлгі өнегесіне тәуелді болып табылады. Үйлесімді отбасылық қатынасты көрген бала
өзге шаңырақта да үйлесімді отбасын құруға тырысады /1/.
Бала тұлғалық және гендерлік қалыптасу барысында пассивті обьект ретінде
қарастырылмайды. Гендерлік бірдейліктің қалыптасуына өмірлік тәжірибе, мінез-құлықтарға
талдау жасау, қарым-қатынас, іс-әрекеттер тікелей әсерін тигізеді. Дегенмен, қоғамда
қабылданып қалған ұстанымдар ер мен әйелдің рөлін, олардың некелік қатынастарын және
кәсіптік іс-әрекеттері мен әлеуметтік қатынастарын анықтап береді. Күтілулер мен шынайы
өмірдегі жағдайлардың сай келмеуі жыныстар арасындағы конфликтіге және отбасының
ажырасуына алып келуі мүмкін.
126
Әлеуметтік рөлдерді бөлудегі қалыптасқан таптаурындыққа байланысты нақты өмірде
әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктері ерлерге қарағанда азырақ болады /4/.
Біздің қоғамдағы, алдыңғы қатардағы мамандықтардың көп бөлігін ерлер иемденген,
әкімшілікте және ірі ұйымдардағы жоғары посттарда әйелдер аз. Карьера жасауға талпынған
әйелдер өздерінің жолында «әйнек төбеге» жиі кездеседі. Әлеуметтік зерттеу мәліметтеріне
сәйкес бұл құбылыс әйелдердің лидерге қажет қасиеттерді иемденбегендігінен немесе
ерлерге қарағанда адамдық капиталы аз болғандығынан ұшырамайды.
Әйел адамдар - нашар лидерлер деп болжайтын көпшілікпен қабылданған таптаурын
бар, міне солар «әйнек төбе» құбылысын жасаушылар. Әйелдер ерлерге қарағанда
қызметтегі баспалдақ бойынша жылдам көтерілуге алып келетін мүмкіндікке аз ие болады.
Мұнда әйелдерге әдетте олардың карьера жасауына көмектесетін жәрдемшінің жоқтығының
мәні бар. Үйге және отбасына байланысты міндеттер әйелдерге қызмет бойынша көтерілуіне
кедергі жасайды, өйткені олардың мерзімнен тыс жұмыс жасауға және сапарға барып келуге
мүмкіндіктері бола бермейді. Бірақ жұмыс беруші әйелдерге жұмыста жоғары орынды
иеленуге үй және отбасылық міндеттері кедергі келтіреді деп алдынала сенімді болады.
Жұмыс істемейтін үй шаруашылығымен айналысатын әйел өзінің психологиялық
қажеттілігінің көпшілігін қанағаттардыра алмайды, сонымен қатар үй шаруашылығымен
айналысатын әйелдің күйеуіне деген қаржылық тәуелділігі оның әсерін төмендетеді. Жұмыс
істейтін әйелдер жұмыс істейтін ерлеріне қарағанда әлдеқайда көп шаруа бітіретіндіктен,
олардың демалуға деген уақыттары бола бермейді. Екі жүкті, яғни отбасындағы және жұмыс
орындағы міндеттерді бірдей арқалап алғанына қарамастан, жұмыс істейтін әйелдер осы
жағдайда көп ұтады.
Көптеген адамдар әйелдер мен еркектердің теңсіздігін көрсетпеу үшін «өмір сондай»
деген тұжырымды қолданады /1/.
Әйелдер рөліне қойылатын дәстүрлі шектеулерді оқып білгеннен соң, қоғамда
әйелдер ер адамдарға қарағанда төменгі статусқа ие болатындығы және үй жұмыстары мен
ұйымдағы жұмыстарын қатар алып жүргендіктен қызметінде көтерілу оларға қиындықтар
тудыратындығы жөнінде көзқарас қалыптасуы мүмкін. Дегенмен, ер адамдар рөліне
қойылатын дәстүрлі арнайы шектеулер де бар. Ерлердің қоғамдағы әлеуметтік рөлдері
олардың мінез-құлқына тікелей әсер етеді. Осы жыныстағы адамдар ылғи да нормативті
және ақпараттық қысымда болады. Ақпараттық қысым дегеніміз, ер адамдар әлеуметтік
ортадағы «ерлік» жайындағы әлеуметтік ақпараттарды естіп, соған сәйкес келетін гендерлік
мінез-құлықтарды көрсеткісі келеді. Ал, нормативтік қысым дегеніміз, қоғам оларды кезкелген рөлдік нормадан шыққан мінез-құлықтар үшін жазалайды. Дж.Плектің пікірінше, ер
адамның мінез-құлқы «ерлік» жайындағы көріністерге негізделеді. Ер адам қандай болуы
қажет деген сұраққа жауап беретін көзқарастар жиынтығын Дж.Плек пен оның әріптестері
«ерлік идеологиясы» деп атайды. К.Томпсон мен Дж.Плек ер адамдар рөліне қатысты
әлеуметтік нормаларды қарастырды. Олардың ойынша, әлеуметтік нормалар дегеніміз, ер
адамдардың іс-әрекеттеріне мен сезімдеріне қойылатын арнайы шектеулер болып табылады.
Ер адамдардың рөлдерін зерттей отырып, К.Томпсон мен Дж.Плек олардың рөлдік
нормаларына кіретін негізгі үш факторды атап көрсетті. Олар: табыстылық/статус нормасы,
қаттылық нормасы және антиәйелдік нормасы.
Табыстылық/статус нормасы дегеніміз, ерлердің статусы олардың күнделікті
жалақысы және жұмыстағы сәттіліктері арқылы өлшенеді деген стереотипке сәйкес келеді.
Ер адамдар кездесу барысында әйелдерге өздерінің қаржылық жағдайларын көрсете алулары
қажет, олай болмағанда олар екінші сорттағы адамға айналып, қайта дәлелдеу мүмкіндігінен
айрылып қалады.
Ер адамдарға қатысты қаттылық нормасын үш түрлі формада қарастыруға болады:
физикалық, ақылдылық және эмоционалдылық.
Физикалық қаттылық нормасы деп отырғанымыз ер адамнан бірінші кезекте күтілетін
физикалық күш пен ерлік, жоғары биологиялық белсенділік. Уақыт өте келе физикалық
127
қаттылық нормасы ер адамдарды күштеуге де алып келуі мүмкін. Ерлігі сын сағатта тұрғанда
олар өздерінің ерге тән қасиеттерін көрсету үшін агрессия көрсетуге барады.
Ақылдылық қаттылық нормасы ер адам білімді, ақылды және құзіретті болуы қажет
деген стереотипке сай келеді. Аталған норма тұлғааралық қатынастарда мәселелер тудыруы
мүмкін. Мысалы: ер адам өзінің білмейтіндігін мойындауға қиналуы мүмкін немесе өзінің
оған қарағанда көбірек білетіндігін дәлелдегісі келуі мүмкін.
Эмоционалдық қаттылық нормасы деп отырғанымыз, ер адамдар сезімдерге аз
бөленіп, өздерінің эмоционалдық қиындықтарын қоршаған ортаның көмегінсіз-ақ шешулері
тиіс деген стереотипке сай келетін нормалар.
Ал, антиәйелдік норма бұл ер адамдар әйелдерге тән болған үй жұмыстары мен мінезқұлық модельдерін көрсетпеуге тиіс деген стереотип болып табылады. Осы нормаға сәйкес
кейбір ерлерде фемифобия кездесуі мүмкін, яғни олар әйелдік қасиеттерді көрсетіп қоядан
және гомосексуалистік белгілерді байқатып қоюдан қорқады /3/.
Ұзақ жылдар бойы ғалымдар «ерлік» жайындағы дәстүрлі көзқарастарға сәйкес
келетін ер адамдарды дені сау деп есептеп келген. Ал, соңғы зерттеулерде гендерлік рөлдің
кейбір аспектілері дисфункционалды және қарама-қайшы болғандықтан ер адамдар
мазасыздыққа көбірек ұшырауы мүмкіндігі жөнінде көптеген пікірлер айтылып жүргенін
ескеруіміз керек.
1.
2.
3.
4.
Әдебиет
Берн Ш. Гендерная психология. «Прайм-Еврознак», 2007 .
Кондрашихина О.А. Дифференциальная психология. Центр учебной литературы, 2009.
Атватер И., Даффи К. Психология для жизни. Юнити, 2003.
Қазақстан республикасында 2006-2016 жылдарға арналған гендерлік теңдік стратегиясы.
Астана. 2005.
АЛЬТЕРНАТИВНЫЕ ФОРМЫ БРАКА, ПРЕДПОЧИТАЕМЫЕ
СОВРЕМЕННОЙ МОЛОДЕЖЬЮ
Маленова А.Ю.
ФГБОУ ВПО «Омский государственный университет им. Ф.М. Достоевского»
Одной из тенденций развития института семьи в современном обществе является
множество брачных альтернатив, предполагающих выбор молодым поколением той из них,
которая в большей степени соответствует их индивидуальным потребностям. С одной
стороны, вариативность моделей семьи действительно позволяет учитывать запросы членов
общества в этой сфере социальной жизни, однако с другой, это может затруднить, как сам
выбор, так и повлиять на его качество – выбранный вариант в реальности может значительно
отличаться от представления о нем. Кроме этого, очевидно, что не все брачные альтернативы
само общество считает приемлемыми, несмотря на их активную поддержку некоторой
частью населения. Известно, что каждый социальный институт специализируется на
удовлетворении фундаментальных потребностей общества, что позволяет последнему
успешно функционировать и развиваться. За семьей как институтом традиционно закреплена
функция воспроизводства населения – физического и духовного, обеспечивающая
непрерывность и преемственность поколений. И в этой связи брак рассматривается как
«символ общественного признания» (Э. Ф. Воугел), «институт, допускающий мужчин и
женщин к семейной жизни» (Э. Богардус), исторически обусловленная цель которого,
упорядочивание половых отношений ради рождения и воспитания детей (В.И. Зацепин,
С.И. Голод, А.Г Харчев) /2; 3; 4; 6; 8/. Таким образом, супружеские отношения, не
приводящие к деторождению, затрудняют выполнение социального заказа, связанного с
128
воспроизводством населения. При этом новые формы брака зачастую упраздняют данную
функцию, обостряя противоречие между требованиями к семье со стороны общества и
системой ценностей самих членов семьи, в которой дети и родительство активно теряют
лидирующие позиции. Иначе как можно объяснить появление таких моделей, как
«сознательно бездетный брак» или «однополый брак». Другими словами «переход от
культуры многодетности к культуре малодетности» не исключает, в том числе, появление
моды и вовсе на «бездетность», с ориентацией партнеров исключительно на удовлетворение
своих личных, а не семейных потребностей.
Учитывая, что современные альтернативы могут составлять значительную
конкуренцию традиционному браку, мы совместно с Ю.А. Дружининой попытались
составить картину брачных предпочтений молодежи с целью выявления устойчивых
тенденций, способных разрушить или, напротив, поддержать реализацию семьей ее
специфических функций (А.Г. Харчев, А.И. Антонов, В.М. Медков) /1; 6/. Эти функции,
вытекающие из сущности семьи как социального явления и сохраняющиеся при всех
изменениях общества, речь идет о рождении и воспитании детей, оказались в настоящее
время под угрозой, и, на наш взгляд, следует оценить, насколько она велика.
Основное предположение, выдвинутое нами, сводилось к следующему: молодежь, в
отличие от старшего поколения, отдает предпочтение другим брачным альтернативам, в
меньшей степени связанным с традиционным преставлением о семье. Согласно нашему
замыслу, выборка из 120 человек состояла из двух групп испытуемых: экспериментальной и
контрольной. Первую представляла молодежь в количестве 60 человек (из них 30 юношей и
30 девушек, в возрасте 20-25 лет, не состоящие в браке), вторую – контрольную –
представители старшего поколения (60 человек, 30 мужчин и 30 женщин 38-58 лет, возраст
детей 20-25 лет).
Для проверки выдвинутой гипотезы нами был составлен список из десяти наиболее
распространенных форм брака в современном обществе /5; 7/, который включал следующие
варианты:
Открытая семья, свободный брак (партнеры предоставляют друг другу свободу
сексуальных отношений, легализация измен);
Сожительство (двое живут вместе без регистрации брака в ЗАГСе);
Традиционная моногамия (семья состоит из мужа, жены, детей и, возможно, других
родственников, проживающих совместно);
Свингинг (женатые и неженатые пары объединяются и меняются брачными
партнерами);
Одинокое материнство/отцовство (женщина, не вступая в брак или длительный союз с
мужчиной, рожает и самостоятельно воспитывает детей / мужчина проживает с ребенком и
самостоятельно воспитывает его);
Одиночество (сознательное нежелание вступать в брак, заводить семью);
Полигамия, групповой брак (один из супругов имеет несколько сексуальных
партнеров);
Сознательно бездетный брак (стремление супругов к социальному благополучию, не
обременяя себя родительскими обязанностями);
Повторный брак (вторичный брак, заключенный после расторжения первого брака);
Гомосексуальный брак (брачные отношения между людьми одного пола).
Данный список предлагался опрашиваемым для ранжирования по степени
предпочтения/отвержения той или иной формы отношений каждым испытуемым. При этом
номером 1 обозначался наиболее предпочтительная форма, а номером 10 – наименее
приемлемый вариант супружества. По результатам исследования выстраивался общий
профиль брачных предпочтений для представителей разных поколений с учетом пола
опрашиваемых. Для выявления значимости различий представлений использовался
сравнительный критерий U – Манна-Уитни.
129
Обратимся к обсуждению полученных результатов. Несмотря на наше
предположение, результаты ранжирования предложенных форм брачно-семейных
отношений по степени их предпочтения, в целом свидетельствуют о сходстве оценок, как
представителей разных поколений, так и полов. Независимо от возраста и пола приоритет
отдается традиционной моногамии, сожительству и повторному браку. Некоторый разброс
оценок присутствует в отношении таких форм брака, как одинокое материнство/отцовство,
бездетный и свободный браки, одиночество, полигамия, которые, тем не менее, в целом
занимают среднюю позицию. При этом однозначными аутсайдерами у старшего и младшего
поколениий являются гомосексуальный брак и свингерство (см. Рисунок).
Баллы
10,00
9,00
8,00
7,00
6,00
5,00
4,00
3,00
2,00
1,00
0,00
женщины
мужчины
девушки
Свингинг
Гомосексуальный
брак
Одиночество
Открытая семья,
свободный брак
Полигамия,
групповой брак
Бездетный брак
Повторный брак
Одинокое
материнство
Сожительство
Традиционная
моногамия
юноши
Формы БСО
Рис. Общие результаты ранжирования форм брачно-семейных отношений (БСО)
молодежью и старшим поколением (ср. значения, баллы).
Итак, первую позицию занимает традиционная модель семьи, к реализации которой
современная молодежь стремится так же, как когда-то их родители. При этом представители
старшего поколения достаточно лояльно относятся и к незарегистрированному
сожительству, которое для молодых людей попадает в число лидеров: большинство
опрошенных допускают данную форму отношений, преимущественно, в качестве
предшествующей законному браку. Лояльность также распространяется и на принятие факта
повторного замужества/женитьбы, который допускается представителями обоих поколений.
С одной стороны, это может быть обусловлено опытом личным или ближайшего
социального окружения, с другой, стремлением если не сохранять, то хотя бы продолжать
участие в супружеских и семейных отношениях. Кроме этого, данный вариант может
рассматриваться опрашиваемыми в качестве наиболее вероятного и оптимального по
сравнению с другими моделями, предложенными для ранжирования. Замыкает первую
четверку модель под названием «одинокое материнство (отцовство)», предполагающая
реализацию репродуктивной и воспитательной функции безотносительно наличия
постоянного брачного партнера. Стоит отметить, что брачные альтернативы, указанные
ранее, также не исключают реализацию семьей ее специфических функций, что позволяет
заключить о преувеличении угрозы семье со стороны молодого поколения. Эту
закономерность подтверждает и тот факт, что собственно сознательно бездетный брак и
одиночество как альтернатива браку как таковому значительно уступают тем формам,
130
которые попадают в область предпочитаемых. Также показательным является отвержение
большинством представителей старшего и младшего поколения моделей, предполагающих
высокую степень свободы сексуальных отношений – открытая семья, свингинг и однополые
браки. Это косвенно может свидетельствовать о том, что данные семейные группы являются
референтными для небольшого количества молодежи, основные брачные тенденции которой
все же концентрируются вокруг традиционных или приближенных к ним вариантов
супружества.
Однако, несмотря на значительное сходство представлений в отношении брака и
семьи, нами были обнаружены различия, обусловленные как возрастом, так и полом
опрошенных (см. Таблицу 1).
Таблица 2
Иерархия форм брачно-семейных отношений по предпочтительности у молодежи и
старшего поколения (средние ранги)
Старшее поколение
Форма брачно-семейных Младшее поколение
№
отношений
Девушки
Юноши Женщины
Мужчины
1.
Открытая семья,
6,77
5,67
7,27
7,35
свободный брак
2.
Сожительство
2,37
2,37
3,07
3,25
3.
Традиционная
1,67
1,83
2,03
2,15
моногамия
4.
Свингерство
8,33
7,90
8,77
8,20
5.
Одинокое
5,20
4,97
3,90
4,40
материнство/отцовство
6.
Одиночество
6,80
5,97
5,40
4,66
7.
Полигамия, групповой
7,93
7,20
7,70
6,94
брак
8.
Бездетный брак
4,40
5,07
4,90
5,78
9.
Повторный брак
3,53
4,07
3,17
3,29
10.
Гомосексуальный брак
8,00
9,80
8,80
8,96
Примечание: низкий ранг (место) обозначает наиболее предпочтительную форму
брака и семьи, высокий ранг указывает на непринятие (отвержение) данной формы брачносемейных отношений
Так молодежь оказалась более открытой в отношении оценки сексуального контекста
супружества, в частности проявляющейся в некоторой степени толерантности к внебрачным
связям, лояльности к свободной форме отношений, которая более предпочтительна для
юношей, чем для девушек (U=2,139 при р=0,032). При этом девушки более терпимо, по
сравнению с юношами, относятся к однополым бракам (U=4,475, при р=0,0001), однако их
статус в любом случае весьма низок, как и позиции полигамии и свингерства.
Таким образом, отрицая в целом браки, включающие сексуальные контакты с
несколькими партерами, молодежь допускает альтернативу открытых или свободных
сексуальных отношений, что менее характерно для представителей старшего поколения.
Кроме этого, взрослые мужчины и женщины к уже выявленным лидерам (традиционная
моногамия, сожительство и повторный брак) относят одинокое материнство/отцовство,
вероятно, в том числе присутствующее в их семейных отношениях. Возможно, этим же
объясняется и допущение бездетного брака, открывающим группу форм, занимающих
среднюю позицию (данная альтернатива оказалась более предпочтительна, для женщин, чем
для мужчин: U=2,410 при р=0,016).
Что касается возрастных различий в отношении оценки разных брачных альтернатив с
учетом гендерного критерия, то было обнаружено, что, в отличие от девушек, женщины
более лояльно относятся как к одинокому материнству (U=2,872 при р=0,004), так и
отсутствию не только супруга, но и детей (U=2,774 при р=0,006). Данная тенденция, на наш
взгляд, ярко отражает стремление к эмансипации современных женщин, которая в частности
131
может быть продемонстрирована при помощи выбора разных семейных моделей или отказа
от них в принципе – посвящение своей жизни служению другим, внесемейным ценностям.
При этом, принятие подобных решений по всей видимости требует наличие определенного
жизненного опыта: чем моложе женщины, тем в меньшей степени они готовы к
осуществлению такого кардинального выбора. Однако не следует забывать, что отказ
женщины от семьи скорее вынужденная мера: одиночество является следствием
невозможности по тем или иным причинам выбора таких моделей, как традиционная
моногамия, сожительство, одинокое материнство, повторный и бездетный браки. Эта
тенденция – низкая толерантность к одинокому материнству и собственно одиночеству,
характерна и для девушек.
В свою очередь юноши, как и девушки менее лояльно относятся к одиночеству, тогда
как мужчины более терпимы в отношении этой формы существования (U=2,135 при
р=0,0033). Большую лояльность мужчины проявляют и в отношении однополых союзов
(U=2,552 при р=0,011), тем не менее отрицая сексуальную свободу партнеров в браке в
принципе (U=3,509 при р=0,0001).
Вместе с тем, несмотря на обнаруженные различия, произведение вторичной
(итоговой) процедуры ранжирования показателей, полученных в каждой группе
опрашиваемых, привело к выявлению явного сходства мнений представителей разных
поколений: моногамия, сожительство и повторный брак – наиболее вероятные альтернативы
при принятии решения о выборе формы брака, тогда как свингерство и однополые браки не
рассматриваются в качестве таковых вовсе (см. Таблицу 2)
Таблица 2
Результаты итогового ранжирования форм брачно-семейных отношений по
предпочтительности у молодежи и старшего поколения
Младшее
Старшее
Форма брачно-семейных
поколение
поколение
№
отношений
Девушки
Юноши Женщины
Мужчины
1.
Открытая семья, свободный
6
6
7
8
брак
2.
Сожительство
2
2
2
2
3.
Традиционная моногамия
1
1
1
1
4.
Свингерство
10
9
9
9
5.
Одинокое
5
4
4
4
материнство/отцовство
6.
Одиночество
7
7
6
5
7.
Полигамия, групповой брак
8
8
8
7
8.
Бездетный брак
4
5
5
6
9.
Повторный брак
3
3
3
3
10.
Гомосексуальный брак
9
10
10
10
Примечание: низкий ранг (место) обозначает наиболее предпочтительную форму
брака и семьи, высокий ранг указывает на непринятие (отвержение) данной формы брачносемейных отношений
Итак, подводя общий итог результатам нашего исследования, можно отметить
следующие тенденции в области представлений современной молодежи о существующих на
данный момент в обществе брачных альтернативах:

Несмотря на многовариативность семейных моделей, молодые люди, как и в
прежние времена, отдают предпочтение моногамной форме отношений, предполагающей
устойчивое сожительство одного мужчины с одной женщиной после регистрации их союза.
Более того, высокие оценки привлекательности данной формы у молодых людей более
согласованы, чем у представителей старшего поколения;
132

Незарегистрированные отношения составляют заметную конкуренцию
законному союзу, попадая в число предпочитаемых молодежью, и это происходит на фоне
повышения толерантности к ним в обществе в целом;

Ценность семейных отношений сохраняется: даже в случае распада союза (или
ограничения невозможности его появления) люди стремятся к образованию новой семьи
и/или реализации себя в роли родителя;

В случае отсутствия детей, бездетный брак является более предпочтительной
формой, чем одиночество;

Несмотря на то, что сексуально открытые формы отношений для молодежи
более привлекательны, чем для старшего поколения, в целом, молодые люди не стремятся
активно реализовывать данные модели в действительности, отдавая предпочтения
единобрачию.
Таким образом, в современном обществе действительно наблюдается значительная
трансформация брачно-семейных отношений, которая охватывает не только младшее, но и
старшее поколение. Однако супружеские и детско-родительские отношения, по-прежнему,
представляют ценность для людей, независимо от их возраста и пола.
Литература
1. Антонов А.И., Медков В.М. Социология семьи. М.: Изд-во МГУ: Изд-во
Международного университета бизнеса и управления («Братья Карич»), 1996. – 304 с.
2. Воугел Э.Ф. Семья и родство // Американская социология. М., 1972. С. 163
3. Голод С.И. Стабильность семьи: социальный и демографический аспекты. – Л.: Речь,
1984. – 167 с.
4. Зацепин В.И. О жизни супружеской. – М.: Молодая гвардия, 1984. – 192 с.
5. Кабанова О.А. Психология семейных отношений и основы семейного
консультирования: учебное пособие / Кабанова О.А. – М.: Гардарики, 2007.- 320 с.
6. Харчев А.Г. Брак и семья в СССР. - М.: Мысль, 1979. – 367 с.
7. Шнейдер Л.Б. Семейная психология: уч. пособие для вузов/ Л.Б. Шнейдер. –3-е изд.М.: Академический Проект; Екатеринбург: Деловая книга, 2007.-736 с.
8. Bogardus E. Sociology. N.Y., 1954, p. 75.
КІШІ ОҚУШЫЛАР АТА-АНАЛАРЫНЫҢ ӨЗ БАЛАЛАРЫНА ҚАТЫНАС
ЖАСАУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІНІҢ КӨРІНІСТЕРІ
Мустафа А.Қ.
Ғылыми жетекші: аға оқытушы, психология магистрі Ахметова Ж.К
Павлодар мемлекеттік педагогикалық институтының, педагогика және психология
мамандығының 3-ші курс студенті, Павлодар қаласы
Отбасы психологиясы қоғамдағы өзгерістермен тығыз байланысты. Сондықтан ол
қоғам мүддесіне қызмет етуі тиіс. Отбасы ең алғашқы тұлғаны дамытатын әлеуметтік
орта. Отбасында баланың тұлғалық қасиетіне ықпал ететін көптеген жағдайлар болады. Бала
тәуліктің ¼ бөлігінде, яғни, 6 сағат мектепте өткізсе, 18 сағат өз отбасында болады. Яғни,
ата-ана баламен уақытты ең ұзақ өткізеді. /1, 10 б./
Батыс елдерінде XX ғасырдың 50-жылдарынан бастап отбасы жүйесінің ықпалы кең
көлемде қарастырылып, таныла бастады(К.Бернард, Р.Хилл, М,Андольфи, Р.Корралс). 1990
жылы Э.Г.Эйдемиллер, В.В.Юстицкийдің еңбектері бойынша, «Отбасы –неке негізінде
133
немесе қан жағынан туыстас шағын топ, олар өзара көмек көрсету, жауапкершілік алу және
тұрмыстық жалпылықта байланысады» делінген.
Р.Хиллдің көзқарасынша, отбасы жүйесі келесідей белгілерден тұрады:
1.Отбасы мүшелері бір-біріне тәуелді өмір сүреді, егер біреуінің мінез-құлқы
өзгерсе, онда барлығына да бірдей әсер ететін болады.
2.Отбасы-біршама
тығыз,
шектеле
орналасқан
бірлік.
3.Отбасы сыртқы факторға байланысты міндеттерді атқаратын және ішкі
қажеттілікті қанағаттана өтейтін бірлік болып табылады./2, 21б./
Осыған байланысты, кіші оқушылар ата-аналарының өз балаларына қатынас жасау
ерекшеліктерін зерттеуді қолға алуды жөн көрдік.
Сондықтан, біз зерттеуде алдымызға мынандай мақсат қойдық: кіші оқушылар атааналарының өз балаларына қарым-қатынас жасау ерекшеліктерін анықтау.
Отбасындағы
ата-ананың балаға деген қатынасын анықтау жұмысы келесі
әдістемелер арқылы жүзеге асырылды:
«Сіз жақсы ата-анасыз ба?» тесті
«Ата-ананың балаға деген қарым-қатынас сауалнамасы» (А.Я.Варго, В.В.Столин). /3,
328-331б/.
Практикалық психологтың ең басты бағыты отбасымен жұмыс атқару болып
табылады.
Ата-ана қатынасы бойынша сауалнама - ата-ананың балаға деген қатынасын
анықтауға арналған психодиагностикалық құрал. Баламен қарым-қатынас құру және
тәрбиеге деген көзқарасты анықтауға арналған сауалнама.
Ата-ананың балаға қатынасы дегеніміз балаға деген қатынастың әр түрлі сезімдер
жүйесі ретінде, баламен қарым-қатынаста жүзеге асатын мінез-құлық стеоретиптері,бала
мінезін және тұлғасын, оның қылықтарын қабылдау мен түсінудің ерекшеліктері.
Сауалнама құрылымы. Сауалнама 5 шкаладан тұрады:
«Баланы қабылдау – қабылдамау». Балаға деген интегралды-эмоционалды қатынасты
көрсететін шкала.
Шкаланың оң полюсі бойынша, ата-анаға баласы өзінің бар қалпында ұнайды. Атаана баланың даралығымен есептеседі. Ата-ана баламен көп уақытты өткізуге тырысады
және қызығушылықтарын қолдайды.
Шкаланың теріс полюсі бойынша, ата - ана өз баласын «жаман бала» ретінде
қабылдайды. Ата - анаға баласы, қабілетсіз, ақымақ, қолынан ештеңе келмейтіндей, өмірде
ешқандай жетістікке жетпейтіндей болып көрінеді. Көбінесе, ата-ана баласына ашуланып,
ызаланып, өкініп және ренжіп қарайды. Ата-ана баласына сенбейді және оны силамайды.
«Кооперация» - ата - ана қатынасының әлеуметтік жағынын қолдау бейнесі. Бұл
шкала бойынша: ата-ана баланың қызығушылықтарына ерекше назар аударады. Балаға
әрқашан көмектесуге дайын тұрады. Баланың интеллектуалды және шығармашылық
қабілеттерін жоғары бағалайды. Ол баланың дербестігін, еркіндігін қолдайды, баламен бір
тең құқықты қатынас құруға тырысады. Ата - ана баласына сенеді және оның көзқарасын
әрқашан қолдап отырады.
«Симбиоз» - баламен қатынас барысында өзара дистанцияны білдіретін шкала. Бұл
шкала бойынша, жоғары ұпай ата-ананың баламен симбиоздық қарым-қатынасты құруын
білдіреді. Осы тенденция бойынша, ата-ана баланың барлық қажеттіліктерін қамтамасыз
етіп, өмірдің барлық қиыншылықтарынан шектеуге тырысады. Ата - ана баласына деген
үрейлі сезімде болып, оны қорғансыз деп санайды. Үрейі, бала жекешелене бастағанда,
жоғарылайды. Ата-ана бала дербестігіне жол бермейді.
«Авторитарлы гиперсоциализация» - бала мінез-құлығының бақылау бағытын және
формасын анықтайды. Осы шкала бойынша, жоғары баллды
көрсеткен ата-анада
авторитарлы гиперсоциализацияның бар екендігі көрсетілді. Ата - ана баладан тәртіппен
тыңдауды талап етеді. Ол балаға әрдайым өз еркін үйлестіреді. Баланың көзқарасын
түсінбейді. Егер де, бала өз еркіндігін көрсетсе, бала қатал жазаланады. Ата - ана баланың
134
әлеуметтік жетістіктерін, индивидуалды ерекшеліктерін, сезімдерімен ойларын және
әдеттерін үнемі бақылайды.
«Инфантилизация» – ата - ананың баланы қабылдау және түсіну ерекшеліктерін
білдіреді. Осы шкала бойынша, ата-ана балаға инфантильді қатынасты қолданады. Ата - ана
баланы өз жасынан кішірек деп санайды. Баланың қызығушылықтары, ойлары мен
сезімдері ата - анаға балалық бір ойын сияқты көрінеді. Ата - ана балаға сенімсіздікпен
қарап, оны өмір қиыншылықтарынан шектеуге тырысып, бала іс-әрекетін қатал бақылайды.
Зерттеу жұмысы, Павлодар қаласының № 22 жалпы орта білім беретін мектептің
4 «Б» сынып оқушыларының ата - аналарына жүргізілді.
Зерттеу жұмысына 16 отбасы қатысты. Ата - аналардың балаларға деген қатынасын
зерттеу үшін, «Сіз жақсы ата-анасыз ба?», тесті және «Ата - аналарға арналған сауалнамасы»
жүргізілді.
Әр оқушының жанұясын зерттей келе:
 Ата - аналардың тәрбие процесіне деген көзқарасы;
 Ата - аналардың балаларға деген қарым-қатынасы;
 Ата - аналардың әлеуметтік жағдайларының мониторинг көрсеткіштері
айқындалды.
I Зерттеу барысында, ата - аналарға жүргізілген «Сіз жақсы ата -анасызба?!» тестінің
нәтижесі:
1 - кесте «Сіз жақсы ата - анасыз ба?» тестінің кесте арқылы берілген нәтижесі:
Ата-ана саны
60-тан 70-ке
80-нен 99-ға
100-ден 129-ға
130 баллдан
дейінгі балл
дейінгі балл
дейінгі балл
жоғары
16 (100%)
9 ата-ана
(56,25%)
7 ата-ана
(43,75%)
0%
0%
1 – диаграмма «Сіз жақсы ата - анасыз ба?» тестінің нәтижесі диаграмма арқылы
берілген:
«Сіз жақсы ата - анасыз ба?» әдістемесі бойынша шыққан көрсеткіштер:
1) 60-тан 70-ке дейінгі ұпайды алған 9 ата-ана - 56,25% -ды құрайды. Бұл ата-аналар
тәрбиеге байланысты көзқарастары дұрыс болмайды Осындай нәтижені көрсеткен ата-ана
бала тәрбиесіне аса зор мән аударулары қажет;
2) 80-нен 99-ға дейінгі баллды алған 7 ата-ана – 43,75%-ға тең.
Олар өздерінің балаларына деген көзқарастары жаман емес. Бірақ, көбінесе ата-ана
балаларының айтқанына көп көңіл бөледі Балалары ата-анасын тыңдамайды;
135
3) 100-ден жоғары баллды ешбір ата-ана алған жоқ. Бұл ата - аналардың балаларға
деген қарым-қатынастың дұрыс қалыптаспағандығын дәлелдейді.
Сонымен, зерттеуге алынған жартысынан көбінде, жақсы ата-ана қасиеті
көрсеткіштері төмен. Екінші жартысында орташа. Жоғары көрсеткішке жеткен ата-аналар
жоқ.
II
«Ата - аналарға арналған сауалнама» бойынша шыққан нәтиже:
Бірінші отбасының көрсеткіші – II шкалаға сәйкес – «кооперация»
Екінші отбасы - III шкала - «симбиоз»
Үшінші отбасы - II шкала - «кооперация»
Төртінші отбасы - II шкала - «кооперация»
Бесінші отбасы - III шкала - «симбиоз»
Алтыншы отбасы - III шкала - «симбиоз»
Жетінші отбасы - III шкала - «симбиоз»
Сегізінші отбасы - II шкала - «кооперация»
Тоғызыншы отбасы - II шкала - «кооперация»
Оныншы отбасы - III шкала - «симбиоз»
Он бірінші отбасы - III шкала - «симбиоз»
Он екінші отбасы - II шкала - «кооперация»
Он үшінші отбасы - III шкала - «симбиоз»
Он төртінші отбасы - IV шкала - «гипорсоциализация»
Он бесінші отбасы - II шкала - «кооперация»
Он алтыншы отбасы - III шкала - «симбиоз»
Жалпы көрсеткіш:
I шкала бойынша - 0 отбасы, 0%
II шкала бойынша - 7 отбасы, 13,75%
III шкала бойынша - 8 отбасы, 50%
IV шкала бойынша - 1 отбасы, 6,25 %
V шкала бойынша - 0 отбасы, 0%
2 – кесте «Ата - аналарға арналған сауалнамасының» нәтижесі:
Ата-ана
1-Баланы
2-кооперация 3 4-гиперсоциасаны
қабылдаусимбиоз
лизация
қабылдамау
16(100%)
0%
7 - 43,75%
8 - 50%
1 – 6,25%
5Инфантилиз
ация
0%
2 – диаграмма «Ата - аналарға арналған сауалнамасының» нәтижесі:
1 - ші шкала бойынша, еш ата-ана сәйкес келген жоқ.
2 - ші кооперация шкаласы бойынша - 43,75% ата - ана болды. Бұл ата - аналар,
баламен көп уақытты өткізуге тырысады және оның қызығушылықтарын қолдайды. Осы
шкалаға сәйкес келген ата - ана, баланың жеке тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасайды.
136
3 - ші «Симбиоз» шкаласы бойынша, 50% ата-ана нәтижесі шықты. Мына шкала,
бойынша жоғары балл алған ата-ана баланың бүкіл қажеттіліктерін қамтамасыз етуге
тырысып, оны өмір қиыншылықтарынан алшақ ұстайды. Ата - ана баласына әрқашан
уайымдап, баласы оған қорғансыз болып көрінеді.
4 - ші «Гиперсоциализация» шкаласы бойынша, 6,25% ата - ана сәйкес келді. Ата ана, баладан тәртіпті және тыңдауды талап етеді. Өз талаптарын алдына қояды. Баланың
өзіндік мінез көрсетуі, қатты жазаланады. Ата - ана баланың әлеуметтік жетістіктерін
қадағалайды және баладан әлеуметтік жетістіктерді талап етеді.
5 - ші шкала бойынша, ешбір ата – ана сәйкес келген жоқ. «Инфантилизация» - ата ананың баланы ерекше қабылдау және түсінуін білдіреді. Осы шкала бойынша, отбасылық
қарым - қатынаста балаға
әлеуметтік және жеке қолайсыздық көрінеді. Баланың
қызығушылықтарымен сезімдеріне ата - ана мән аудармайды.
Сонымен, зерттеуге алынған ата - аналардың басым көпшілігінде «симбиоз» және
«кооперация» типтері анықталды. Ал, «гиперсоциализация» типін бір ата – ана көрсетсе,
«инфантилизация» және «баланы қабылдау – қабылдамау» типтерін ешбір ата-ана көрсеткен
жоқ.
Сондықтан, ата - аналар балаларымен қарым-қатынас құруда, баланың ішкі жандүниесіне көп мән аударулары қажет. Егер, ата - ана өз баласын түсіне алса, болашақта
баланың жеке тұлға болып қалыптасуына зор әсерін тигізеді. Жүргізілген зерттеу жұмысы,
ата - аналардың балаларға деген қатынасын жақсарту мәселесән туғызды.
Қазіргі білім беру жүйесінде оқу мен тәрбиелеу процесі психологиялық зерттеулерге
жүгінеді. Мектепте жүргізілген психологиялық қызмет барысындағы ата - аналармен әр
түрлі жұмыстар ұйымдастырылады. Осыған орай, оларға бала психикалық дамуының негізін
жеке түсіндіруде, кеңес беруде атқарған жұмыстарға тоқталып өтілу керек:
1) көбінесе, ата - аналар баланы өз жанында ұзағырақ ұстауға тырысады. Осыған
байланысты, ата - ана өз баласының игілігі үшін, барлығын жасауға дайын тұрады (шын
мәнінде, ата - ананың мұндай ұстанымы балаға жақсылық әкеле ме? Баланың ата-анадан
бөлінуі – оған өз дербесітігінің пайда болуына жол ашып,өз мәселелерін дұрыс шешіп, өз
мінез-құлқын бақылап басқаруға мүмкіндік береді. Бірақ, дербестіктің пайда болуы, ата - ана
қамқорының одан әрі жоғарылауын білдіреді. Мұндай жағдайда ата - ана бала үшін
барлығын жасап, оған жақсылық емес, керісінше зиян келтіреді. Балада өз іс-әрекетіне деген
жауапкершілік сезімі дамымайды);
2) ата - аналар балаларының өз іс-әрекеттерін жақсы және тиянақты орындағандарын
қалайды (баланың зейінін нені орындауға болмайтына емес, орындауға болатын іс-әрекетке
аударған жөн.
Егер,9-10 жаста бала бойында, шеберлікті дамытса, балада белгілі бір
қабілеттер пайда болады. Ата - аналар балаларына шұғылданғысы келетін іс-әрекетпен
айналысуы керек екендігін түсіндіру керек. Баланың кемшіліктерімен күреспей, оның
бойында жақсы іс-әрекеттерін одан әрі дамытуға жол беруі тиіс. Отбасының, балаға деген
сенімін көрсете алу, өте маңызды. Себебі, бала әлі үйренбеген іс-әрекеттерін болашақта
үйренетіндігін білуі тиіс. Тек, қана ата-ана махаббатымен үміті ғана балаға өмір
қиыншылықтарын жеңіп, алдын-ала қойған мақсатқа қол жеткізуге көмек береді);
3) ата - ана баламен оқу іс-әрекетінде әрдайым өз-өзінен былайынша, сұрап отыруы
тиіс: «Баланың оқығысы келуі үшін, мен не істей аламын?».
Жоспарланған іс-әрекет түрлерін қолдана отырып, баланың бойында мотивацияны
дамытуға болады.Егер:
а) болашаққа одан әрі жылжу сезімін қалыптастыру. Ата - ана мадақтау үшін,
берілген тапсырмалар жеңіл болуы тиіс;
б) баланы қызықтыру үшін, барлық материалдық мүмкіндіктерді пайдалану керек;
в) балаға өзара қарым-қатынас арқылы көмек көрсету, өзара бақылау, бағалау арқылы
баламен жұмысты ұйымдастыру қажет;
137
4) кіші оқушылар көп уақытын үйде жанұямен бірге өткізеді. Ата - анамен сабақ
істеуден басқа, бала өз қызығушылық істерін өзі ұйымдастыра алу қажет (кітап оқу, әңгіме,
пікірталас және т.б).
Ал, ата - аналар балаларының өз уақытын дұрыс өткізу үшін не істеу керек десек,
онда балаға өз іс-әрекетін ұйымдастыру үшін, көмектесу керек. Ол үшін:
балада нақты күн тәртібі болуын, бақылап қадағалау;
ақпаратты –ойынды ортаны құру;
балаға уақытын дұрыс өткізуге бағыттау;
баланы сабақты орындауда, ойын барысында қолдау;
бала алдын ала қойған мақсатқа жету үшін, ата-ана оны бақылап, нәтижесін бірге
қарастыру керек;
теледидар және т.б техникалық құралдарды дұрыс қолдануға үйрету;
бала көңілін басқа да, белсенді , шығармашылық іс-әрекет түрлеріне аудару. Тек, қана
дербес өзіндік жұмыс жасағанда, баланың толық психикалық дамуы жүзеге асады./4, 99103б/
Сонымен, қорытындылай келе, кіші оқушылар ата-аналарының отбасы тәрбиесіне
деген көзқарастары және өз балаларына қатынас жасау ерекшеліктерінің көріністері
психология-педагогикалық жағынан қолдау көрсетуді қажет ететіні айқындалып,
психология-педагогикалық ағартушылық жұмысын жүргізуді ұйымдастыру жолдарын
белгілеу өте маңызды екені анықталды.Бұл мәселеге байланысты, Павлодар мемлекеттік
педагогикалық институты жақсы бастаманы қолға алды. «Қазақстан – Павлодар»
телеарнасында «Ата-аналар академиясы» жобасы бойынша психология, педагогика
ғылымдарының мамандары, ата-аналар қауымына ғылыми негізделген ақпарат беріп, бала
психологиясы, отбасы психологиясына байланысты ашық эфирде сұрақ-жауап арқылы ақылкеңес беріп отырады.
Әдебиет
1
Бизақова Ф., Мамашбаева Ш. – Отбасылық дағдарыс психологиясы: Оқу құралы. –
Астана: Фолиант, 2010. – 232 б.
2
Ковалев С.В / Психология современной семьи – М.: Просвещение , 1988-208б.
3
Рогов.Е.И / Настольная книга практического психолога в образовании:
4
Учебное пособие. – М.: ВЛАДОС, 1996. – 529б.
5
Б.С.Волков, Н.В.Волкова /Возрастная психология. В 2-х ч. Ч.2: От младшего
школьного возраста до юношества : учеб. пособие для студентов вузов, обучающихся по
пед.специальностям /– М: Гуманитар.изд.центр ВЛАДОС, 2005. – 343 б.
ОТБАСЫНДАҒЫ БАЛА ТӘРБИЕСІ
Рахимжанова Б. Х.
«Астана медицина университеті» АҚ Философия және социология кафедрасы
Отбасы - адам баласының өсіп-өнер алтын ұясы. Адамның өміріндегі ең қуанышты
қызық дәурені осы отбасынан басталады. Бала өмірінің алғашқы күнінен бастап ата-ана
өздерінің негізгі борыштарын – тәрбие жұмысын атқаруға кіріседі. Отбасының ең негізгі
қызметі ұрпақ жалғастыру болса, екінші кезекте сол ұрпағына дұрыс тәрбие беру қызметі
тұрады.
Отбасындағы тәрбиелік кызметі бұл — отбасының аса маңызды кызметінің бірі болып
табылады. Себебі, отбасынан алған тәрбиені, қоғамдық тәрбиенің ең тиімді деген жүйесі де
алмастыра алмайды. Оның негізі баланы өмірге келтіру ғана емес, мәселе оған әлеуметтік138
мәдени ортанын құндылығын қабылдаттыру, үлкен ұрпақтың тәжірибесін жас ұрпаққа
жеткізу, бойына сіңіру, яғни дүниеге келулеріне себеп болған балаларын, өздерін қоршаған
ортаға және адамзатқа, өз қоғамына пайдалы мүше етіп жеткізу.
Ата-ананың, отбасының басқа да мүшелерінің, әсіресе естияр ұрпақтың беделі, өмір
сүру тәжірибесі, жүріс-тұрысы, өз міндеттерін мүлтіксіз атқаруы, бір-біріне кұрметті — бәрі
де үлкен тәрбие мектебі.
Отбасынан тыс та тәрбие бар. Қазақ: «Ұлың өссе, ұлы жақсымен, қызың өссе, қызы
жақсымен ауылдас, көршілес бол»,- дейді. Мұның да үлкен тәрбиелік мәні бар.
Отбасының тәрбиелік қызметімен тікелей байланысты жағы - оның дамушылық
қызметі. Оның мәнісі мынада. Ата-аналар балаларының жеке ерекшеліктеріне ертерек назар
аударуы керек. Сонда ғана балалар өздерінің табиғи қабілеті мен дарындылығын көрсете
алады. Жас күнінен бастап балалардың қабілетін танып, соған сәйкес тәрбие, бағыт-бағдар
берудің маңызы айрықша. Балалардың ақыл-ой, еңбек қабілетін іске асыруы отбасында
қалыптасады. Бұл балаға да, отбасының естияр мүшелеріне де тікелей катысты. Ата-ана
балаларына жақсы тәрбие беру жөнінде қоғам алдында жауапкер.
Отбасы — қоғамның бастапқы ұясы. Ол әлеуметтік, қоғамдық дамуда маңызды рөл
атқаратын құрылымның негізі. Отбасы мүшелерінің арасындағы қарым-қатынастар ерекше
міндеттерге негізделеді. Бұларды тәртіп бойынша орындағандар — қоғамның жалғасуына,
нығаюына қызмет еткендер, ал орындамағандар болса, олар - қоғамның тәртібін бұзған,
әлеуметтік тәрбиеден үлгі ала алмаған бақытсыз жандар.
Отбасы, әлеуметтік институт болғандықтан, сөзсіз қоғамның ықпалында
болады. Отбасының өзгеруінің заңдылығы жалпы қоғамда болып жатқан өзгерістермен
бағыттас. Сондықтан қазіргі кездегі отбасының жағдайын түсіну үшін және оның дамуының
болашағын бағалау үшін бүкіл XXI-шы ғасыр бойы қоғамдық өмір мен бұқара санасында
болған түбегейлі өзгерістерді ескеру керек.
Тақырып көкейтестілігі: XXI-ші ғасырдың ортасынан бастап отбасы институты
елеулі және қайталанбас өзгерістерге ұшырады. Отбасында болған өзгерістер барлық
авторлармен әдеттегі отбасы тірегінің дағдарысы ретінде суреттеледі. Ғұмырлық некеге
тұрақтылықтан бас тарту, айырылысу мен некенің бұзылуы, ұрпақты тәрбиелеудегі риясыз
қарым-қатынастан бас тарту, толық емес отбасы мен өгей ата-аналы отбасы санының артуы,
баланы алдырып тастау мен некесіз бала туу үдеп бара жатқаны байқалады. Міне, осындай
келеңсіз мәселерді қарастыру менің ғылыми жұмысымның мақсаты болып табылады.
Еліміздегі әлеуметтік жетімдіктің негізгі көздерінің бірі жаңа туған сәбиден ерте бас
тарту болып табылады. Бүгінгі күні баладан бас тарту саны орын басу қамқорлығының
мүмкіндіктерінін асып отыр. Перезентхана қалдырылған балалардың көбісі балалар үйінің
тәрбиеленушісіне тапсырылып, әлеуметтік жетімдер санын көбейтуде. Нәрестесін
перезентханада қалдыру бала үшін баланы ересек кезінде отбасынан айырудағы қасіреттен
де артық болмаса кем емес. Осыған байланысты, баланы қағып-бағуға мүмкіндігі бар
баланың өзінің қандай отбасын сақтап қалу стратегиялық маңызға ие.
Баладан бас тартудың негізгі себебі – баланы өсіре алмаудың объективті жағы
баспанасының жоқтығы, оны алу мүмкіндігінің болмауы сондай-ақ анасының балаға және
өзінің аналығына деген қатынасының ерекшелігінде. Нәрестесінен бас тартудың тағы бір
себебі, ананың шешімі өзінің көзқарасы бойынша амалсыздықпен, қиыншылыққа төзе
алмаушылығы, терең жабығумен де сипатталады. Осындай жағдайларға байланысты белгілі
бір уақыт өтіп, ананың жағдайы қалыпты бола бастаған соң өзінің бас тартуын, тағы өз
көзқарасы бойынша, аталған мәселені түзетуге болмайтын қате ретінде санай бастайды.
Осындай мәселелерге және басқа да жағдайларға байланысты баладан бас тарту бойынша
қауыпті жағдайда тұрған жүкті және жаңадан өмірге нәресте әкелген аналармен жұмыс
жасау қажет екендігі туындайды.
Осыдан келе негізгі мәселе туындайды, баладан бас тартуды болдырмау немесе оны
қандай отбасына қайтару әрекеті қаншалықты мақсатқа лайықты, бұл жағдайда бала
жоспарланбаған, қалаусыз бола тұра өзіне әлеуметтік және психологиялық қауыпті ортаға
139
түсуі мүмкін. Егер бас тарту бойынша қауіпті топтағы аналармен әлеуметтік жұмыс жасауды
тек бас тарту ды алдын алу деп қарамай, оны ана мен баланы кешінді түрде қамтамасыз ету,
яғни әлеуметтік-тұрмыстық, материалдық, медициналық және психологиялық мәселелерді
шешуде анаға көмектесуді және ананы балаға қарауға, онымен эмоционалдық қарымқатынаста болуға үйретуді, сондай-ақ аналық сезімін оятуды түсіну қажеттігін
қарастырғанда ғана бұл сұраққа жауап табылады.
Ата-ана да өздері жанұя құрған кезде бір-біріне шексіз сүйіспеншілікпен,
махаббаттық сезімдері табысқан кезде қалыптасады. Әке мен ананың арасындағы сыйластық,
өз ара түсінушілік, олардың бір-бірін ұғынысуы, сыйласуы, қандай мәселер болсын,
материалдық, әлеуметтік, қоғамдық және экономикалық мәселерді шешуде пайымды
шешімдер тауып жатса, бұл отбасының берекесі мен берері де мол болатны мәлім. Осы
мәселе қазіргі кезде еуропалық дәстүрге көбірек бой ұрып барады. Яғни қазақ болмыстан
айырылып, бала тәрбиесі, отбасы берекесі келесіз жәйттерге бой ұра бастады. Ата-аналардың
татулығы отбасының күре тамыры болып табылады.
Бүгінгі тәрбие берудің негізгі міндеттерінің өзі «ең алдымен дені сау, ұлттық сана
сезімі оянған, рухани ойлау дәрежесі биік, ар-ожданы мол, мәдениетті, парасатты, еңбекқор,
іскер, бойында басқа да ізгі қасиеттер қалыптасқан адамды тәрбиелеу» деп көрсетілген
Қазақстан Республикасының тәлім-тәрбие тұжырымдамасында. Отбасы тәрбиесінің негізгі
мәні отбасындағы өзара ынтымақтастық пен түсіністік болып табылады. Балалар атаанасының еңбектегі ісіне көңіл бөліп, оны түсінуге тырысады. Ата-аналар да балаларының
күн сайынғы әрекеттерін қадағалап жағдайларын біліп отырады. Отбасының берік негізі
міне, осы рухани мүдденің бірлігінде. Оның біртұтас ынтымақта болуы, береке бірлігі ең
алдымен ата-ана мүддесінің мәні мен мағынасында, әке мен шешенің бір-біріне, балаларына,
олардың достары мен жолдастарына деген қарым-қатынасына байланысты болады.
Адамгершілік қасиеттердің қалыптасуына мүмкіндік туғызады. «Ұяда не көрсең, ұшқанда
соны аласың» дегендей бала тәрбиесі ол дүниеге келген алғашқы күннен басталады.
Қазақтың ұлы ақыны Абай отбасындағы баланы тәрбиелеуде ата-аналар тарапынан
жол берілетін кемшіліктерді ескерте отырып, отбасы тәрбиесін ұйымдастыруда кеңестер
береді. Нақтырақ айтатын болсақ, Абай өзінің 10-сөзінде: «Әуелі балаңды өзің алдайсың:
әне, оны берем, міне, мұны берем деп, баста балаңды алдағаныңа мәз боласың. Соңыра балаң
алдамшы болса, кімнен көресің?» деп балаларына теріс тәрбие беретін ата-аналарды
сынайды.
Қорыта келе отбасындағы бала тәрбиесі бойынша әлеуметтік педагогикалық тұрғыда
ата-аналардың мақсат міндеттері туралы баяндай отырып, отбасында қолданылып жүрген
салт-дәстүрлер мен ырымдарды, ағартушылардың көзқарастары тәрбие туралы, әлеуметтік
мәселерді шешудің қазіргі заманда қалыптасқан тәрбиелік құралдарды қолдана білу ретінде
қолданудың мүмкіндігін көрсету болып табылады.
Отбасы өзінің отбасылық және демографиялық құрылымы арқылы әлеуметтік-тарихи
дамуға өзіндік ықпалын тигізеді. Сонымен, отбасы әлеуметтік институт ретінде адамзат
тарихында маңызды рөл атқарады. Ол баланың дүниеге келіп, өсіп-жетілуін қамтамасыз етіп,
отбасы мүшелерінің тіршілігін қолдап, ұрпақтардың физикалық және әлеуметтік мәдени
жалғастығы арқылы социумның өмір сүруінің базалық алғышарттарын жасайды. Бала өскен
сайын, оның тәрбиесі де күрделеніп, оған қойылатын талаптар да күшейе түседі. Ақылойының дамуы, ұнамды мінез-құлқын қалыптастыру ең негізгі міндетке айналады. Оның
негізі отбасында мектепке дейінгі жаста қаланады.
Өйткені ол балаға берілетін тәрбие және әлеуметтік мәселелердің тууына әкеп
соқтыратын осыдан туындап жатады.
Қорыта келе адам баласы қасиетті борыштарын — үлкендерге құрмет, кішілерге
мейірімділік, сондай-ақ адамгершілік және отансүйгіштік сезімдерін ананың құшағында,
әкенің қара шаңырағында табады. Отбасы -сүйіспеншіліктің, инабаттылықтың, бастау
бұлағы. Олай болса отбасының мәні зор.
140
ИНТЕРНЕТ – ЗАВИСИМОСТЬ КАК СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКАЯ
ПРОБЛЕМА СОВРЕМЕННОГО ОБЩЕСТВА
Рыскулова М.М.
Евразийский национальный университет имени Л.Н.Гумилева
Наиболее тяжелым последствием виртуального общения является возникновение
Интернет-зависимости.
На сегодняшний день это одна из «модных тем» в «вебпсихологии», ей посвящено множество работ, потому что Интернет-зависимость стала
реальной проблемой современного общества. Причины возникновения Интернетзависимости часто связывают именно с общением. Среди многочисленных форм общения в
Интернете можно выделить следующие: телеконференция, чат (IRC - Internet Relay Chat),
MUD’s, социальные сети и переписка по e-mail. Наиболее интерактивными средами общения
считаются чаты и MUD’s, наименее интерактивными - e-mail и телеконференции.
Так, например, по данным К. Янг, Интернет-зависимые чаще всего используют чаты
(37 %), MUD’s (28 %), телеконференции (15 %), электронную почту (13 %), WWW (7 %),
информационные протоколы (2 %). То есть, 91 % Интернет-зависимых активно пользуются
сервисами Интернет, связанными с общением, тогда как в том же исследовании установлено,
что Интернет-независимые используют возможности Интернет для получения информации и
поддержания ранее установленных контактов.
Впервые термин социальная сеть прозвучал из уст социолога «Манчестерской
школы» Джеймса Барнсона в 1954, который исследовал взаимосвязи и взаимоотношения
между людьми с помощью социограмм. Свободная энциклопедия Википедия определяет
социальную сеть как скопление социальных объектов - людей или групп, которых можно
рассматривать как сеть, узлы которой суть те объекты, а связи - социальные
взаимоотношения.
Причиной популяризации социальных сетей, очевидно, является развитие Интернета самой большой социальной сети в мире. Социальная сеть как некая совокупность людей и
отношений между ними, правил поведения и законов функционирования предоставляет нам
свои услуги, и помогает выжить в информационном мире.
Проблема Интернет-зависимости рассматривается в зарубежной психологии с 1994
года. Первыми с ней столкнулись врачи-психотерапевты, а также компании, использующие в
своей деятельности Интернет и несущие убытки, в случае, если у сотрудников появляется
патологическое влечение к пребыванию он-лайн. По мнению психиатров, Cyber Disorder
(CD) в ближайшее время войдет на равных с другими нехимическими зависимостями
(аддикциями) - гэмблингом, любовными,
сексуальными
аддикциями,
аддикциями
избегания, отношений, к трате денег и работоголизмом. При этом Интернет-зависимость
определяется как «навязчивое желание выйти в Интернет, находясь off-line, и неспособность
выйти из Интернет, будучи on-line». Исследователи приводят различные критерии Интернетзависимости.
Кимберли Янг приводит следующие симптомы Интернет-зависимости:
1.Навязчивое желание проверить e-mail;
2.Постоянное ожидание следующего выхода в Интернет;
3.Жалобы окружающих на то, что человек проводит слишком много времени в
Интернет;
4.Жалобы окружающих на то, что человек тратит слишком много денег на Интернет.
Схожие критерии приводит Иван Голдберг. По его мнению, можно констатировать
Интернет-зависимость при наличии 3 или более пунктов из следующих:
1. Толерантность.
1.1. Количество времени, которое нужно провести в Интернет, чтобы достичь
удовлетворения, заметно возрастает;
141
1.2. Если человек не увеличивает количество времени, которое он проводит в
Интернет, то эффект заметно снижается. 2. Синдром отказа. 2.1 Характерный «синдром
отказа»:
2.1.1. Прекращение или сокращение времени, проводимого в Интернет,
2.1.2. Два или больше из следующих симптомов (развиваются в течение периода
времени от нескольких дней до месяца):
•Психомоторное возбуждение;
•Тревога;
•Навязчивые размышления о том, что сейчас происходит в Интернет;
•Фантазии или мечты об Интернет;
•Произвольные
или
непроизвольные
движения
пальцами, напоминающие
печатание на клавиатуре.
Симптомы, перечисленные в пункте 2, вызывают снижение или нарушение
социальной, профессиональной или другой деятельности.
2.2. Использование Интернет позволяет избежать симптомов "синдрома отказа".
3. Интернет часто используется в течение большего количества времени или чаще,
чем было задумано.
4. Существуют постоянное желание или безуспешные попытки прекратить или начать
контролировать использование Интернет.
5. Огромное количество времени тратится на деятельность, связанную с
использованием Интернет (покупку книг про Интернет, поиск новых браузеров, поиск
провайдеров, организация найденных в Интернет файлов).
6. Значимая социальная, профессиональная деятельность, отдых прекращаются или
редуцируются в связи с использованием Интернет.
7. Использование Интернет продолжается, несмотря на знание об имеющихся
периодических или постоянных физических, социальных, профессиональных или
психологических проблемах, которые вызываются использованием Интернет (недосыпание,
семейные (супружеские) проблемы, опоздания на назначенные на утро встречи,
пренебрежение профессиональными
обязанностями,
или чувство
оставленности
значимыми другими).
Также было установлено, что Интернет-зависимые часто «предвкушают» свой
выход в Интернет, чувствуют нервозность, находясь off-line, врут относительно времени
пребывания в Интернете, и чувствуют, что Интернет порождает проблемы в работе,
финансовом статусе, а также социальные проблемы, например, студенты страдают от
академической неуспеваемости и ухудшения отношений.
Бурова В.А. приводит данные исследования, проведенного с использованием теста,
предложенного К. Янг (2006 г.). На www-сайте в Интернет размещен переведенный и
адаптированный тест на Интернет-зависимость. За неполных 5 месяцев исследования
получено более 600 анкет, принято к обработке - 570. Из них 196 женщин, 374 мужчины.
Возраст опрошенных от 12 до 47, значение медианы возраста - 23 года. 49% имеют высшее
образование, 20% - среднее специальное, 15% - незаконченное высшее. 32% респондентов
продолжают образование. 78% используют Интернет для работы, остальные 22%
исключительно для отдыха и развлечения.
В исследовании К.Янг было установлено, что «Интернет-независимые пользуются
преимущественно теми аспектами Интернет, которые позволяют им собирать информацию и
поддерживать ранее установленные знакомства. Интернет-зависимые преимущественно
пользуются теми аспектами Интернет, которые позволяют им встречаться,
социализироваться и обмениваться идеями с новыми людьми в высокоинтерактивной среде».
То есть, большая часть Интернет-зависимых пользуется сервисами Интернет, связанными с
общением.
142
Относительно того, какие особенности Интернета являются для них наиболее
привлекательными, 86% Интернет-зависимых назвали анонимность, 63% - доступность, 58%
- безопасность и 37% - простоту использования.
По мнению Буровой В.А., притягательным в качестве средства «ухода» от реальности
Интернет делает:
1. Возможность анонимных социальных интеракций (здесь особое значение имеет
чувство безопасности при осуществлении интеракций, включая использование электронной
почты, чатов, ICQ)
2. Возможность для реализации представлений, фантазий с обратной связью (в том
числе возможность создавать новые образы «Я»; вербализация представлений и/или
фантазий, не возможных для реализации в обычном мире, например, киберсекс, ролевые
игры в чатах и т.д.)
3. Чрезвычайно широкая возможность поиска нового собеседника, удовлетворяющего
практически любым критериям (здесь важно отметить, что нет необходимости удерживать
внимание одного собеседника – так как в любой момент можно найти нового);
4. Неограниченный доступ к информации («информационный вампиризм»)
занимает последнее место в списке, т.к. в основном опасность стать Интернет-зависимым
угрожает тем, кто ищет общение, а не информацию.
По данным Янг, Интернет-зависимые используют Интернет для получения
социальной поддержки (за счет принадлежности к определенной социальной группе участия
в чате или телеконференции); возможности «творения персоны», вызывая тем самым
определенную реакцию окружающих, получения признание окружающих.
Социальная поддержка в данном случае осуществляется через включение человека в
некоторую социальную группу (чат, MUD, или телеконференцию) в Интернете. Включаясь в
такую группу, человек получает возможности поддержки позитивного образа «Я»
собеседниками.
По мнению Янг, участники виртуального общения становятся способными
принимать больший эмоциональный риск путем безболезненного высказывания суждений,
противоречащих мнению других людей. Часто в реальной жизни эти люди не могут
высказать нестандартные, «социально опасные» мнения даже своим близким знакомым и
супругам. В киберпространстве они могут выражать эти мнения без страха отвержения,
конфронтации или осуждения потому, что другие люди являются менее досягаемыми.
Кроме того, Интернет особенно важен для тех людей, чья реальная жизнь по тем или
иным (внутренним или внешним причинам) обеднена в сфере межличностных отношений. В
этих случаях, люди скорее используют Интернет как альтернативу своему реальному
окружению. Как отмечает Ш.Теркл, «компьютеры (имеется в виду опосредованная
компьютером коммуникация) создают иллюзию товарищеских отношений без требований
дружбы».
Интернет-зависимость также может вызываться психопатологией: К.Янг установила,
что различная степень депрессии коррелирует с Интернет-зависимостью. Депрессивные
больные, которые больше других испытывают страх отвержения и больше других
нуждаются в социальной поддержке, пользуются Интернет, чтобы преодолеть трудности
межличностного взаимодействия в реальности.
В целом, очевидно, что большая часть Интернет-зависимых остаются в сети из-за
общения ради общения. Это говорит о компенсаторном характере общения в Интернет у
данной группы людей. Интернет-зависимые получают в Интернет различные формы
социального признания, вероятно, не получаемого ими в реальной жизни.
Таким образом, интернет-зависимость является одним из видов социальных
зависимостей, характерной для лиц, имеющих определенные личностные особенности,
способствующие ее формированию. Возможно более глубокое понимание феномена
Интернет-зависимости через сопоставление различных видов зависимости (наркоманических
зависимостей, патологического влечения к азартным играм, булимии, со-зависимости и т.п.)
143
и выделение некоторых общих закономерностей ее формирования. В качестве таких
особенностей различные авторы выделяют анонимность, доступность, невидимость,
безопасность,
простоту использования компьютерных сетей. Благодаря этому при
восприятии человека человеком снимаются многие коммуникативные барьеры, вызванные
внешним обликом партнера: его пол, раса, возраст и принадлежность к определенному
социальному слою. Это порождает некоторые феномены: во-первых, в Интернет становится
возможным конструирование виртуальных личностей и проигрывание невозможного в
реальности жизненного опыта; во-вторых, формируются элементы специфической «сетевой
культуры»; в-третьих, благодаря отличиям реального общения от виртуального возникает
угроза Интернет-зависимости.
В наиболее расширительном понимании к проявлениям зависимости от Интернета.
относят не только зависимость от социальных применений Сети, то есть опосредствованного
общения, но и привязанность к азартным играм в Интернете, электронным покупкам и
аукционам; страсть к навигации по WWW; пристрастие к сексуальным применениям
Интернета. Но среди возможных последствий виртуального общения возможны и
позитивные изменения. В литературе описан случай преодоления юношей собственных
комплексов после успеха в интерактивной игре, где его назначили командующим
виртуальным войском. К позитивным аспектам личностного развития при общении
посредством Интернета могут быть отнесены перспективы преодоления коммуникативного
дефицита и расширения круга общения, повышения информированности в обсуждаемых
вопросах, защищенности от наиболее грубых манипулятивных действий, своего рода
сгущения. и компактности коммуникативного хронотопа (то есть единства
пространства/времени) при общении в реальном времени, обмена ситуативными
эмоциональными состояниями и настроениями.
Постепенный перевод реальных отношений (в силу их сложности и неоднозначности)
в виртуальную сферу из-за отсутствия желания (например, фраза «Я сейчас бегу, найди меня
в контакте, пообщаемся!» приобретают всё большую актуальность в нашем
информационном обществе).
ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА РОДИТЕЛЕЙ КАК КОМПОНЕНТ
ВОСПИТАТЕЛЬНОГО ПОТЕНЦИАЛА СОЦИАЛЬНО НЕБЛАГОПОЛУЧНОЙ
СЕМЬИ
Садвокасова С.Б.
SOS «детская деревня Астаны», проект «Укрепление семьи и предотвращение
социального сиротства»
Указом Президента РК от 14.11.2006 г. была одобрена «Концепция перехода
Республики Казахстан к устойчивому развитию на 2007-2024 гг.». Численность населения
является важным критерием устойчивого развития. Однако мало ребенка родить, его нужно
еще и воспитать. В Концепции подчеркивается, что перед нами стоит задача сохранить
генетический и культурный потенциал казахстанцев среди соседствующих мировых наций.
А это уже вопрос не только экономический, социальный, но и педагогический /1; С.4/.
От деятельности взрослых, и прежде всего родителей, во многом зависит создание
того педагогически целесообразного комплекса условий, который играет решающую роль в
формировании и развитии личности, изменении в воспитательных целях микросреды
ребенка. Проблема организации единого целенаправленного процесса воспитания с момента
рождения ребенка до его гражданской зрелости в настоящее время становится весьма
злободневной. Недооценка воспитательной деятельности семьи ведет к самотеку и
стихийности формирования личности ребенка. Известно, что воспитание как
144
целенаправленная деятельность взрослых зависит от целого ряда обстоятельств: семейных
отношений, нравственной и духовной культуры родителей, их опыта социального общения,
семейных традиций и т.д. Иными словами, в современных условиях уровень требований к
педагогической культуре родителей настолько возрос, что их подготовка в этой области
должна приближаться к профессиональной. Педагогическая культура дает возможность
существенно сузить тот элемент стихийности, который свойственен семейному воспитанию
в большей мере, чем любому другому. В трудах таких видных ученых, российских и
зарубежных педагогов, как П.Ф.Каптерев, Я.А.Коменский, П.Ф.Лесгафт, Д. Локк,
А.Н.Острогорский, И.Г.Песталоцци, В.А. Стоюнин, К.Д. Ушинский, ставятся вопросы: о
культуре семейных взаимоотношений; о главенствующей роли родителей в формировании
личности ребенка; о влиянии семейного уклада на детей; о пользе педагогической
литературы для родителей в плане самообразования и расширения теоретических знаний в
области семейного воспитания /2; С.45/.
Современное состояние проблемы педагогической культуры семьи расскрывается в
исследованиях Л.С.Алексеевой, И.В.Гребенникова, С.Г.Крамаренко, Ю.Я.Левкова, Е.И.
Наседкиной, Ю.А.Петрова, В.Я. Титаренко, С.Н. Токаревой, О.Е.Черствой, О.Н.Урбанской и
многих других ученых. По их мнению, основой совершенствования семейного воспитания
является работа по повышению педагогической культуры родителей, важной составной
частью которой выступает подготовка отцов и матерей, включающая целенаправленное
психолого-педагогическое просвещение. В этих исследованиях выявляется взаимосвязь
педагогического просвещения и самообразования, затрагивается вопрос о влиянии народной
педагогики на семейное воспитание. Подчеркивается и то, что высокий уровень
педагогической культуры немыслим без сочетания сознательной родительской любви к
детям с высокой требовательностью к ним /3; С.48/.
По мнению И.В. Гребенникова, «педагогическую культуру мы рассматриваем как
совокупность педагогической подготовленности и определенных свойств и качеств отцов и
матерей, отражающих степень их зрелости как воспитателей и проявляющихся в процессе
деятельности по семейному и общественному воспитанию» /4; С.33/. Ученый предложил
структуру системы повышения педагогической культуры родителей, которая включает
следующие звенья:
-общее ознакомление всего взрослого населения с основами воспитания через
периодическую печать, радио, телевидение, на предприятиях и учреждениях;
-подготовку юношей и девушек к семейной жизни, начиная проводить работу с ними
в старших классах школы, техникумах и профессионально-технических училищах;
-подготовку молодоженов и молодых родителей к воспитанию детей в клубах
молодой семьи, создаваемых при дворцах культуры, при вузах, домоуправлениях и т.п., а
также на специальных факультетах народных университетов;
-подготовку к материнству и отцовству, которую следует начинать в детских и
женских консультациях, на специальных лекториях;
-подготовку родителей к воспитанию детей дошкольного возраста в народных
университетах, яслях и детских садах;
-подготовку родителей к воспитанию учащихся в общеобразовательных школах,
техникумах, профессионально-технических училищах, народных университетах;
-подготовку общественников к работе с родителями в университетах педагогической
культуры, на специализированных семинарах, курсах;
-подготовку учителей к воспитательной работе с родителями в вузах, на специальных
факультетах университетов педагогической культуры, в школах лекторов, на курсах,
семинарах и т.д. /4; С.23-24/.
Для повышения педагогической культуры родителей сегодня нужно использовать
любые имеющиеся возможности: клубы, лектории, семейные консультации, теле- и
радиопередачи, публикации в печатных СМИ и т.п. Причем в государственном масштабе. В
этой работе могут принимать участие библиотекари, психологи, медики, юристы, трудовые
145
коллективы, общественные деятели, политики, деятели искусства. У многих НПО есть
интересные наработки. Даже сами родители, имеющие успешный опыт, могут по принципу
«равный-равному» им поделиться. Учитывая, что родители – это взрослые люди со своим
сложившимся опытом и часто негативным отношением к попыткам научить их чему-либо,
главным фактором в такой работе является правильный выбор форм и методов, чтобы
привлечь их внимание, пробудить интерес. Наиболее подходящая организационная форма
такой работы – клуб, то есть неформальное собрание людей по интересам /5/.
С этой целью на базе Проекта «Укрепление семьи и предотвращение социального
сиротства» SOS «Детская деревня» г.Астана, была организована деятельность по усилению
потенциала социально неблагополучной семьи в процессе профилактики социального
сиротства, ориентированная не только на решение семейных проблем, но и на ее развитие
для выполнения многочисленных общественно значимых функций – родительский клуб, с
целью повышения психолого-педагогической культуры родителей. Для реализации
деятельности родительского клуба были определены организационно-педагогические
условия:
1. методологические: учет в работе теории целостного педагогического процесса;
философских
и
психолого-педагогических
положений
о
целостности
и
взаимообусловленности социальных явлений; саморазвития личности и теориях
социализации; учение о личности как субъекте деятельности; теории проблемного обучения,
семейно-ориентированного подхода.
2. нормативно-правовой: Кодекс РК «О браке (супружестве) и семье», Закон РК «О
правах ребенка в РК»; Закон РК «О специальных социальных услугах»; Положение об
органах опеки и попечительства в РК; нормативные акты и проектное предложение,
методическое руководство.
3. методические: реализация межведомственного и межсекторального сотрудничества;
реализация технологии «раннего выявления нарушений прав ребенка» и «работы со случаем
нарушений прав ребенка»; использование интерактивных методов обучения.
4. учебно-организационные: организация родительского клуба на базе которого
проведение лекций, бесед, встреч со специалистами, тренингов, решение ситуаций и других
интерактивных
методов
обучения;
осуществление
мониторинга
деятельности;
подготовленные кадры; социальные услуги, предоставляемые проектом.
5. Была разработана модель готовности родителей к организации конструктивного
взаимодействия с ребенком (Таблица 1) и проводился мониторинг деятельности
родительского клуба (Таблица 2).
Таблица 1 - Модель готовности родителей к организации конструктивного
взаимодействия с ребенком
Компоненты
Мотивационный
Содержательный
Критерии
Наличие положительного
отношения к родительским
обязанностям
Показатели
- осознание ответственности за
результаты воспитания ребенка;
- направленность на конструктивное
взаимодействия с ребенком;
- потребность в
самосовершенствовании.
Знание основ семейного - знание специфики воспитательного
воспитания подрастающего процесса в семье;
поколения
- знание возрастных особенностей
ребенка;
-знание психологических основ
общения с ребенком.
146
Операционный
Умение
организовать - умение распределять время для
конструктивное
организации взаимодействия с
взаимодействие с ребенком
ребенком;
-умение конструктивно решать
возникающие конфликты в семье;
-умение организовывать свободное
время семьи;
-владение методами контроля
Таблица 2- Мониторинг деятельности родительского клуба
Компоненты
Срезы
1
2
(1-4 встречи)
(5-8 встречи)
мотивационный
19%
27,5%
содержательный
21,%
27,5%
операционный
7,1%
11,5%
3
(9-12 встречи)
35%
33,2%
18,1%
Предварительные итоги деятельности родительского клуба показывают, что
наблюдается положительная динамика изменений. Родители подходят более ответственнее к
своим обязанностям по воспитанию детей:
- посещают консультации психолога проекта;
- обращаются за помощью в разрешении конфликтных ситуаций как в семье, так и в
социуме;
- подымают вопросы воспитания послушания и дисциплинированности детей;
отмечают
улучшение
эмоциональных
отношений
с
детьми;
- повышение заинтересованности в делах ребенка, готовности к сотрудничеству с ним;
- улучшение контактов между взрослыми и детьми;
- демократизация отношений в семье (контроль): адекватные методы и способы
контроля за деятельностью детей.
Родителей волнуют многие педагогические проблемы: культуры поведения,
восстановления и возврата доверия, организации игр с ребенком и его досуга и т.д.
Задача – удовлетворить потребности взрослых в ответах на волнующие их вопросы,
стимулировать их интерес к проблемам воспитания, восполнить пробелы в педагогических
знаниях.
1.
2.
3.
4.
5.
Литература
Тимошенко Е.Ю. Социальное сиротство в условиях трансформации российского
общества. Диссертация на соискание ученой степени кандидата социологических наук. Волгоград, 2006
Сермяжко Е.И. Подумаем вместе: задания и упражнения.- Кишинев, 1984.
Лодкина Т.В. Социальная педагогика. Защита семьи и детства: учеб. пособие для студ.
высш. Учеб. заведений / Т.В. Лодкина.- 3-е изд., стер. - М.: Издательский центр
«Академия», 2008.- 208 с.
Гребенников И.В. Школа и семья.-М., 1985. 25.Шульга Т.И. Работа с неблагополучной
семьей : учебное пособие.-М.: Дрофа, 2005.-254, [2]с.
Родительский клуб как модель взаимодействия семьи и школы. Опыт работы по проекту:
Сб./Сост. Л.А. Попова. – Алматы, 2010. –32 с.
147
ВЛИЯНИЕ ИНВАЛИДНОСТИ РЕБЕНКА НА СОЦИАЛЬНУЮ АДАПТАЦИЮ
Судиловская Н. Н.
кафедра Психологии и Основ Медицинских Знаний,
Смоленский государственный университет, г.Смоленск, Россия
Актуальность. Одним из острых вопросов современного общества является проблема
инвалидности детей с учетом ее медицинского, социального, нравственного и
экономического значения. В России, как и во всем мире, наблюдается неуклонный рост
числа детей-инвалидов. Особенностью инвалидности в России является неоправданно
поздняя ее регистрация. Так по данным Национального НИИ общественного здоровья
РАМН, детям до 1 года инвалидность не оформляется в 100% случаев, в 1-2года – в 58%, в36 лет – в 31%, в 7-14 лет – в 24%, в целом от 0 до 14 лет – в 39,9% случаев.
Анализ структуры инвалидности детей от 0 до 17 лет по назологическим формам
показывает, что ведущее место занимают болезни нервной системы, психические
расстройства и врожденные аномалии развития. Эти 3 класса занимают в структуре
инвалидности 62-69,5% /1/.
Среди заболеваний нервной системы главной причиной детской инвалидности
является детский церебральный паралич (ДЦП), распространенность которого составляет 22,5 случая на 1000 детей, в клинической структуре этого заболевания превалируют
спастическая дисплегия, двойная гемиплегия, гемипаретическая и гиперкинетическая
формы.
Как известно при ДЦП наблюдается сочетание триады расстройств:
двигательных, психических и речевых, с сопутствующими нарушениями зрения, слуха,
расстройствами сенсомоторной чувствительности. И при этом наиболее фрустирующими
психику родителей являются двигательные расстройства ребенка. Кроме того, отмечено, что
для таких детей характерны повышенная зависимость от окружающих, низкая
коммуникабельность, эмоциональная неустойчивость, неадекватная самооценка, чувство
неполноценности и эгоистические тенденции. И те и другие особенности существенно
влияют на состояние всей семьи ребенка-инвалида. Семья, как правило, оказывается
совершенно неподготовленной, она нуждается в помощи специалиста, который смог бы
активно войти в ее конкретную жизненную ситуацию, помочь мобилизовать имеющиеся
внутренние и внешние ресурсы всех членов семьи.
При анализе литературы по данной проблеме, нами было отмечено, что основной
акцент в работах по инвалидности и семье делается на социальную реабилитацию, правовые
аспекты защиты инвалидов, государственную политику в отношении инвалидов /1,2,3/.
Ресурсы же семьи, семейные технологии и их влияние на социализацию семьи остаются вне
поля внимания исследователей /4/.
Целью нашего «пилотного» исследования стало проведение анализа влияния
инвалидности ребенка на социальную адаптацию семьи.
Методы. Нами были разработаны анкеты, позволяющие судить о социальной
адаптации семьи, в которой растет ребенок с ДЦП. В ходе работы было заполнено и
проанализировано около 300 анкет.
Результаты. Анализ полученных результатов показал, что большинство опрошенных
родителей считают, что они нуждаются, прежде всего, в квалифицированной
психологической помощи – 84% опрошенных. При этом четверть респондентов ответила,
что в помощи нуждается только их ребенок-инвалид.
На вопрос о видах и частоте оказания помощи по таким вопросам, как медицинские
обследования, проведение реабилитационных мероприятий, помощи специалиста ЛФК
ответы респондентов распределились таким образом – со стороны государства – 40%, за свой
счет - 60%. Подобным образом распределились ответы на вопрос об организации помощи
логопеда или специалиста по коррекционной педагогике - получали помощь со стороны
государства 40% и за счет собственных средств – 60% респондентов.
148
При этом необходимо подчеркнуть, что помощь специалиста по квалифицированной
психологической помощи или других специалистов, как для ребенка, так и для семьи если
оказывается только за счет семьи.
Следующие вопросы, которые мы задавали, касались групповых занятий для
родителей детей-инвалидов. Большинство респондентов (80%) ответили, что знают о
существовании таких занятий, нуждаются в них и считают их эффективными, так как они
помогают родителям преодолеть чувство изоляции, сформировать уверенность в себе и
включиться в социальное пространство.
Учитывая, что в современном мире становится все более популярным и доступным
общение с использованием интернет ресурсов, например форумах, мы спросили родителей,
знают ли они о существовании специальных сайтов, где общаются родители детей с
ограниченными возможностями и как они оценивают эффективность такого общения.
Большинство респондентов сказали, что знают о существовании таких сайтов (72%),
пользуются ими и считают их новой и эффективной формой самопомощи и взаимопомощи
(84%).
Таким образом, полученные нами данные свидетельствуют о том, что в настоящее
время различные формы взаимопомощи и самопомощи являются важной, популярной и
эффективной (по мнению родителей) формой помощи родителям и оказывают
положительное влияние на социальную адаптацию семей детей-инвалидов.
В тоже время, мы пришли к выводу, что семьи, воспитывающие детей с отклонениями
в развитии, нуждаются в предоставлении им на государственном уровне квалифицированной
помощи специалистов по психологии, социальной работе, которые помогут им
оптимизировать социальную адаптацию, как ребенка-инвалида, так и его семьи.
1.
2.
3.
4.
5.
Литература
Елизаров В.В. Вопросы организации государственной социальной поддержке, М.,
2003.
Холостова Е.И. Социальная работа: Учебное пособие. – М., 2006.- 668 с.
Холостова Е.И. Социальная работа с семьей. М., 2009.
Левченко И.Ю., Ткачева В.В. Психологическая помощь семье, воспитывающей
ребенка-инвалида. М.: Просвещение, 2008. – 239с.
Уразалина С.Е. Социальное положение семей, имеющих детей с ограниченными
возможностями в Казахстане (Евразийский национальный университет им.
Л.Н. Гумилева, г.Астана).
ОТБАСЫЛЫҚ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ БАЛАҒА ӘСЕРІ
Сүлейменова Г. Т.
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық Университетінің психология
Қазіргі уақытта отбасындағы ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас баланың жеке
тұлғасының, әсіресе оның мінез-құлқының қалыптасуына әсер ететін негізгі факторлардың
бірі екендігі белгілі. Ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас ерекше және көрнекі
түрде, әсіресе, бала тәрбиесінде көрінеді. Отбасылық тәрбие жүйесінің және «ана-бала»
қарым-қатынасы үйлесімділігінің бұзылуы – балаларда невроз ауруының пайда болуына
себепші негізгі патогенетикалық фактор деген көзқарасқа кейбір ғалымдар ерекше көңіл
бөледі. Мысалы А.Е.Личко мен Э.Г.Эйдемиллер ерекше мінезді және психопатия белгілері
бар балаларға отбасылық тәрбие берудің 6 түрін атап көрсетеді.
149
Гипопротекция (гипоқамқорлық) балаға қажетті қамқорлықтың жоқтығымен
сипатталады (балаға уақыт жетпейді). Мұндай қарым-қатынас кезінде бала өзімен –өзі
болады, өзін ешкімге керегі жоқ деп сезінеді.
Басым гиперпротекция баланың дербестігіне, ынталылығына тосқауыл болатын тым
артық, ығыр қылатын қамқорлықтан туады. Гиперпротекциялық тәрбие кезінде ата-ана
баладан үстем болады, яғни баланың тәртібіне қатаң бақылау жасалып, оның шын мәніндегі
қажеттілігі ескерілмейді (мысалы, баланың қарсылығына қарамай анасы оны мектепке дейін
шығарып салады). Қарым-қатынастың мұндай түрі басым гиперпротекция деп аталады.
Оның
бір түріне отбасының еркесі ретінде баланың барлық қажеті мен еркелігін
қанағаттандыратын құптаушы гиперпротекция жатады.
Эмоционалды шеттету баланың қай қылығын да қабылдамаудан туады. Шеттету ашық
түрде ( мысалы, сен мені мезі еттің, кет, жолама маған деген сияқты) немесе мазақтау,
кекету, мысқылдау сияқты жасырын түрде болады.
Қатал қарым-қатынас баланы ұрып-соғу арқылы көрінеді немесе жасырын, яғни
эмоционалдық дұшпандық пен суықтықтан көрінеді /1/.
Жоғары моральдық жауапкершілік бала болашағының ерекшелігіне үміт артып, баладан
жоғары моральдық тәртіп талап етуден болады. Тәрбиенің мұндай түрін ұстанатын атааналар балаға отбасының басқа мүшелеріне қамқоршы, қорғаныш болуды жүктейді.
Дұрыс тәрбиелемеу бала мінезінің одан сайын бұзылуына әсер ететін фактор болып
табылады.
Мінездің ерекшеленуі дегеніміз – мінездің нормаға сәйкес келмейтін жеке бір
ерекшелігінің тым айқын көрінуі. Ерекше мінезді балалардың психикасын зақымдауы
мүмкін кейбір әсерлерге тым осал болады.
Отбасылық психология саласының мамандарымен соңғы он жылда «бала – ересек адам»
қарым-қатынасының әртүрлі варианттары атап көрсетілген. Мысалы, А.Я.Варганың
еңбегінде ата-ана қарым-қатынасының балаға жағымсыз 3 түрі сипатталған: симбиотикалық,
авторитарлық, эмоционалды шеттетушілік. Эмоционалды шеттетуді ғалым ата-анасының
баланы аурушаң, әлсіз, дәрменсіз есептеу үрдісінен деп сипаттайды. Тәрбиенің мұндай түрін
автор «балаға сәтсіз, жолы болмағыш кішкентай адам ретінде қарап тәрбиелеу» деп атаған.
Е.Т.Соколованың зерттеулерінде ата-ана мен бала қарым-қатынасының негізгі стилі
проблемаларды бірлесіп шешу кезіндегі ата-ана мен баланың өзара әрекетін талдау негізінде
көрсетілген:
 Ынтымақтастық;
 Жалған ынтымақтастық;
 Жекешелеу;
 Бақталастық.
Ынтымақтастық қарым-қатынасы кезінде баланың қажеті ескеріліп, оған «автономия»
құқығы беріледі. Көмек ересек адамның араласуын талап ететін қиын жағдайларда ғана
көрсетіледі. Отбасында туындаған проблемалық мәселелерді шешудің жолдары баламен
бірге қарастырылады, әрі оның пікірі есепке алынады.
Жалған ынтымақтастық қарым-қатынасы әртүрлі болуы мүмкін: бірде бала үстем болса,
бірде ата-анасы үстем болуы мүмкін. Мұндай жағдайда ашық жағымпаздық сипаттағы
алдамшы әрекеттестік орын алады. Басқаларға көз болу үшін өтірік бірлесіп шешім қабылдау
тараптардың біреуінің екінші жақтың шабуылынан қорқып асығыс келісуі арқылы жүзеге
асады.
Жекешелеу кезінде күштерін бір жерге жинақтау мен біріктіру толығымен жойылады,
бірінің бастамасын бірі қабылдамайды және ескермейді, өзара әрекеттестік мүшелері бірінбірі тыңдамайды да, сезінбейді де.
Бақталастық стиліне өзінің бастамасын қорғау және өзгенің бастамасын жаныштау
кезінде көрінетін бәсекелестік тән.
Отбасындағы тәрбиенің 3 патогенді түрін көрсетуге болады.
150
А түрі. Қабылдамау (эмоционалды шеттету). Оның мәні шектен тыс талап ету, қатаң
шектеу және бақылау. Бала өз қалпында қабылданбайды, оны түзету басталады. Қабылдамау
бала бойында невротикалық шиеленісті қалыптастырады. Ата-ананың өзінде неврастения
пайда болады. «Мен бола алмағанмен, сен боласың» деп талап етіледі. Мұнда ата-аналар
баланың бойындағы балалықты жек көреді, баланың еркелігі, балалық қылықтары олардың
ашуын келтіреді.
Б түрі. Гиперәлеуметтендіруші тәрбие. Баланың немесе отбасының басқа мүшелерінің
денсаулығы, әлеуметтік мәртебесі жөнінде қорқыныштан, күдіктен пайда болады.
Нәтижесінде үрей сезімі, әлеуметтік тұрғыдағы жабысқақ ой қалыптасуы мүмкін. Ата-анасы
балаға нені қажет етуі керектігін айтып отырады және бала темпераментінің табиғи
көздерін тұншықтыруға тырысады.
В түрі. Менмендік тәрбие. Бала қатты әспеттелетін отбасыларында кездеседі.
Нәтижесінде балада отбасына және бүкіл әлемге деген көптеген наразылық пайда болады.
Мұндай тәрбие жеке тұлғаның истероидты түрінің пайда болуына ықпал етуі мүмкін /2/.
Ата-анасының қамқорынсыз өскен балалардың ерекшелігін
зерттеуші ағылшын
психотерапевті Д.Боулби патогенді тәрбиенің мынадай түрлерін атап көрсетеді:
• Ата-ананың біреуі немесе екеуі де баланың махаббатқа деген мұқтаждығын
қанағаттандырмайды немесе толығымен оны жоққа шығарады.
• Бала жұбайлар арасындағы дау-дамайды шешу құралы болып табылады.
• Тәртіпке шақыру шарасы ретінде баланы «жек көріп кетумен» немесе отбасынан «кетіп
қалумен» қорқыту.
•Балаға алда болатын (немес болған) барлық жағдайлардың, яғни аурудың,
айрылысудың, өлімнің себепкері сенсің деп иландыру.
• Баланың айналасында оның уайым-қайғыларын бөлісетін немесе ата-анасын
алмастыратын адамның болмауы /3/.
Баланың жеке тұлғасының отбасында қалыптасуы ата-ананың балаға қарым-қатынасы
мен әртүрлі тәрбиеден басқа ата-анасының нұсқауларымен де анықталады. Олар баланың
көптеген эмоциялық проблемаларының бастауы болуы мүмкін. Бұл жерде нұсқау деп
жасырын, жанама бұйрықты түсіну керек. Ол ата-анасының сөздерінен не іс –әрекеттерінен
ашық түрде байқалмайды, оны орындамағаны үшін бала ашық жазаланбайды, жанама түрде
жазаланады (ата-анасының алдында өзін кінәлі сезіну). Тек нұсқауларды орындап қана бала
өзінің «жақсы» екенін сезінеді. Нұсқау- бұл ата-ананың балаға деген «жасырын жолдауы»,
ақыл айтуы. Ата-ана нұсқауларының мынадай түрлері мен мазмұнын көрсетуге болады.
«Өмір сүрме». Күнделікті тұрмыста бұл жолдау «Көзіме көрінбе», «Жер жұтқыр» деген
сияқты күңіреніп сөйлеу арқылы берілуі мүмкін. Бұл нұсқаудың мәні баланы үнемі кінәлі
сезіндіру арқылы басқару. Бала ойланбай ата-анасының өміріндегі барлық бақытсыздықтың
себепкері екенмін, оларға өмір бойы қарыздар екенмін деп шешуі мүмкін.
«Бала болма». Күнделікті тұрмыста «Сен 5-ке келдің, бірақ өзіңді әлі кішкене бала
сияқты ұстайсың», «Тез өссең екен» деген сөздермен беріледі. Ата-аналары кез-келген
балалық көріністің қадірін кетіретін сөздерді жиі қолданады және баладан үлкендерге тән
мінез көрсетуін қалайтынын айрықша баса айтады. Мұндай нұсқаудың жасырын мағынасы
бала тәрбиесінің
жауапкершілігін өз мойнына алуға ата-анасының дайындығы әлі
қалыптаспағанына байланысты.
«Өспе». Күнделікті өмірде бұл «Есеюге асықпа», «Боянуға сен әлі кішкентайсың» деген
сөздерден көрінеді. Мұндай нұсқауларды балаларының жыныстық жетілуінен өлердей
қорқатын ата-аналар береді. Ержеткен кезінде мұндай балалар өз отбасын құруға қиналады,
егер отбасын құрса да ата-анасымен бірге тұрады.
«Ойлама». Күнделікті тұрмыста бұл нұсқау «Ойыңа алма», «Білгірсіме» деген сөздерден
көрініс табады. Бұл нұсқауда ойлауға, пайымдауға тиым салынады. Мұндай нұсқаудың
жасырын мағынасында өздерінің нақты проблемаларын шешуде ата-ананың қорқыныш
сезімі және ол сезімді балаларға беруі жатыр.
151
«Сезінбе». Бұл нұсқауда жалпы сезімге немесе қандай да бір нақты сезімге тиым
салынады. Мұндай балалар кейін есейгенде отбасылық өмірінде өзінің екінші жартысына
сезімдерін көрсетуде қиындық көреді. Баланы өзінің сезімдеріне, тәннің кейбір белгідабылдарына құлақ аспауға үйретеді. Ержеткен кезде олар психосоматикалық ауруға жиі
ұшырайды.
«Жетістікке ұмтылма». Мұндай нұсқаулар «Біз өзіміз ешқандай университет бітірген
жоқпыз», «Сенен ештеңе шықпайды» деген сияқты тәрбиелік әңгімелер арқылы жүргізіледі.
Бұл нұсқаудың жасырын мағынасында балаларының жетістігіне деген санасыз қызғаныш
сезімдері жатыр. Ержеткенде мұндай тәрбие алған балалар еңбекқор, ынталы адам болуы
мүмкін, бірақ оларды қырсық шалғандай болады.
«Жетекші болма». Мұндай нұсқау алған балалар жиі-жиі «Алға шықпа», «Ерекшеленбе»,
«Елдің бәрі сияқты бол» деген сөздерді естіп өседі. Ата-анасы басқа адамдардың өз баласына
деген қызғаншақтық сезімінен қорқады. Ержеткенде бұл балалар үнемі біреуге бағынумен
болады, қызметтік сатыда өсуден бас тартады, отбасында басшы болуға ұмтылмайды.
«Менен басқа ешкімге тиесілі болма». Мұндай нұсқауды қарым-қатынасында
қиындықтары бар ата-аналар береді. Олар тек баласы ғана дос деп есептейді. Есейе келе
мұндай балалардың өзін-өзі бағалауы осыған сай болады, бірақ кез-келген топ ішінде ол өзін
жалғыз сезінеді, топқа қосылуда үлкен қиындыққа тап болады.
«Ештеңе істеме». Ересек адамның балаға жолдауының мағынасы: «Өзің ештеңе істеме,
ол қауіпті. Сен үшін мен істеймін» деген сөздерден көрінеді. Мұндай нұсқау кезінде
баланың белсенділігі мен ынтасы толық тежеліске ұшырайды. Есейгенде мұндай адам әр істі
бастарда қатты қиналатын болады.
«Өзіңмен өзің болма». Мұндай нұсқау ата-анасы баланың жынысын қабылдамаудан
тууы мүмкін. Баламен қарым-қатынасында және сөздерінде оның жынысына тән емес
мінездерге баса көңіл аударылады. Баланың жынысына тән мінез мойындалмаған соң, бала
өзінен талап етілетін мінездер көрсетуге тырысады. Нәтижесінде балада жыныстық
сәйкестіктің қалыптасуында проблемалар туындауы және қарама-қарсы жыныспен қарымқатынасы қиындауы мүмкін.
Бұл нұсқаулар мүмкін нақты тарихи жағдайларда отбасының бірнеше ұрпағының өсіпөркендеуі үшін жинақтаған тәжірибесі ретінде қажет болған шығар. Тарихи жағдай өзгерді,
бірақ нұсқаулар әлдебір инертті білім ретінде келесі ұрпаққа берілуде.
Баланың отбасындағы рөлі ата-ана мен бала қарым –қатынасындағы негізгі сұрақтардың
бірі. Бала рөлі отбасы қарым-қатынасы жүйесінде әртүрлі болуы мүмкін. Оның мазмұны атаана қажеттілігін бала қаншалықты қанағаттандыратынымен анықталады. Бала
қанағаттанғысыз жұбайлық қарым-қатынастың өтемі болуы мүмкін. Ондай кезде бала құрал
рөлін атқарады, яғни баланы жұбайлардың бірі отбасындағы өзінің көзқарасын күшейту
үшін пайдаланады. Егер осындай өтемақы
және көзқарас күшейту қажеттілігі
қанағаттандырылса, онда бала отбасы табынатын еркеге айналады.
Бала отбасының әлеуметтік мәртебесінің белгілі рөлін атқаруы мүмкін, яғни әлеуметтік
саулығының символы болуы мүмкін (бізде бәрі елдегідей). Бала әлеуметтік тұсаукесер
нысанының рөлінде, отбасының ыдырауына жол бермейтін байланыстырғыш элемент
болады (біз тек сен үшін айырылыспай жүрміз). Мұндай жағдайда балаға үлкен
психологиялық жүктеме артылады да, ол эмоционалдық ширығуға әкеліп соғады. Бала атаанасының айырылысуына, егер ондай жағдай болып жатса, өзі себепкер болған шығармын
деп есептей бастайды.
Баланың отбасындағы жағдайы ата-анасы балаға отбасында қандай рөл ойнауды
жүктегенімен сипатталады. Бала мінез-құлқының қалыптасуы рөлдің сипатына, орнына және
функционалдық толықтығына байланысты болып келеді.
Баланың психикалық дамуына бүлдіргіш әсер ететін нәрсе – депривация. Депривация
ата-анасы (негізінен анасы) қажетті күтімді қамтамасыз ете алмағанда және баланың басты
қажеттілігін мойындамағанда немесе оның күтімін басқалардың мойнына артып тастап
кеткенде пайда болады. Баланы анасынан толық ажыратқан жағдайда ерекше аналық
152
депривация байқалады. Аналық депривация баланың психикалық дамуына ең күшті
бүліндіргіш әсер етеді. Балалар үйі мен мектеп – интернаттарда тәрбиеленуші жетім
балалардың өзіндік ерекшеліктері мен тәртіптері депривациясы бар баланың айқын үлгісі.
Көптеген зерттеулер балалардың жаппай аналық депривация жағдайында өмір сүруі (бала
анасымен толық ажыратылғанда) олардың психопатия, депрессия, фобия ауруларына
ұшырауына әкеліп соғатынын анықтады. Ата-анасы қамқорынан айырылған балалар өмір
бойы әлеуметтік және жас мөлшері жағынан едәуір кейіндеп қалады. Олардың өзіндік
ерекшеліктері: сезім үстірттігі, қиялдау қабілетінің төмендігі, тым агрессивтілігі,
мейірімсіздігі, бейқам жауапсыздығынан көрініп отырады. Депривация ерекшелігінің кейбір
аспектілері әке –шешесі бар балаларда да пайда болуы мүмкін, егер өзінің негізгі міндетін
атқара алмайтын және отбасы мүшелерінің қажетін өтей алмайтын патогенді отбасында
тәрбиеленсе /4/.
Баланың жақсы тәрбиелі, қоғамда өзінің орны бар үлкен азамат болып өсуіне отбасының
ролі өте жоғары. Біз отбасында баланы тек қана материалдық жағынан қамтамасыз етіп қана
қоймай, сонымен қатар, баланың психологиялық жай-күйіне, қызығушылықтарына, жеке
тұлғалық қасиеттеріне мән беруіміз керек. Баланың жас ерекшеліктерін ескере отырып, соған
сәйкес қарым –қатынас жасалғандығы дұрыс. Соңғы кездері елімізде отбасылардың ажырасу
жағдайы, отбасындағы түрлі конфликт жағдайлары көптеп кездесуде. Бұның салдары
балаларға психологиялық жағынан кері әсерін тигізуде. Баланың отбасында тәрбиеленуіне
анасымен бірге әкесінің де жауапкершілігін ұмыптағанымыз дұрыс. Бала ата-анасымен бірге
толыққанды отбасында өмір сүрген жағдайда әлеуметтік ортада өзін сенімді ұстай алады.
Қазақ халқында «Ел боламын десең бесігіңді түзе» деген ұлағатты сөз бар. Отбасы - бала
үшін маңызды орында екенін ұмытпай, біз болашақ ұрпағымызды Қазақстанға адал қызмет
ететін, білімді де білікті, тәрбиелі азамат етіп өсіру міндетіміз.
1.
2.
3.
4.
Әдебиет
Эйдемиллер Э.Г.,Юстицкис В. Психология и психотерапия семьи. – СПб.: Питер, 2002.656с.
Берн. Э. Игры, в которые играют люди: психология человеческих взаимоотношений.пер.
с англ. А.Грузберга.- М.: Эксмо, 2007.- 567с.
Федотова А.Ю. Курс: психология семейных отношений.- М,2000.
Ильин Е.П. Психология общения и межличностных отношений. — СПб.: Питер, 2009. —
576 с.
СОЦИАЛЬНОЕ ПОЛОЖЕНИЕ СЕМЕЙ, ИМЕЮЩИХ
ДЕТЕЙ С ОГРАНИЧЕННЫМИ ВОЗМОЖНОСТЯМИ В КАЗАХСТАНЕ
Уразалина С.Е.
научный руководитель, к.п.н., доцент Урузбаева Г.Т.
Евразийский национальный университет имени Л.Н.Гумилева
В Казахстане за последние годы наблюдается рост числа детей-инвалидов. На фоне
роста инвалидности острее проявляются социальные проблемы детей-инвалидов и их семей.
Также, этот факт является индикатором ухудшения социального благополучия всего
населения, который вызывает озабоченность всего общества. Ведь, известно, что именно
здоровье детей определяет репродуктивный потенциал нации и является фактором
национальной безопасности, имеет большое социальное значение. Поэтому инвалидность у
детей – более тяжелое явление, чем инвалидность у взрослых /1/.
Всего в нашей стране проживает около 56,3 тыс. детей-инвалидов (по состоянию на 1
октября 2011 года), в том числе в возрасте до 16 лет – 48 тыс. человек (или 1,1% от общей
153
численности детей указанного возраста) /2/. Данные цифры позволяют сделать вывод, что
дальнейший рост инвалидности может привести к социально опасному снижению прироста
здорового населения.
Что касается социальной защиты самих детей-инвалидов, она обеспечивается путем
предоставления социальной помощи, медицинской, педагогической, социальной
реабилитации. Социальная защита и медико-педагогическая коррекционная поддержка
детей-инвалидов осуществляются в соответствии с законами РК «О социальной и медикопедагогической коррекционной поддержке детей с ограниченными возможностями», «О
специальных социальных услугах». Также существенные вопросы социальной защиты
детей-инвалидов получили правовую базу в законе «О социальной защите инвалидов в
Республике Казахстан». Закон раскрывает права и обязанности органов медико-социальной
экспертизы, которая на основании комплексного обследования ребенка устанавливает
характер и степень заболевания, приведшего к инвалидности, группу инвалидности,
разрабатывает индивидуальные и комплексные программы реабилитации детей-инвалидов,
дает медико-социальные заключения, принимает решения, обязательные для
государственных органов, предприятий и организаций независимо от формы собственности.
Согласно закону Республики Казахстан «О социальной защите инвалидов в
Республике Казахстан» одним из основных направлений государственной политики является
комплексная (медицинская, профессиональная и социальная) реабилитация инвалидов и
детей с ослабленным здоровьем /3/. Комплексная программа реабилитации предусматривает
гарантированный перечень мероприятий, направленных на реабилитацию детей-инвалидов,
развитие сети реабилитационных организаций и учреждений, укрепление их материальнотехнической базы, обеспечение детей-инвалидов техническими вспомогательными
(компенсаторными) средствами, специальными средствами передвижения, санаторнокурортным лечением, предоставление социальных услуг и беспрепятственного доступа к
объектам социальной инфраструктуры, подготовку и повышение квалификации работников,
занимающихся вопросами реабилитации инвалидов.
Социальная помощь детям-инвалидам включает выплаты в виде государственных
пособий, компенсаций и иных выплат, предусмотренных законодательством Республики
Казахстан. Местные исполнительные органы вправе оказывать дополнительные виды
социальной помощи.
Дети-инвалиды разделены на несколько категорий инвалидности. От степени
инвалидности зависит величина пособий и наличие льгот. Размер пособий привязан к
величине месячного расчетного показателя, которая на сегодняшний день составляет 1731
тенге ($11,48). Так, согласно подпунктам 9, 10, 11, 11-1 статьи 7 Закона «О специальном
государственном пособии в РК», размеры специального государственного пособия для
детей-инвалидов до 16 лет составляет – 0,9 МРП (1558 тенге), а для детей-инвалидов 1-2
группы с 16 до 18 лет – 1,4 МРП (2423 тенге), 3 группы – 0,6 МРП (1039 тенге) /4/.
Согласно задачам, поставленным в Послании Президента народу Казахстана,
предусматривается ежегодное увеличение размеров государственных социальных пособий и
специальных государственных пособий в среднем на 9 % (6.02. 2008 г.).
Одной из важных мер стало введение с 2010 года ежемесячного пособия лицу,
воспитывающему ребенка-инвалида, в размере минимальной заработной платы. Особенно
актуальным получение этих выплат стало для родителей, вынужденных оставить работу и
заниматься уходом за ребенком-инвалидом.
В целях социальной поддержки семей, имеющих детей с ограниченными
возможностями, во всех областях за счет средств местных бюджетов производится выплата
материального обеспечения на 12 тыс. детей-инвалидов, воспитывающихся и обучающихся
на дому. Среднемесячный размер выплат в период получения ребенком образования
составляет около 4 тыс. тенге.
Министерство образования занимается вопросами обучения детей-инвалидов. По
данным Министерства образования созданы централизованный банк данных о детях с
154
ограниченными возможностями и сеть специальных организаций, что позволяет принимать
скоординированные меры по расширению сети организаций образования, улучшению
качества управления системой специального образования как в целом по республике, так и
по отдельным регионам.
Также в нашей стране развивается инклюзивное образование. Сегодня в республике
действует 101 специальная коррекционная организация.
В 98 (4,3%) дошкольных учреждениях и 1 286 школах (17,1%) созданы условия для
инклюзивного обучения, где свыше 17 тыс. детей с ограниченными возможностями
интегрированы в среду их нормально развивающихся сверстников. Постоянное общение со
здоровыми сверстниками способствует эффективному решению проблем их социальной
адаптации и интеграции в общество.
Расширена сеть психолого-медико-педагогических консультаций (ПМПК), что
позволило улучшить выявление детей с ограниченными возможностями в развитии. В
настоящее время действует 57 ПМПК /5/.
Сегодня в Казахстане более 200 различных организаций, объединяющих инвалидов.
Все они защищают права инвалидов и продвигают их интересы.
Таким образом, рост детской инвалидности, отражающий ухудшение здоровья
подрастающего поколения, указывает на возрастающее значение ее социальных
последствий, снижающих качество жизни населения.
1.
2.
3.
4.
5.
Литература
Билялова З. А. Анализ детской инвалидности в Казахстане [Текст] / З. А. Билялова,
Н. С. Игисинов // Молодой ученый. — 2009. — №5. — С. 241-243.
ИА Новости-Казахстан. Число инвалидов составляет 3,4% от общего населения
Казахстана//Агенство международной информации [электронный ресурс]. – Астана, 2011.
– Режим доступа: http://www.newskaz.ru/society/20111118/2139980.html
Закон Республики Казахстан «О социальной защите инвалидов в Республике Казахстан (с
изменениями и дополнениями по состоянию на 05.07.2011 г.)»
Мельниченко О. Какими будут пенсии и пособия в 2013 году// «Вечерняя газета» №52
(766). 26.12.2012.
Ахметов С. Равные возможности во всем. Государство проводит целенаправленную
политику по поддержке семей, имеющих детей-инвалидов// Казахстанская правда,
1.06.2011
ЖАС ОТБАСЫЛАРДАҒЫ ЕРЛІ-ЗАЙЫПТЫЛАРДЫҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС
ЖАСАУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Умирзакова А.М.
ғылыми жетекшісі п.ғ.к., доцент Айкынбаева Г.К.
Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Қазіргі отбасы өзімен - өзі қайнап жатқан әлем. Ал ол болса – көптеген жақсылықтар,
қателіктердің жемісі.
Отбасы барлық уақытта ежелгі философтардан бастап қазіргі заманғы ғалымдардың
зерттеулерін қоса алғанда, озық қоғамдық ойлардын, ілгері саяси және қоғамдық
қайраткерлердің басты назарында әлі күнге дейін болуда.
155
Бүгінгі күні отбасы әлеуметтік институт ретінде, әлеуметтік мәдени өзгерістер ішінде
маңызды орын алып отыр. Қоғам отбасының қарапайым түрде көбеюі мен жаңа ұрпағын
әлеуметтендіру қызметін орындауы кезіндегі мұқтаждығын, мүдделігін білуі қажет.
Әлеуметтік институт ретінде тек отбасы ғана қоғамды еңбек ресурстарымен, әлеуметтік
ролді орындаушылармен қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, қоғамдағы отбасының ең басты
негізгі қызметтері болады. Олар: дүниеге адам әкелу, әлеуметтендіру, яғни балаларды осы
қоғамда өмір сүруге әзірлеу.
Отбасы – қоғамның ұяшығы, жеке тұрмыстың ұйымдасуының некелік одақ пен
туыстық байланыстарға негізделген ең маңызды түрі. Отбасы жеке тұлғаның және бүкіл
қоғамның өмірінде орасан зор орын алады. Отбасының маңызды сипаттамаларына оның
қызметтері, құрылымы мен динамикасы жатады [1. б 53].
Отбасының қызметтері. Отбасының белгілі бір қажеттіліктерін қанағаттандырумен
байланысты өмір әрекеті отбасылық қызметі деп аталады. Отбасы қажеттіліктердің қанша
түрін тұрақты, қайталанбалы формада қанағаттандырса, оның сонша қызметтері бар.
Отбасының қызметтерді атқаруы тек оның мүшелері үшін ғана емес, тұтас қоғам үшін
маңызды.
Отбасының тәрбиелік қызметі - әке және ана болу қажеттіліктері, балалармен
байланыс және оларды тәрбиелеу, ата-аналардың балалары арқылы «жүзеге асу»
қажеттіліктерін қанағаттандыру. Тәрбиелік қызметінің орындалу барысында отбасы өсіп
келе жатқан ұрпақтың әлеуметтенуін, қоғамның жаңа мүшелерінің дайындығын қамтамасыз
етеді.
Отбасының шаруашылық-тұрмыстық қызметі – отбасы мүшелерінің материалдық
қажеттіліктерін қанағаттандырып, олардың денсаулығын сақтауға септігін тигізетінінде
болып табылады: бұл қызметті орындау барысында еңбекке жұмсалған физикалық
күштердің қайта қалпына келуі қамтамасыз етіледі.
Отбасының эмоционалдық қызметі – оның мүшелерінің симпатияға, сыйластыққа,
мойындауға, эмоционалдық қолдауға, психологиялық қорғанысқа қажеттіліктерін
қанағаттандырады. Бұл қызмет қоғам мүшелерінің эмоционалдық тұрақталуын қамтамасыз
етеді, олардың психикалық денсаулығының сақталуына белсенді түрде қолғабыс етеді.
Рухани (мәдени) қатынас қызметі – бос уақытты бірге өткізу, біріге отырып рухани
баю қажеттіліктерінің қанағаттандырылуы. Ол қоғам мүшелерінің рухани дамуында
маңызды роль атқарады.
Алғашқы реттік әлеуметтік бақылау қызметі – отбасы мүшелерімен, әсіресе әртүрлі
жағдайлардың болуынан (жасы келу, ауру т.б.) өз мінез-құлығын әлеуметтік нормаларға
толық сәйкестікте өз бетімен құру қабілеті жеткіліксіз мүшелерімен әлеуметтік нормаларды
орындаудың қамтамасыз етілуінде.
Сексуалды-эротикалық қызметі – отбасы мүшелерінің
сексуалды-эротикалық
қажеттіліктерінің қанағаттандырылуы. Қоғам тұрғысынан алғанда маңызы – отбасы өз
мүшелерінің
сексуалды-эротикалық реттелуін, қоғамның биологиялық жаңаруын
қамтамасыз ете отырып жүзеге асырады [2 б 113].
Отбасы қызметтерінің бұзылуы – отбасының өз қызметтерін атқаруға кедергі жасап,
қиындататын, оның өмір әрекетінің ерекшеліктері. Бұзылуларға септігін тигізетін
факторлардың шеңбері кең: оның мүшелерінің тұлғаларының және олардың арасындағы
өзара қарым-қатынастың ерекшеліктері, отбасы өмірінің белгілі бір жағдайлары. Мысалы,
отбасының тәрбиелік қызметінің бұзылуының себебі ата-аналарда сәйкес білімдер мен
дағдылардың болмауы және олардың қарым-қатынасында бұзылулардың болуы мүмкін
(тәрбие мәселелері жөнінде қақтығыстар, жанұяның басқа мүшелерінің кірісуі т.б.).
Тағы да бір қиындық өз бейнесін баршаға мәлім «содан бері олар біртұтас сияқты
болып кетті» деген сөзде көрініс табады. Неке церемонияларында жиі айтылатын фраза
адам басқамен «құйылу» немесе «бітісу» арқылы жетілген бола алады дейді. М. Боуэн
керісінше, ондай жұптар ата-ана жанұясынан ажырай алмайды дейді, бұл олардың өз
араларындағы жақын қарым-қатынастардың қалыптасуын күрделендіреді. Ерлі-зайыптылар
156
бір-біріндегі айырмашылықтарды мойындауға қорқады, өйткені бұл айырмашылықтар
олардың әлсіз дамыған «Мені»-не қауіп төндіретіндей болып шығуы мүмкін.
Егер екеу бір-бірімен «бітіскен» болса, олар өзі және өз қарым-қатынастары үшін
жауапкершілікті тартуға жиі қабілетті емес болады. «Бітіскен» өзара әрекеттесу
жұбайлардың бірінің ойынша партнер оның бақытын қамтамасыз ету керек болғанда
орын алады да жиі дәл сол партнер жұбайлар арасындағы барлық туатын мәселелерден
кінәсі болып есептеледі. Мұндай отбасыларында партнер өзін басқаша ұстай қалса
болды, барлық мәселелер бірден шешіледі, жұбайлар бақыты өмір сүре қалады деген ой
бар. Өздерінің ортақ кінәларын айта отырып, жұбайлар өз қатынастары үшін
жауапкершілік алудан бас тартады.
«Бітіскен» ерлі- зайыптыларға келісімге келу қиын. Келісімге келу жұбайлардың
әрқайсысы белгілі бір шамада басқасына жол берді деген
сөз. «Бітіскен» өзара
әрекеттесуде күйеу жол беру бұл «берілу» деп есептеуге бейім, бұл онда өз «Мен»-ін
жоғалту қаупін тудырады. Осылайша, «бітіскендік» қарым-қатынастардағы приоритеттерді
рангілеуді күрделендіреді, ортақ өмірді жағымды ететін «айтылған» және «айтылмаған»
ережелерді жасап шығаруды күрделендіреді [5. б 37].
Сонымен қатар, психологқа көмек сұрап келгендердің жоғарғы пайызы ерлізайыптылардың некеге отырған соң қақпанға түскендей сезінетіндігімен байланысты.
Егер, некенің мақсаты ата-ана отбасынан кету болса, некеге отырған соң жастар үйленді,
яғни некенің мақсатына қол жеткізілді және оның негіздерінің жоғалғандығын
анықтайды. Күйеуге ерекше махаббатсыз шығудың себептері көп (ренжіткен сүйіктісіне
әдейі; өзін-өзі төмен бағалаудан ( «одан басқа мен ешкімге керек емеспін» ); мысалы, «20
жасқа дейін күйеуге шығу» сияқты бағдарламаны жүзеге асыру ретінде; мәртебе
тұрғысынан және т.б.). Кейде жұбайлар ата-аналарының алдында «тым асыққан» неке
үшін кінәлі (әсіресе, қарама-қарсы жыныстағы ата-ана алдында) сезінеді [6. б 75].
Ерлі- зайыптылар бір-бірінің өте әртүрлі екендігін
кенет анықтап, ол
айырмашылықтардан қорқуы мүмкін. Алғаш рет: «Егер біз осынша әртүрлі болсақ, бірге не
істеп отырмыз?» деп ойлануы мүмкін. Олар өздері бірдейлік деп түсінетін жақындықты
жоғалтудан қорқады да, әртүрлі тәсілдермен бұл өзгешелікпен күресе бастайды. Ең
алдымен, бұл айырмашылықтарды байқамауға тырысады. Өте жиі, ең ерте кезеңде жас
жұбайлар қайшылықтар мен сыннан қашады, себебі жанұяда жақсы атмосфераны сақтап
қалуға және басқаның сезімдерін жаралап алмауға тырысады. Біраз уақыт өткен соң, бұл
жасырын қарама-қайшылықтар өседі де, ерлі-зайыптылар үнемі ұрыс шегінде
болатындығынан, неге екені белгісіз бір-біріне жауап беруде тез және күшті қозатындығын
анықтайды [4.б 84].
Жас ерлі- зайыптылар махаббатпен және тек махаббат үшiн үйлендiк деп есептеген,
бiрақ күткен бақыт болмаған. Шынында, олардың қарым-қатынастарында эмоционалдық
құраушыны реалды бағалау емес, асыра бағаланған сексуалды фантазиялар болған.
Қайырымдылық пен басым болуға қажеттiлiк реалды сексуалдық қатынастардан маңыздырақ
болып шыққан.
Абыржуды бастан кешiру. Неге бiз бiрге тұрамыз? деп жұбайлар ойлана бастаған.
Бiзге керек пе, әлде мiндеттiмiз бе?
Жанұялық опасыздық және ажырасу қаупi – психотерапевтке жиi көмек сұрап келудiң
себептерiнiң бiрi.
Жауапкершiлiктен қашуға тырысу ретiндегi азаматтық неке. Әртүрлi қоғамдық
ұжымдардың, солардың қатарына феминистiк ұйымдардың ықпалымен отбасы ескiрдi, оның
орнына азаматтық неке немесе “байқау” ретiндегi неке келу керек деген идеялар қазiр кең
тараған. Бұл жағдай “Сиырды сүт iшу үшiн ғана сатып алу мiндет емес” деген немiс мәтелiне
сәйкес келедi. Отбасыдан әлеуметтiк қатынастарды реттеу формасы ретiнде алаңдаушылық
жағдайды тудырады. Джей Хейли ене және аталардың болуы – адамды жануардан
ажырататын жалғыз нәрсе болып табылады: көпшiлiк үшiн отбасылық өмiрдiң негiзгi
157
құндылықтары ретiнде салт-дәстүрлердi қадiрлеу және ата-аналар отбасымен байланыс
болып табылады.
Сексуалды кiшiгiрiм топтардың өкiлдерiнiң арасында керiсiнше, олардың некелерiн
заңдастыруды талап ету және оларға балаларды асырап алуға рұқсат етудi талап ету басым
[3].
Жас ерлі- зайыптылардың арасындағы қарым-қатынастардың қиындығы бiздiң
ойымызша, ең алдымен, қазiргi отбасындағы күйеу мен әйелдiң мiнез-құлық өкілдерi күнненкүнге қаталдығының азаюымен шартталған. Қазiр әйелдердi өндiрiстiк iс-әрекетке көптеп
тартылуы, олардың бiлiмiнiң өсуi, күйеу мен әйелдiң тең құқылығы жөнiнде идеялардың кең
таралуы нәтижесiнде әйел мен күйеу жиi бiрдей әлеуметтiк статус және еңбекақыға ие,
отбасылық шешiмдердi қабылдауға тең қатысады [4].
Қазiргi кезде, сондай-ақ жастардың отбасылық өмiрге дайындығы жөнiндегi сұрақ
өткiр. Ең алдымен бұл мәселенi ата-ана отбасы табысты түрде шешкен болатын. Дегенмен,
қазiргi уақытта қарым-қатынастардың үлгiсiн балалар жиi белгiлi бiр жөндеусіз қолданады.
Сондай-ақ, көптеген жас адамдар бұл тұрғыдан алғандағы өмiрдiң сынақты кезеңiн үйден
тыс – студенттiк немесе жұмыс жатақханаларында бола отырып, ұстанымдар қалыптасатын
негiздер ретiнде мүлдем басқа нормаларды игередi [5. б.43].
Психологтармен қатар, әлеуметтанушылар өмiрдi 4 негiзгi кезеңге бөледi: а) бiрiншi
баланың тууына дейiн, отбасы, күйеу, әйелден, мектепке дейiнгi;
ә) төменгi мектеп жасындағы балалардан тұрады;
б) үлкен балалар әлi орта мектепте оқыған кез:
в) балалар бөлiнiп өз бетiмен өмiр сүрген кезең.
Әрбiр кезең алдындағының табиғи жалғасуы болып табылады, бiрақ әрбiреуi тек
соған ғана тән белгiлермен сипатталады. Әрбiреуiнде, ерлi-зайыптылар арасындағы қарымқатынастар, яғни отбасы тұратын жағдайлар сияқты, жұбайлар бiр-бiрiне сезетiн сезiмдерi
сияқты өзгередi және олардың өздерi де әртүрлi өмiрлiк жағдайлардың әсерiмен өзгередi,
басқа адамдарға айналады [4].
Жастарды отау құруға даярлайтын ата-ана, басқа да жанашыр жақындар, мұғалімдер,
дәрігерлер әрдайым есте сақтауға тиісті тағы бір ақиқат бар.
Адамның физиологиялық қызметі жан-жақты жетіліп, гүл қауызындай толысып тұрар
шағы оншалық ұзақ емес «жағдайды түзеп алайық, қызметте көрініп, ел қатарлы болайық,
бала қашпас» деп жүріп нағыз жас шағын өткізіп алып, содан опық жеп жүрген жас ерлізайыптылардың талайын көріп жүрміз.
Бірін-бірі сүйген жастар сүйгенінің болашақтарын ойлап, олар алдымен болашақ
мамандығының қамын жейді. Мамандықтың жақсы-жаманы жоқ, өз еркімен таңдаған
мамандығына ықыласпен берілсе, адал еңбек етсе, қай мамандық болмасын, адамды абыройатаққа жеткізеді, құрметке бөлейді.
Әрине жұбай таңдағандардың бәрі – қыздың сұлулығына, жігіттің көркіне, мінезіне
қарайды. Дұрыс десек те, бірақ жар болу үшін мұны да аз дер едік. Алдымен қыз бен жігіттің
қоғамдық жұмыстарға икемділігін байқаған жөн. Жас жұбайлар өз тапқан кірістерін бөлек
ұстамай, бірге ұстаған жөн. Солай басы құралған азды-көпті дәулетті әйелі орнымен
пайдалана білсе болғаны [6 ].
Бізде соңғы кезде жұбайлардың жас айырмашылығы көп әңгіме болмай жүр. Ал
жалпы алғанда, ер адам әйелімен құрдас немесе екі-үш жас айырмашылық болғаны дұрыс
сияқты. Халықтар достығын насихаттауда саяси-мәдени жұмыстар күшейген сайын
некелесуде тілдің, ұлттың айырмашылығы да көп әсер етпейтін анық.
Әдебиет
1. Александров И.Ф. Семья как первичная и как субьект права. Актуальные
проблемы поведения. 2003-№3
2. Андреева Г.М. Социальная психология: Учебник для высш. шк. - М.: Аспектпресс, 1998.
158
3. Дымнова Т.И. Зависимость характеристик супружеской семьи от родительской.
Вопр. психол-1998-№2
4. Мы и наша семья. Книга для молодых супругов. Сост. В.И.Зацепин. - М.,1993.
5. Силяева Е. Г. Психология семейных отношений с основами семейного
консультирования. - М.: Издательский центр «Академия», 2002.
6. Черников А.В.: Системная семейная терапия - М.,2001
159
Секция 6
ЖАҺАНДАНУ АЯСЫНДАҒЫ ӘЛЕУМЕПТТІК ЖҰМЫСТЫН
ТЕОРИЯСЫ МЕН ПРАКТИКАСЫ
ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА СОЦИАЛЬНОЙ РАБОТЫ В КОНТЕКСТЕ
ГЛОБАЛИЗАЦИИ
THEORY AND PRACTICE OF SOCIAL WORK IN THE
GLOBALIZING CONDITION
GLOBALISATION, COSMOPOLITISM, DEMOCRACY AND HUMAN RIGHTS:
WHAT KIND OF RELATIONSHIP ?
prof. Francesco Villa
Department of Sociology Catholic University, Milan (Italy)
The societies we live in nowadays are involved in remarkable processes of change, the
outcome of which is still largely uncertain. The sheer speed of current structural changes and their
impact on lifestyles, knowledge and culture, as well as on the social and political set-up is such that
new types of society are likely to emerge. Their configuration and aspirations may be value-laden or
discard values altogether but their main theoretical premises, communication systems and social
and political components are difficult to imagine at present.
To identify some elements of these processes of change we must focus on the more general
underlying phenomena, such as globalisation, with its economic, technological, socio-cultural
implications, and its links with communication and politics. In this context, before to deepen the
existing connections with the basic questions of democracy and human rights, I would like to
compare the phenomenon of globalisation with a further constant feature of the world we live in,
that is the cosmopolitism. In fact, these two phenomena are quite different in many respects, first
and foremost for their evolution and duration. Cosmopolitism is a phenomenon that goes way back
to Antiquity4, whereas globalisation is relatively recent, although some scholars trace its origins
back to the European expansion begun in the 15th and 16th centuries.
1. Globalisation: main dimensions
The term globalisation is used to refer to very different meanings and entities, to such an
extent that it runs the risk of becoming a generic, though evocative expression used to refer to any
processes that still require a clearer definition. Scholarly contributions have been made by
sociologists, economists, political scientists and experts in international relations, who have
variously attempted to decipher this phenomenon in its complex articulations. Instead of discussing
their definitions, I prefer to focus on four dimensions which clearly emerge from all the analyses
conducted to date: the economic, political, cultural and communicative dimensions.
1.1.1.1.
The economic dimension
From an economic point of view, globalisation consists in a growing interdependence
between national markets, implemented by various means: a growth in the volume and variety of
Ulrich Beck wonders how many ‘millennia’ come into the noun ‘cosmopolitism’ and points out that this term conveys
the most wonderful and at the same time the most fearsome stories (Beck 2003: 7).
4
160
goods and services exchanged internationally, an increase in international capital flows and a rapid
and extensive spread of technology. Such interdependence emerges through three processes:
a) the expansion of the goods and services markets enhances competition at a global level, forces
enterprises to devise new international strategies and to specialise in specific market sectors (the
well-known market niches) also determining numerous companies reshuffles and huge cuts to the
workforce;
b) the increase in number and size of multinational and transnational companies, with a continuous
growth of mergers in all sectors of economic activities causes the growing relocation of production
into the countries that offer the best advantages from the point of view of taxation and labours costs;
c) the creation of international financial circuits operating outside the jurisdiction of State control
authorities determines the emergence of centres of autonomous power, where unpredictability and
speculation are the norm producing severe side-effects on national economies, above all the weakest
ones.
Such processes cause profound modifications in the economic life of entire nations and
jeopardise political systems, which apparently are no longer able to enforce their management and
control powers or to govern the expansion of illegal markets controlled by international criminals
on a more and more global scale. Following agricultural economy, prevailing for millennia, and
industrial economy, a defining aspect of the nineteenth and twentieth centuries in the West, we now
seem to have entered the era of global financial economy (Ramonet-Chao-Wozniak 2004).
In this new context, globalisation processes undermine national markets, which founded the
power of national States; their demise modifies national capitalism and reduces the role of public
powers. States no longer have the necessary means to oppose globalised markets and their rulers are
forced to adapt to the general directives of economic policy-making defined by world institutions
such as the IMF, the World Bank and the World Trade Organisation. Since national central banks
have become independent from governments, to contrast possible hostile movements of capitals
States only control minimal reserves, trifling indeed if one considers the impact made by
international markets.
States, then, have no ways of curbing the movements of large flows of capital or of
counteracting market moves contrary to their own interests and those of their citizens. As a result,
many ‘global enterprises’ forfeit their national barycentre and thus become a mere network made of
different complementary elements, scattered across the planet only linked according to a purely
economic rationale and pursuing two fundamental objectives: the highest possible production and
income levels5.
According to Alain Touraine, the economic dimension plays an essential role and yet has to be
demystified. The true essence of globalisation, would in fact be ideological, since it involves a set
of trends, all relevant but scarcely homogeneous, which would in fact disguise a worldwide
capitalist offensive. Even claiming that a world society, essentially liberal, governed by markets and
unaffected by national political interventions, would be making an ideological statement to be
demystified as such - which would greatly enhance political chances both at a national and at an
international level (Touraine 2000).
1.2. The political dimension
On the subject Ramonet-Chao-Wozniak (2004: 337-338) wrote: “On the basis of these criteria, a French company may
ask for financing in Switzerland, set up its research centres in Germany, buy cars South Korea, open factories in China,
devise a marketing and advertising campaign in Italy, sell in the United States and have shares in companies in Poland,
Morocco and Mexico. The employees from the country of origin of the company are integrated within an international
labour system to their own disadvantage: since levelling takes place from below, weak salaries and minimal social
protection prevail. Warnings from the International Labour Office produce no effects. A global enterprise looks for
highest profits through delocalising and an unceasing increase in productivity; such obsession leads it to produce where
labour costs are the lowest and to sell where the standard of living is the highest.”
5
161
The prevalence of financial economy over real economy and above all politics may well
determine a crisis of national States, which have been the institutional basis for development over
the last few centuries. Political communities can no longer be regarded as self-restricted political
spaces, as they form complex structures involving overlapping powers, relations and networks in a
hierarchical and uneven distribution pattern. Even the most powerful States do not escape the
effects of changed conditions and the new structuring procedures of international relations.
In such a context, it is no longer possible to maintain that the seat of political power are simply
national governments: power is shared and negotiated by a number of authorities and agencies at a
national and international level. Some of the phenomena determining the population’s life
conditions – ranging from availability of consumer goods to the warming of the atmosphere – are
too vast in scale for national States to be able to solve them individually. In a world in which the
most powerful States make decisions that do not only concern their own citizens but also those of
other countries, in which transnational actors and authorities cross the boundaries of national
communities, the question of responsibility is no easy one to solve.
In any case, the political space needed to develop an efficient and responsible governmental
action no longer coincides exclusively with the nation-State. Hence the need to make existing
international bodies – including the United Nations, the World Bank, the IMF and the WTO – more
democratic to be able to manage the global dimension of the economy properly. To this effect we
may also interpret the creation of new political bodies endowed with supranational powers, such as
the European Union, especially in order to respond to the demand for monetary stability and for
suitable markets for the regional dimensions of global economy. On the other hand, we see an
attempt to define new political actors on a very local basis, as a response to the overwhelming
globalism and as an attempt to recuperate and to reinforce local identities while guarding them from
the threat posed by economic as well as cultural colonisation.
The basic problem is still to preserve the link between political systems and democracy, to
prevent democratic institutions from experiencing a dangerous legitimisation crisis, as global
economic processes cause a reduction in the power of the State and of citizenship’s rights,
particularly those social rights that are the greatest achievement of Western Democracies and of the
Social State built in European Countries.
Within globalisation dynamics, political action will produce positive effects only if the
democracy of choices and options is accepted in all fields (Sen 2000) hence also in the procedures
through which democracy itself may in the future turn into a global democracy (Holden, ed. 2000).
In the universal context, on the way to an ever stronger interdependence of peoples and nations, it
remains unclear whether democracy as theorised by Kelsen still remains the single reference point,
since Western individualism, with its utilitarian ethics and liberism in the economic sector hasn’t
always managed to respond convincingly to the huge social questions emerging on the world scene.
1.3. The cultural dimension
The spread of the media and of new information technologies has given the cultural sphere a
primary role within globalisation processes. The meeting of cultures, traditions, different national
histories is made easier not only by new technologies, but also by the increasing mobility of people
through ever increasing tourist and migration flow. This poses the problem of building a new
global culture, which may be interpreted in two opposite ways: as the acceptance and promotion of
mutual differences, or as an encouragement to become more homogeneous and similar.
In Smith’s view (1993) indicators of further homogeneity have certainly increased (above all
youth consumer goods, the use of English as lingua franca, an internationalisation of scientific
communities; ecumenical movements in the religious context), but a great many differences and
sources of conflict are still to be overcome and this involves social and political changes that are not
easily achieved. On the other hand, the resilience of national and ethnic cultures largely depends on
the demand for personal and collective identity that global culture is unable to meet.
Huntington (1993) prefers to refer to ‘global cultures’ – i.e. globalisation trends in different
cultures – and envisages civilisation clashes between different historical and cultural traditions
162
which he regards as hardly compatible, precisely because they derive from complex identity mixes
and closed interests. Some scholars, on the other hand, would not accept such apocalyptic scenarios.
For instance, Amartya Sen (2000) maintains that the rationality and freedom of social actors may
critically come to bear on particular identities which hence should not be regarded as permanently
predetermined by nations, ethnic groups or religions. In any case, theoretically speaking, one may
envisage different strands of intercultural relations:
- firstly, assimilation, if the predominant culture prevails on the other particular cultures, absorbing
them within itself without respecting their specific traits and differences and adopting intolerant
positions against them while forcing them to assimilate to the prevailing models, with the
corresponding risk of cultural assimilation;
- secondly, homogeneization, providing for a new global culture, encompassing all others, giving
rise to a single complex cultural reality, different from previous ones; in this case also we run the
risk of cultural assimilation and of losing the wealth of cultural diversity;
- thirdly, pluralistic integration, when each culture preserves its own identity in a context of
dialogue, of tolerant interaction, of mutual exchanges and shared common norms; in this case the
problem is the identification and implementation of such shared common norms, without which no
integration is ever possible;
- fourthly, self-referential separation, whereby a belief in the superiority of one’s own values and a
wish to safeguard one’s own identity determine the refusal of intercultural dialogue and of
interethnic communal life, resulting in intolerance, xenophobia and racism.
Bearing in mind these possible theoretical interpretations, the multiplicity of cultures and
ethnic group meeting and interacting within globalisation processes leads one to believe that
suitable governmental strategies should be designed to achieve balanced pluralistic integration and
provide for multiculturalism and multiethnicity. This should be done within the framework of
universal human rights protection advocating the freedom of individuals vis-à-vis their communities
and paving the way for a happy dialogue between different cultures (Cesareo 2000).
1.4. The communicative dimension
Problems concerning the economy, politics and culture also concern the
communicative dimension of globalisation. The new media, thanks to the development of
multimedia technologies, have made the planet ever more interdependent, making it possible to
know instantly what is happening in the most diverse places and, among other things, the rise of
cultural and political movements spread across the globe. New communication technologies above
all and IT networks in particular have made it possible to create a single financial world market,
allowing for large scale speculations through trading on line. There is a risk then that the existing
social differences may be heightened by an uneven access to communicative opportunities. This in
turn would be due to a partial spread of resources, as well as to the high costs and complexity of the
new technologies themselves.
Besides, in the IT networks there are vast blank areas, especially in the developing
countries, so that events concerning them are not allocated suitable communication slots in the
present media system, controlled by monopolies and oligopolies, public and private capital,
economic and political interests. Considering that 80% of news comes from the so-called developed
countries, inhabited by 20% of the whole of the world population, it is possible to know what is
“breaking news” for the media and to realise how far away, in spite of appearances, the ‘global
village’ predicted by McLuhan still is.
The news flow is often detached from the context and comes to a saturation point over
which any new information is irrelevant, for the volume of media materials reaching customers is
far greater than what may be absorbed, hence it generates confusion and disorientation. It is difficult
to identify relevant information and to check the truthfulness of news. Thus particular interests can
easily be smuggled in as truths.
Besides these risks a dispute arises between those who defend the educational and
social role of the media and those who, on the other hand, regard them as entertainment and show
163
business: it is the contrast between the public service model and that of private entrepreneurial
undertaking. The advocates of the social function of the media highlight that information is an
essential tool to enhance the political participation of citizens, on which grounds access to
information and communication must be regarded as an essential public convenience.
The main problem then seems to be setting up a communication system that may be
both pluralistic and capable of indicating relevant facts and processes, with an adequate ability to
contextualise information and to interpret it critically. A globalised society is then faced with
delicate and complex problems: namely extending information both on the giving and the receiving
side to all peoples and in each of them to the highest possible number of people, while protecting it,
at the same time, from particular interests and from technically effective potential manipulation as
well as looking for a truly manageable volume when faced with superabundant information.
2. About cosmopolitism: a few introductory hints
The word ‘cosmopolitism’, in its etymological meaning, refers to the world (cosmos) as a
single city (polis). As a result, all world inhabitants should have granted the same citizenship rights
wherever they should live. The German term Weltburger is a very efficient indicator of this notion
of world citizenship, but it remains ideal, an ideal type, as it were, of which we have no concrete
representations, apart from those who “feel” world’s citizens for a particular personal sensitivity of
their own or on account of universal moral, philosophical and religious convictions.
In actual fact, history presents us with manifestations of cosmopolitism of a particular, not a
universal kind, i.e. with “worlds” which formed a single “city” for political, cultural, religious and
economic reasons. We can thus distinguish a ‘coercive’ cosmopolitism based on a political
dimension, an ‘elective’ cosmopolitism with two subtypes, one based on culture and one on religion
and finally a ‘utilitarian’ cosmopolitism based on economic grounds, in addition to the universal
and altruistic cosmopolitism we mentioned earlier on.
I. Coercive cosmopolitism. To give you some examples, the Roman Empire – especially in the
period of its greatest expansion – was a cosmopolitan world, in which a multiplicity of nations,
peoples, cultures and religions lived side by side and integrated more or less by coercion or force 6.
The unifying elements were the force of Roman legions, the Emperor’s own authority, Roman law
and Latin as a lingua franca. Actually, all Empires have almost invariably been cosmopolitan
worlds unified by force. In the European Middle Ages an original form of political cosmopolitism
was lived out in the Holy Roman Empire, defined by some historians as a res publica christiana
(Falco 1958). In this context we find some common references to the universal authorities of the
Pope and the Emperor, to the use of Latin again, in addition to Christianity as the real unifying
factor of Medieval Europe. We could draw a long list of coercive cosmopolitan Empires: Charles
V’s Absburg Empire, Napoleon’s Empire, the British and Soviet Empires, with different degrees of
coercive unification and of tolerance of diversity. To this day the British Commonwealth is a
cosmopolitan world, the heir of the Empire, in which coerciveness has been replaced by elements of
mutual economic convenience.
II. Elective cosmopolitism, based on cultural grounds. In addition to the type of cosmopolitism
dominated by political power as unifying force, in history we can trace cosmopolitan experiences
based on elective cultural grounds: think of ancient Stoicism, Humanism and the Renaissance, the
Enlightment, the cultural movement behind the French Revolution, Romanticism and Socialism in
its various forms, modern scientific culture, with its contemporary developments and its offshoots
in different international scientific communities, are all cultural worlds encompassing different
peoples and several nations through a process of spontaneous spreading. Moreover, we should not
forget the type of cultural cosmopolitism represented by international youth movements, with their
own forms of subculture and counterculture, ranging from Hippies to Punks.
III. Elective cosmopolitism, based on religious grounds. This kind of cosmopolitism may be found
within the great religions throughout the world. Among these Catholicism is undoubtedly a very
significant experience: a single faith, freely shared by several peoples, nations and cultures gathers
6
The highest degree of integration could be achieved by acquiring Roman citizenship, thus becoming cives romanus,
with the accompanying duties and privileges.
164
up into a single ‘world’, or rather a single religious universal community, various elements of
cultural and ethnic diversity. The author of the Letter to Diognetus described the earliest Christian
communities as follows: “They live in their own homeland, but are like foreigners, they take part in
everything as citizens and they bear everything as aliens, every foreign land is their homeland and
every homeland for them is a foreign land”7. I shouldn’t think one can find a better definition of
elective cosmopolitism rooted in a religious experience. Furthermore, over the last decades new
forms of cosmopolitism have been developing also in the relationships between different religions,
with interesting proposals of dialogue and collaboration across denominations and religions. The
world religions meetings in Assisi in 1986, 2003 and 2011 are a significant example of such interreligious cosmopolitism, as a means to promote world peace efforts.8
IV. Finally, we have to mention utilitarian cosmopolitism on economic grounds, which has
accompanied the gradual development of trade throughout the world. Multinational (or
transnational companies or corporations, whichever you prefer) are its most recent expressions. It is
a very peculiar kind of cosmopolitism, for it differs for its extreme specificity from the political,
cultural and religious ones. These more general forms of cosmopolitism impinging on a number of
aspects of human life and activities tend to be all-encompassing. Cosmopolitism rooted in economic
needs only concerns consumption and profit expectations on which market transactions are based. It
is therefore a very instrumental kind of cosmopolitism, as instrumental as the rationale guiding
economic activities, as famously argued by Weber. It is a form of cosmopolitism that is intertwined
with the economic dimension of globalisation and with the interests of market economy. The chief
executives of large multinationals experience such cosmopolitism so much as to feel global citizens,
without at the same time ceasing to defend the economic interests of their own companies and even
some times taking xenophobic positions in their own homeland9, or – alternatively – xenophilous
positions, with dangerous effects on their countries of origin, like in the case of Sergio Marchionne,
chief executive of the Fiat-Chrysler Group.
Whereas at the roots of cosmopolitism we can find political, cultural, religious and economic
factors, it is worth remembering that its opposite is nationalism10. Historically nationalism is selfreferential and xenophobic, banning foreigners and aiming at expanding one’s own dominions and
territories. Whereas a cosmopolitan person feels a world’s citizen and is at home in any nation, a
nationalist feels strictly bound to the fate of a single particular nation, which he would like to rule
above all others.
In many respects, the opposition between cosmopolitism and nationalism recalls that between
universalism and particularism. A cosmopolitan person is open to difference and to the universal
dimensions of human communal life, whereas a nationalist is closed within his or her particular
framework, which becomes an absolute value and a yardstick for anything. Before trying to explore
potential links between cosmopolitism, globalisation, democracy and human rights, I suggest
dwelling briefly on some paramount features of current connections between cosmopolitism and
globalisation.
3. Cosmopolitism and globalisation: what links may be possible?
Given the vast and multi-faceted notions of cosmopolitism and globalisation and the big
number of interpretations proposed, their mutual implications are also numerous. In this section I
shall only list those I regard as most interesting.
3.1.1.1. Ulrich Beck’s proposed interpretation
7
Letter to Diognetus, ch. 5.
It should not be forgotten that the 2003 meeting was explicitly summoned by Pope John Paul II to reconfirm how the
main world religions upheld peace against the Iraq war.
9
This is the case of the Danish enterpreneur referred to by Beck in his work (Beck 2003: 11-13).
10
On the classic opposition between cosmopolitism and nationalism see Marcello Veneziani (1999). Beck prefers to
emphasise the antithesis between cosmopolitism and patriotism (Beck 2003).
8
165
Beck proposes a profound analysis of the links between cosmopolitism and globalisation in a
number of his works (2000, 2003, 2004). The starting point of his remarks is the distinction
between globalism and globalisation. For Beck (1999), globalism amounts to a particular
interpretation of globalisation, focusing on the absolute predominance of the market over anything
else, in line with the most rigid strands of global new liberism. Beck lists as many as ten mistakes of
globalism (1999: 141-153) and develops a harsh critique of global new liberist ideology, of its
monodimensional economic approach, of its narrow-mindedness, of its apolitical authoritarianism,
of its arrogance and its old-fashioned nature. Between globalism and cosmopolitism there can be no
significant relations, since the former is monodimensional and linear in character whereas the latter
is multidimensional and composite.
On the other hand, there is a number of links between globalisation and cosmopolitism that
Beck investigates in an attempt to qualify a cosmopolitan view of globalisation. According to Beck
there are ultimately two ways of conceptualising globalisation in the social sciences. The first is
represented by those, such as David Held (2002), who stress the category of interconnection, which
highlights growing interdependence, networks and global flows, while still positing national units
and using methodological nationalism as an analytical criterion. Socalled ‘cosmopolitanisation’ is
the starting point in the second conceptual framework, setting globalisation within the sociological
analyses current in the societies of national States. The latter clarifies the modalities through which
different social structures and institutions have become intrinsically transnational (Beck 2003: 139).
In other words, Beck proposes to adopt a ‘cosmopolitan outlook’ and a methodological
cosmopolitism, as distinct from traditional forms of cosmopolitism, as an alternative to the ‘national
outlook’ and to methodological nationalism in the interpretation of current globalisation processes.
The ‘cosmopolitan outlook’ may be distinguished from traditional cosmopolitism because it
replaces the opposition between cosmopolitism and nationalism with a logic of coexistence of
moderate forms of national belonging with a realistic cosmopolitism: the either/or (aut-aut)
alternative logic is to be replaced by that of both/and (et-et), a distinction made to include otherness
into a single “cosmopolitan outlook”.
Beck’s historical and sociological analyses are very wide-ranging, complex and subtle. Without
dwelling on an exhausting review of his ideas which would require a long in-depth analysis, I think
that his distinction between new liberist globalism and cosmopolitan globalisation is clear,
understandable and acceptable: the connection between globalisation and cosmopolitism is only
possible by overcoming the mistakes of economic globalism (of a new liberist kind) and by
replacing methodological nationalism with a ‘cosmopolitan outlook’. The latter is the guiding motif
of innovative forms of transnational political action, aimed at building new cosmopolitan
institutions in which national differences may coexist and be expressed freely and peacefully.
According to Beck, we are dealing with a concrete utopia that is worth believing in. He suggests to
experiment with it by opening political spaces at a national and transnational level, to build up a
viable cosmopolitan democracy, avoiding empty words and abstract ideals.
3.1.1.2.Ecological sustainability
Ecological sustainability is another area in which cosmopolitism and globalisation can be
compared. In this case also problems arise from the economic dimension of globalisation for the
well-known difficulties related to the use of the planet’s natural resources and to the pollution
produced by extensive industrial production. Some experts believe that if the whole of the world
population were to reach the average consumption levels of western countries, two more planets
like the Earth would not suffice to gather all the litter produced.
In other words, there are problems of environmental compatibility for the development model
that globalisation looks to extend to the whole world and based on the unlimited growth principle.
The planet’s resources remain limited. In this respect, Daly and Cobb’s remark concerning
‘misplaced concreteness’ (Daly-Cobb 1996) are quite interesting. What development model is
compatible with the planet’s resources for its population to survive? This is a global question to
which neither globalism nor globalisation have yet been able to give a satisfactory answer. Is it
166
possible to find an answer up the cosmopolitan road ? Universal cosmopolitism, based on
recognition of the other party’s otherness, also recognises the otherness of the natural environment
and respects and protects it as a common good for the whole of humankind. Such common good is
to be shared to meet the requirements of justice and solidarity. This instils an attitude of profound
respect for the environment which often clashes with environmental exploitation and manipulation
by those pursuing a utilitarian and particularistic approach.
As far as the ecological question is concerned, then, an initial theoretical opposition may
eventually yield a virtuous link between globalisation and cosmopolitism, precisely because a
cosmopolitan person regards the whole world as his or her own home. Such a person is therefore
better placed to highlight this issue as against other problems and threats that may jeopardise the
common home of all humankind. Moreover, a cosmopolitan person may truly be concerned for the
good of others and wonder what type of development a people may need, regardless of models
proposed by western globalisation. The good of a people is not determined a priori by the yardsticks
of economic utilitarianism, but it is to be pursued each time taking into due account any specific
historical, cultural, ethnic and environmental differences. It is vital then to face the problems of
development in a cosmopolitan way, to devise a cosmopolitan development model, without any
ideological imposition of readily made criteria and models, based on approaches that are distant and
alien to the local mentality and culture.
3.1.1.3.Cultural sustainability
Cosmopolitism acknowledges and upholds cultural differences and the multiplicity of
existing cultures; globalisation, on the other hand, is often blamed for wishing to impose upon the
whole planet a single way of thinking and a single global culture. In other words, cosmopolitism as
such cannot give up being multicultural and multiethnic, whereas globalisation, above all in its
globalist version, inevitably tends towards monoculturalism. This monocultural character of
globalisation is interpreted in various ways: Serge Latouche (1992) refers to the ‘westernisation’ of
the world, whereas others argue for an americanisation or McDonaldisation of society (Ritzer
1996). An americanisation of the world, in particular, would be effected by the worldwide
imposition of a triple hegemony: military, economic and ideological (Beck 2003: 133).
American economic hegemony would involve spreading a new liberist view of market
economy, which would benefit multinationals of american origin tending to accumulate capitals in
rich countries, whereas ideological hegemony would point to a universal spread of american
democracy and its values, as well as the civil rights it is based on. Leaving aside for the time being
the problems connected with military hegemony, which, at any rate, is self-evident throughout the
world, it may be observed that globalisation in this meaning poses serious problems of cultural
sustainability, since the imposition of a single culture and of a single conception of market economy
clashes with the existing cultural and ethnic differences. From this point of view, on 9/11 the World
Trade Center in New York was chosen by blind terrorists as an emblem.
American globalism (the triumph of global America) results in a chain of paradoxes, bearing
in mind that the US has been a cosmopolitan State since the beginning, aided by different ethnic
groups coming from various parts of the world. Moreover, the great majority of American citizensas individuals - are not prone to xenophobia and to nationalistic arrogance. How can the United
States become heirs of a monocultural nationalism which would make them feel the leading nation
on earth? We are faced with one of the paradoxes resulting from a nationalistic view of
globalisation and spreading the idea of globalisation as a form of americanisation of the planet as a
whole (Beck 2003: 134).
The spread of the English language, as a tool of global communication, may also be set within
the framework of a monocultural view of globalisation, above all if this implies demising or failing
to recognise values present in different linguistic traditions. Language is not only a means of
communication, but also an expression of the values, mindframe and culture of a given civilisation:
undermining the value of local languages may bring about a refusal of the English language, as
evidenced some time ago in a letter to one of the main Italian newspapers, ‘Il Corriere della Sera’.
167
A reader complained about the invasiveness of English in Italian national culture: “English is a
barbaric language, an awful predators language, essentially conveying the values of capitalism”. I
do not agree with such a definition of English as a mere expression of the values of capitalism, but
it is up to the English-speaking countries to prove it clearly and unmistakably wrong to the whole
world.
3.1.1.4.Political sustainability: what kind of democracy ?
One of the most serious problems concerning globalisation processes is their degree of democracy.
Who is the ruling and guiding hand of these processes, since they are transnational phenomena
escaping the control of individual States? Are existing international institutions (WTO, IMF, World
Bank.) adequate and are they expression of a real democratic will or are they not controlled by the
stronger States and by high oligarchic concentrations of economic and political power? Will the rise
and growth of localist and nationalist movements possibly have an impact on globalisation
dynamics?
Each of the questions raised may call for a separate study along the lines of previous
investigations by social scientists coming to more or less optimistic conclusions. Some refer nonoptimistically to situations of post-democracy (Crough 2003), while others, even more
pessimistically, claim that politics has come to an end (Latouche 1998); some, on the other, wish
that the emergence of transnational, cosmopolitan movements may be able to contrast the negative
effects of globalism, and put forward a redefinition of power in the global era (Beck 2003: 231-245,
2010).
In this respect, I would join the optimists camp and follow Beck’s argument, namely that if
globalism represents a threat for democracy, cosmopolitism may, on the other hand, be regarded as
the new leading concept to describe the ways in which globalisation can be compatible with
politics. For cosmopolitism entails inclusive (both-and, et-et) not exclusive distinctions (aut-aut), as
nationalism does. Cosmopolitism is thus available to develop new forms of belonging and
affiliation, without giving up its own origins. Only within the cosmopolitan democracy framework
it is possible to make inequalities and differences meet, it is possible to be at once the same and be
different and ultimately free to abstain from a binding choice between two destructive options,
namely living together as individuals giving up their own differences, or living separate lives within
homogeneous national States communicating only through markets and violence. Only a
cosmopolitan State accepting nationalities can override such alternatives.
For nationalists this is nothing but unrealistic Utopia. On the other hand, it is worth remarking
that some basic aspects of this utopia have already been implemented in all those countries in which
democracy and human rights have been prevailing on autocratic and nationalist systems. In Beck’s
opinion, the notion of a cosmopolitan and transnational State may be defined by contrasting it with
three positions: a dangerous national self-sufficiency, the new liberist idea of the minimal and
deregulated State intervention in the economy, the imperialist model of a global State. He also
argues that a cosmopolitan Europe made of differences may embody such an ideal transnational
State (Beck 2003: 242).
If we accept these arguments, the democratic sustainability of globalisation processes is
directly proportional to their flexibility and ability to adapt to the cosmopolitan prospect of their
implementation. Here is a new interlacement between globalism and cosmopolitism. All those who
believe in the values of democracy and who are committed to their real, not merely formal,
implementation everywhere on earth should really focus on these values themselves.
3.1.1.5.The question of human rights
The historical and geographical perspectives of democracy cannot be isolated from the question of
human rights, since democratic regimes have been providing a context for the widest affirmation of
civil, political and social rights. What is the link between globalisation and cosmopolitism in the
area of human rights? If no democracy exists without respect for human rights, then democratic
globalisation is not possible in all those countries where human rights are not respected.
168
We witness many cases in which economic globalisation advances alongside appalling human
rights violations. China is the single most important example of a country where an authoritarian,
repressive regime denies his own citizens the most basic civil, political and social rights.
Paradoxically this situation presents extremely favourable conditions for the companies, whose
workers can neither make complaints or strike to defend their rights without very severe sanctions.
This set of authoritarian, repressive conditions guarantees a discipline and a commitment of workers
that is inconceivable in democratic countries and is ‘extremely moving’ for those western
entrepreneurs who invest in such countries.
Within a new liberist approach it is hardly relevant that China has the world record of capital
executions, jails dissidents, workers suicides, controls and censors the media. It is hardly relevant
that in Beijing the student uprise in Tienanmen Square was repressed with the proclamation of
martial law, with the intervention of the army and the use of tanks, besides the killing of 5000
dissidents. Globalism shows its cynical face here, in using different measures according to the
different economic weight of the States involved: namely if an authoritarian State violates the most
basic human rights, but it has the size, power and economic standing of China, then anything
becomes acceptable…..What really matters, after all, are the market size, an opportunity to increase
economic exchanges and to heap new riches and large capitals.
However cosmopolitism has to deal with the question of human rights, since its intrinsic
multiculturalism and its intrinsic multiethnic perspective can lead it to accept situations in which
such rights are violated. Here the debate becomes extremely steamy, since some even questions the
very existence of universal human rights. Multiculturalism can indeed leave room for relativistic
positions and attitudes based on the assumption that all cultures have the same value and making it
impossible to define precise criteria to evaluate the contents and rules operating in each individual
cultural context.
If multiculturalism coincides with cultural relativism, then you can accept all moral choices,
all cultural expressions and models, even those contradicting universal human rights. This would
then result in a relativistic cosmopolitism, quite different from the universalistic one referring to
universal human rights, as they have been defined at a global level in the Universal Declaration of
Human Rights, approved by the United Nations Organisation on the 10th of December 1948.
There is no doubt a great deal of work remains to be done on these subjects, both within
individual national cultures and at the level of intercultural and transnational interchange and
dialogue. At any rate, I believe that the subject of human rights may turn out to be a very significant
theoretical link between the various interpretations of globalisation and those of cosmopolitism,
inasmuch as it is an indispensable question in both cases. Cosmopolitism, on the one hand, has to
remain universal, globalisation, on the other hand, must deal with the problem of what is universal
and of what is particular in the processes in which it comes into play, by setting criteria for ethical
behaviour which should prevail on utilitarian globalistic criteria.
Is a cosmopolitan globalisation of human rights ever conceivable? What are the indispensable
universal values and the particular elements to be found in different cultures? How is it possible to
establish cultural and political fora suited to provide guidelines concerning the respect and
implementation of human rights, so as to promote their dissemination in all the countries affected
by globalisation processes ? Here too we are faced with a number of questions with no easy
answers. A great deal of work will be needed to find new forms of convergence between
globalisation and cosmopolitism, within a broad cultural perspective accounting for semantic
universals and the corresponding differentials to be found in each culture.
3.7. Comparing Europe and America: what kinds of cosmopolitism and of globalisation ?
According to Jeremy Rifkin (2004), two hundred years ago the founding fathers of the United
States of America presented humankind with a dream which changed the world, but that now seems
to be declining as a new generation of Europeans is creating a radically different dream, more
suitable to face the challenges of a global society. This European dream would be rooted in a long
process of critical reflection on some key notions of modernity, still regarded as indisputable in
169
America: namely individualism, free market, the national State and the scientific exploitation of
nature.
In other words, the European dream would attach greater value to community relations than
to individual autonomy, to cultural differences than to assimilation, to the quality of life rather than
to the accumulation of wealth, to sustainable development rather than to unlimited economic
growth, to universal human rights than to property rights, to global co-operation than to the
unilateral wielding of power, to the construction of peace than to investments on the military and on
war training.
A Europe built on cultural differences looks then more cosmopolitan than America, the latter
in turn preferring to assimilate differences. In actual fact, the assimilation of newcomers by the
original Anglo-Puritan stock has been a constant preoccupation throughout American history. Even
facing the massive invasion of new ethnic and cultural groups, the American tradition harkening
back to those Puritan origins has always been able to react effectively. The new demographic and
linguistic phenomena, such as the most substantial group nowadays, the Spanish-speaking Latin
American one, when clashing with the American mindframe and culture, have most often preserved
only the most superficial aspects of their identity. They have lost their own original traits and
acquired the values and ideals of their new homeland, regarded by some as a transposition into the
social, political and economic arena of the ideals and values of the Puritan religious tradition 11.
The more cosmopolitan character of Europe, giving priority to cultural differences rather than
to an assimilation approach, would also be apparent in the motto chosen by the European Union:
“unity in diversity”. This motto shows that unity is possible while respecting existing differences,
whereas the similar motto of the United States of America (e pluribus unum) mostly points to a
unifying process in which a pre-existing multiplicity is reduced to unity.
According to Rifkin (2004: 199), in the new scenario of global economy, marked by growing
complexity and interdependence, opportunities can be created almost exclusively around shared
risks, rather than around exclusive interests and individual entrepreneurial risks. For survival trust,
reciprocity and co-operation are more important than rough individualism and aggressive
behaviour. The very same conditions that are pushing towards a co-operative economic model,
based on networking architecture, are also influencing politics. Just like multinational companies,
national States are also slowly joining co-operative networks, to adjust more efficiently to a
globalised society. The European Union would then be the most advanced example of the new
transnational governmental model, and for this reason observers worldwide would give its
successes and failures their full attention.
In this respect, Hutton has observed a strong contrast between the essential elements of
economic efficiency and social fairness current in Europe and what he calls American
‘conservative’ globalisation, centred on an instinctive unilateralism: “The United States love
depicting themselves as an extra-ordinary civilisation, charged with the sacred obligation, to
themselves and to the world, to be guardians of the only right way. They have fought against and
defeated first fascism and then communism . Nowadays, they feel they are the only existing North
Star, the only authority capable of defining what is possible through consecrating the economy and
society to the value of freedom” (Hutton 2003: 184).
In other words, the United States would still be strongly influenced by the sense of a particular
fate and still be convinced of their own universal saving mission for all humankind: “This land has
been placed here to be discovered by a special people, by a new progeny of human beings called
Americans…..(destined) to reshape the world from scratch and to build for the whole of humankind
a delightful city set on the mountain top”. It is not a quotation from a speech by Winthrop or a
sermon by Edwards, but the Closing Statement ending Ronald Reagan’s presidential campaign in
1980. Also Kennedy’s idea of the New Frontier and the new conservative notion of exporting
american freedom, democracy and values throughout the world, without refraining from military
11
These values are: purity, moral sincerity, necessity to fight for a right cause, life as a trial and as self conquest,
besides conquest of their own environment, as well as of the ideals of work, of efficiency, of success, of freedom as
possibility to realize his/her own destiny (Buzzi 1994; Miller 1973).
170
action – if necessary – are entirely in tune with the spirit of the universal mission reserved
exclusively for the United States.
To sum up, the United States and Europe would be marked by different levels of
cosmopolitism and nationalism, besides different developments of the economic, political and
cultural dimensions of globalisation. At present, Europe prefers a more cosmopolitan model (Beck
2006), marked by processes of pluralist integration to the american model of assimilation within a
single strongly self-referential culture to be duly exported throughout the world. Moreover to the
political-free and strongly competitive forms of globalisation, advocated by the United States,
Europe would prefer more co-operative, participated forms respectful of social rights and of the
natural environment. These amount to different ways of conceiving cosmopolitism and
globalisation within the complex scenario of today’s world. These could spark an interesting
comparison over the next few years, especially if Europe is up to the expectations and hopes many
place in its future (Barcelona